Ένα ντοκιμαντέρ για τον Χριστόφορο Σάββα

23.10.2011

Συνέντευξη στη Χριστίνα Λάμπρου

“Ο [Χριστόφορος] Σάββα ήταν μια συναρπαστική προσωπικότητα. Ήταν ένα λαϊκό χωριατόπαιδο που έφυγε από την Κύπρο για να κατακτήσει τον κόσμο της τέχνης. Σε μεγάλο βαθμό το κατάφερε. Πολύ σημαντική ήταν επίσης η δουλειά που έκανε ιδρύοντας την “Απόφαση”, όπου αυτός ο μποέμ, χίπης καλλιτέχνης έφτιαξε το πρώτο πολιτιστικό κέντρο της Κύπρου. Για έναν τέτοιο άνθρωπο δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε ένα γραμμικό, αφηγηματικό, ηθογραφικό ντοκιμαντέρ. Δουλέψαμε σαν να φτιάχναμε εμείς ένα έργο τέχνης με αφορμή, με έμπνευση και με βάση την τέχνη του Σάββα”.

Ο δρ Αντώνης Δανός έχει μόλις συμπληρώσει το πιο πειραματικό κομμάτι της έρευνάς του για τον Κύπριο πρωτοπόρο καλλιτέχνη. Το ντοκιμαντέρ σε σκηνοθεσία του Γιάννη Γιαπάνη [τον οποίο γνωρίσαμε μέσα από την πολύ ιδιαίτερη “Μαυροσκουφίτσα”] επιδιώκει να συλλάβει τον φρενιτικά πειραματικό ρυθμό που όρισε τη δημιουργία του Κύπριου μοντερνιστή. Ο τίτλος του ντοκιμαντέρ “Χριστόφορος Σάββα 1924-1968” είναι ίσως το μόνο συμβατικό στοιχείο της προσπάθειας για την οποία μας μίλησαν οι δύο δημιουργοί του.

Τι είναι αυτό που κάνει το ντοκιμαντέρ “Χριστόφορος Σάββα 1924-1968” μη συμβατικό / πειραματικό;

Α.Δ.: Θέλαμε ένα ντοκιμαντέρ που να είναι μη συμβατικό ή, αν θέλεις, αβάν γκαρντ, όπως θεωρούμε ότι ήταν η τέχνη του Σάββα. Έτσι, για παράδειγμα, αποφύγαμε τελείως την αφήγηση – είτε ως voice-over είτε ως άτομα που να μιλούν στο φακό. Υπάρχουν άτομα που τους βλέπουμε να μιλούν – όχι όμως στο φακό. Το υλικό όμως αυτό είναι αρχειακό – προέρχεται από το ντοκιμαντέρ “Απόφαση” που γυρίστηκε το 1988 από τον Δήμο Πρωτοπαπά, ιδιοκτήτη [μαζί με την Πόλα Χατζηπαπά] της γκαλερί-μπαρ Ηριδανός, στη Λευκωσία. Το ντοκιμαντέρ αυτό, το οποίο προβλήθηκε τότε, παράλληλα με μια έκθεση με έντυπο αρχειακό υλικό στον Ηριδανό, αποτελείται κυρίως από συνεντεύξεις που πήρε τότε ο Δήμος από καλλιτέχνες και άλλα άτομα της ευρύτερης πολιτιστικής σκηνής, αλλά και συγγενικά ή φιλικά άτομα του Σάββα, που τον ήξεραν προσωπικά ή/και σύχναζαν -στη δεκαετία του ’60- στην Απόφαση, την γκαλερί/πολιτιστικό κέντρο που ίδρυσε ο Σάββα το 1960 με τον Γκλυν Χιουζ.

