Πέτρος Γαβρίλης: Αρχηγός των τουρκοπούλων και αρκεβουζιοφόρων

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Αυτή είναι η ιστορία του Πέτρου Γαβρίλη, ο οποίος υπηρέτησε στο στρατιωτικό σώμα της Γαληνοτάτης και ενώ περίμενε προαγωγή, απολύθηκε, έχοντας πολυμελή οικογένεια να θρέψει. Το έτος ήταν 1567

Ένα αίτημα ανέκδοτο προς τις βενετικές αρχές, το οποίο έχουμε εντοπίσει, και του οποίου συντάκτης είναι ο αρχηγός των τουρκοπούλων Πέτρος Γαβρίλης και μετέπειτα αρχηγός των αρκεβουζιοφόρων, μας προσφέρει νέα στοιχεία περί διορισμών σε θέσεις στα στρατιωτικά σώματα της Κύπρου και μας μεταφέρει στο κλίμα μιας άλλης εποχής, πριν από τέσσερις και πλέον αιώνες.
Πρόκειται για στρατιωτικές θέσεις στα έφιππα σώματα των τουρκοπούλων και των αρκεβουζιοφόρων, τα οποία κατά τη μακρινή αυτή εποχή της Βενετοκρατίας προσέφεραν άμυνα και υπεράσπιση στη μεγαλόνησο.

Όπως και άλλοτε έχουμε γράψει σε άρθρο μας, οι τουρκόπουλοι κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας αποτελούσαν ένα άλλο έφιππο στρατιωτικό σώμα μισθοφόρων, το οποίο είχε ομοιότητες με το σώμα των ελαφρών ιππέων, τους γνωστούς στις πηγές ως stradioti.
Αργότερα, κατά την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας στη μεγαλόνησο, οι απόγονοι των τουρκοπούλων, οι οποίοι ας σημειωθεί είχαν αλλοδαπή ανατολική προέλευση, στρατολογήθηκαν για υπηρεσία ως μισθοφόροι στο ίδιο σώμα. Αυτό είχε συμβεί γιατί οι τουρκόπουλοι αν και αλλοδαποί είχαν ενσωματωθεί μετά από πάροδο πολλών ετών με την κοινωνική ζωή της Κύπρου και άρχισαν να ασχολούνται και με την καλλιέργεια της γης και μ’ αυτό τον τρόπο είχαν μεταπέσει στην τάξη των ελεύθερων καλλιεργητών ή φραγκομάτων, όπως ονομάζονταν.

Η λέξη τουρκόπουλος με βυζαντινή προέλευση είχε καθιερωθεί στα Βυζαντινά χρόνια για τα μέλη που απάρτιζαν τα μισθοφορικά στρατιωτικά σώματα εκχριστιανισμένων μουσουλμάνων, που υπηρετούσαν στον βυζαντινό στρατό. Το σώμα όμως των τουρκοπούλων της Κύπρου δεν είχε συγκροτηθεί από μουσουλμάνους ούτε από Οθωμανούς, αλλά από Σύρους, Αρμένιους ή Μαρωνίτες. Στην Κύπρο ο όρος τουρκόπουλος διατηρήθηκε μέχρι πρόσφατα, αλλά με την έννοια του αγροφύλακα. Επίσης, κατά τη Βενετοκρατία κάποιοι τουρκόπουλοι υπηρετούσαν και ως ταχυδρόμοι και ως vastameni, σύμφωνα με τις βενετικές πηγές. Vastameni αποκαλούνταν οι βοηθοί των τσιβιτάνων των χωριών, και, κατά κάποιο τρόπο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν χωροφύλακες της εποχής αφού φρόντιζαν για την τήρηση των νόμων και της τάξης. Επίσης, ας σημειωθεί ότι ένα σώμα τουρκοπούλων, γύρω στα είκοσι άτομα, όπως αναφέρεται σε κάποια πηγή, ήταν υπεύθυνοι για τη φρούρηση των Αλυκών υπό τις εντολές του Νικόλαου Benedusio.

Αρκεβουζιοφόροι

Το σώμα των στρατιωτών που έφεραν αρκεβούζια, δηλαδή όπλα φορητά τα οποία είχαν μια σιδερένια κάννη η οποία γέμιζε με πυρίτιδα, ονομάζονταν archebugieri, όρο τον οποίο θα μπορούσαμε να αποδώσουμε στην ελληνική ως αρκεβουζιοφόροι. Τα αρκεβούζια εισήχθησαν στην Κύπρο από τους Βενετούς και χρησιμοποιήθηκαν από το εν λόγω σώμα. Αν και οι αρκεβουζιοφόροι είχαν συνήθως προορισμό να πολεμούν ως πεζοί στρατιώτες, στην Κύπρο οι Βενετοί τους χρησιμοποίησαν ως έφιππο στρατιωτικό σώμα. Ίσως αυτό να οφείλεται στο γεγονός ότι η Γαληνοτάτη επιθυμούσε να προσφέρει καλύτερη άμυνα στις ακτές της Κύπρου, οι οποίες διέτρεχαν μόνιμο κίνδυνο από τις επιβουλές των εχθρών. Τουλάχιστον το 1560, όπως αναφέρεται σε έκθεση Βενετού αξιωματούχου στην Κύπρο, υπήρχαν στη μεγαλόνησο διακόσιοι έφιπποι αρκεβουζιοφόροι κατανεμημένοι με τους πέντε αρχηγούς τους στις επαρχίες Πάφου, Πόλης