Με ποιο τρόπο προσεγγίσατε την παραγωγή του ντοκιμαντέρ;

Α.Δ.: Για το δικό μας ντοκιμαντέρ πήραμε μερικά αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις αυτές. Επίσης πήραμε και λίγα δευτερόλεπτα από παλιότερο αρχειακό υλικό από τη δεκαετία του ’60, από μεγαλύτερης διάρκειας υλικό που υπήρχε επίσης στο ντοκιμαντέρ “Απόφαση”. Οπτικά-φορμαλιστικά το υλικό αυτό δίνεται με τρόπο που να φανερώνει την καταγωγή του, δηλαδή από άλλο έργο / εποχή / αισθητική προσέγγιση. Πρέπει εδώ να τονίσω όμως ότι για το “Χριστόφορος Σάββα 1924-1968” ευθυνόμαστε μόνο ο Γιάννης και εγώ.
Τώρα, πέραν του υλικού από το ντοκιμαντέρ “Απόφαση”, το δικό μας ντοκιμαντέρ περιέχει και άλλο αρχειακό υλικό -συγκεκριμένα επιστολές και φωτογραφίες- οι οποίες προέρχονται από το αρχείο του Δήμου αλλά και από το αρχείο του καλλιτέχνη Κώστα Οικονόμου.
Τέλος, και ίσως σημαντικότερο γιατί αυτό δίνει και πιο έντονα τον “χαρακτήρα” αυτού του ντοκιμαντέρ, περιέχεται σημερινό υλικό, το οποίο αποτελείται από κινηματογραφήσεις έργων του Σάββα. Επίσης περιλαμβάνονται και μερικές αναλύσεις της τέχνης του Σάββα, οι οποίες δίνονται καθαρώς οπτικά, δηλαδή εμφανίζονται ως κείμενο στην οθόνη. Γενικά, ο Γιάννης χρησιμοποίησε καθαρά κινηματογραφική γλώσσα και μέσα – αυτό ήταν σημαντική πρόθεσή μας από την αρχή… Το έχουμε χωρίσει σε εννιά ενότητες – η κaθεμιά φέρει έναν “τίτλο” και έναν αριθμό [που αφορά στα “κομμάτια” κάθε ενότητας] = “Χριστόφορος [5]”, “ζωγραφική [11]”, “επιστολές [9] – φωτογραφίες [10]”, “γλυπτική [4]”, “απόφαση [8]”, “υφασματογραφίες [7]”, “αναλύσεις [6]”, “ανάγλυφα με καρφίτσες [3]”, και “[2]” (όπου περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις του Κάνθου και του Διαμαντή για τον Σάββα]. Ως ‘επίλογος’ υπάρχει μικρό απόσπασμα από γύρισμα με τον Σάββα να ζωγραφίζει στο στούντιό του.
Να σημειώσω ότι ο συνάδελφος [εδώ στο ΤΕΠΑΚ] Γιάννης Χρηστίδης επένδυσε αριστοτεχνικά πιστεύω, το έργο, ηχητικά-μουσικά.

Πώς τεκμηριώσατε, πώς κινηματογραφήσατε τα έργα του Σάββα; Τι είναι αυτό που διαφοροποιεί την κινηματογραφική τους προσέγγιση από μια στατική φωτογραφία;

Γ.Γ.: Θα μπορούσαμε κάλλιστα να βάλουμε την κάμερα πάνω σε ένα τριπόδι και από μπροστά να παρελάσουν όσα έργα του Σάββα βρίσκαμε, είναι και αυτό μια ιδέα. Η απόλυτη αποστασιοποίηση; Για κάποιους ναι – αλλά μην ξεχνάς ότι για να κινηματογραφήσεις πρέπει να τοποθετήσεις την κάμερα με τέτοιο τρόπο ώστε μέσα στο κάδρο σου να υπάρχει αυτό για το οποίο θα μιλήσεις. Πρέπει να πάρεις θέση. Το θέμα είναι πώς και γιατί.
Όσο για το πρώτο σου ερώτημα, τεκμηρίωση είναι μάλλον ένας επιστημονικός όρος και όχι κάτι που ενδιαφέρει τον κινηματογράφο και γενικά την τέχνη. Ο κινηματογράφος δεν θέλει να αποδείξει την ύπαρξη του τροχού… Σημαντικό είναι να βάλει τον θεατή στη διαδικασία να το ψάξει. Ή και όχι. Μπορεί να τον στείλει προς την άλλη κατεύθυνση ή ακόμα και πλαίσιο. Ή ακόμα και πουθενά. Ο κινηματογράφος και το ντοκιμαντέρ είναι όπως η φιλοσοφία [με μεγαλύτερες δόσεις χιούμορ] όπου στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να θέτει και κάποιο ερώτημα.
Α.Δ.: Η ταινία αποτελεί μια ‘σπουδή’, ένα έργο τέχνης, ας πούμε, πάνω στο συνολικό έργο τέχνης ενός σημαντικού καλλιτέχνη…

Επιλέγετε δηλαδή να εμπλακείτε με το αντικείμενό σας και να αποφύγετε την αποστασιοποιημένη αποτύπωσή του. Σας απασχόλησε να οριοθετήσετε τη γραμμή ανάμεσα στην τεκμηρίωση του θέματος και τη δημιουργική εξέλιξη της ταινίας ως αυτόνομο έργο;

Γ.Γ.: Για τον Σάββα έχουν γραφτεί δύο τρία βιβλία για τη ζωή του και μια εκτενής ανάλυση των έργων του από τον δρα Αντώνη Δανό. Όλα αυτά είναι αρκετά από πλευράς περιέργειας και ικανοποίησης του ότι όλα είναι ασφαλή και εξηγήσιμα. […] Δεν μας απασχόλησε η τεκμηρίωση. Προσπαθήσαμε να δημιουργήσουμε μια φόρμα που να δίνει μιαν εντύπωση για τη δουλειά αυτού του τεράστιου Κύπριου που δεν γνωρίσαμε.
Α.Δ.: Η “αποστασιοποιημένη αποτύπωση” είναι κάτι το ανύπαρκτο γενικότερα ή, αν θέλεις, πρόκειται για ιδεολογικό κατασκεύασμα – ακόμα και μια δημοσιογραφική φωτογραφία σε καθημερινή εφημερίδα, δεν αποτελεί ποτέ ξεκάθαρη ‘αποστασιοποιημένη αποτύπωση’. Όπως και να ‘χει κάτι τέτοιο δεν μας απασχόλησε. Αυτό που μας απασχόλησε ήταν η δική μας ‘δημιουργικότητα’ να μην αποβεί εις βάρος του έργου του Σάββα. Το αποτέλεσμα, δηλαδή, να είναι όσο γίνεται πιο έντιμο απέναντι στο έργο του Σάββα… Αυτό βέβαια εναπόκειται σε κάθε θεατή, να αποφασίσει αν το πετύχαμε ή όχι.

Τι είναι αυτό στο έργο του Σάββα που σας παρακίνησε στη δημιουργία του ντοκιμαντέρ;

Α.Δ.: Εγώ κάνω έρευνα για τον Σάββα εδώ και καιρό και γνωρίζοντας τη δουλειά της γενιάς του, της γενιάς που ουσιαστικά έφερε συνειδητά το μοντερνισμό στην Κύπρο, ήταν φανερό ότι ο Σάββα ήταν μακράν ο πιο σημαντικός. Αν υπήρχε κάποιος για τον οποίο θα έπρεπε να γίνει ένα ντοκιμαντέρ, αυτός ήταν ο Σάββα.
Η επιλογή του Γιάννη Γιαπάνη σε αυτό ήταν βασικής σημασίας γιατί ήθελα κάτι πραγματικά αβάν γκαρντ όπως ήταν ο Σάββα και όχι ένα ντοκιμαντέρ ηθογραφικό.

Τι είναι αυτό που κάνει τον Σάββα τόσο σημαντικό μοντερνιστή;

Α.Δ.: Ο Σάββα πάντρεψε με πολύ ευφάνταστο τρόπο παλαιότερες παραδόσεις -όπως για παράδειγμα την κυπριακή λαϊκή τέχνη και τη βυζαντινή τέχνη- με τον πρώιμο ευρωπαϊκό μοντερνισμό. Αυτό είναι πολύ φανερό στα έργα που έκανε στην Αγγλία όταν πρωτοπήγε για σπουδές. Μάλιστα αντίθετα, η εποχή του στο στούντιο του Ανρέ Λοτ στη Γαλλία είναι κατά την άποψή μου η πιο συντηρητική και οπισθοδρομική περίοδος του Σάββα γιατί ακριβώς είχε πέσει σε έναν ακαδημαϊκό κυβισμό σε μια περίοδο που ο κυβισμός είχε ήδη πια ξεπεραστεί. Θεωρώ όμως ότι ο Σάββα είχε ανάγκη αυτό το είδος “πειθαρχίας”, διότι πάντα κουβαλούσε το απωθημένο ότι ήταν ένα αμόρφωτο παιδί του Δημοτικού από ένα χωριό της Κύπρου που ξαφνικά βρέθηκε στα μεγάλα πολιτιστικά κέντρα της Ευρώπης. Η πραγματικά αβάν γκαρντ δουλειά του Σάββα αρχίζει να φαίνεται τα τελευταία του χρόνια στο Παρίσι, όπου ξεφορτώνεται τις επιδράσεις του Λοτ και ιδιαίτερα με την επιστροφή του στην Κύπρο. Σε αυτό υπήρξε προφητικός ο Διαμαντής όταν σε κάποια κριτική του ανέφερε πως ‘η Κύπρος θα του κάνει κάλο’ του Σάββα, προβλέποντας σωστά ότι το έργο του θα γίνει πολύ πιο ουσιαστικό με την επιστροφή του στην Κύπρο. Με την επιστροφή του στην Κύπρο, ο Σάββα μπήκε πολύ πιο ουσιαστικά στην αφηρημένη τέχνη, στη εξερεύνηση συχνά ανορθόδοξων υλικών… Για μένα η πιο αβάν γκαρντ δουλειά του είναι οι υφασματογραφίες του, οι οποίες αντίθετα από το υπόλοιπο έργο του είναι μεν παραστατικές αλλά αποτελούν ένα εξαιρετικό πάντρεμα λαϊκής τέχνης, και ειδικά γυναικείας χειροτεχνίας, με τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό. Αυτό που είναι σημαντικό εδώ είναι η αναγωγή μιας λαϊκή παράδοσης -ειδικά γυναικείας- στο χώρο της υψηλής τέχνης. Ο πειραματισμός του ήταν συνεχής, όπως και η άρνησή του να εφησυχάσει.

+ “Χριστόφορος Σάββα 1924-1968”
Έρευνα-σενάριο: δρ Αντώνης Δανός
Φωτογραφία-Σκηνοθεσία: Γιάννης Γιαπάνης Σχεδιασμός ήχου-μουσική: Γιάννης Χρηστίδης Αρχειακό υλικό: Δήμος Πρωτοπαπάς Παραγωγή: Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου 2011

Το ντοκιμαντέρ προβάλλεται για πρώτη φορά την Τετάρτη 26 Οκτωβρίου στις 19:30 στο Αμφιθέατρο Πεύκιος Γεωργιάδης [Κτήριο Α. Θεμιστοκλέους], ΤΕΠΑΚ, Λεμεσός.
Πληροφορίες: 25002530.

You May Also Like

Η Πράσινη Γραμμή στον φακό του Κάρλο Μπεβιλάκουα

Mια εικονογραφία της μνήμης παραδίδει μέσα από την αποτύπωση της Πράσινης Γραμμής ο Ιταλός ...

Κώστας Τσόκλης: «Θα ήθελα να είμαι ένας πιο ανισόρροπος καλλιτέχνης, αλλά δεν είμαι»

Πολυδιάστατος, ευρηματικός και ακούραστος δημιουργός. O Κώστας Τσόκλης είναι ένας καλλιτέχνης που αμφισβητεί, προβληματίζεται ...

Ιστορίες ανείπωτες στο Παλιό Ξυδάδικο από την Ελένη Αναστασίου

Συνέντευξη στην Κατερίνα Μιχάηλου Η ανάγκη της να προβάλει προς τα έξω γεγονότα άγνωστα ...

9ο OPEN HOUSE FESTIVAL | Aνθρώπινη φύση στον σύγχρονο χορό

  Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ Αλέξης Βασιλείου μιλά στο “Π” για την 9η ...

Γιώτα Ιωαννίδου : Η τέχνη δεν είναι μόδα

Συνέντευξη στον Κώστα Νάνο Η «Σύγχρονη Αφροδίτη» δίπλα από το Μεσαιωνικό Κάστρο της Πάφου ...

Μιχάλης Σιγανίδης

Συνέντευξη στον Πέτρο Λαζάρου Με ιδιαίτερη οπτική για τον κόσμο της μουσικής -και τον ...

X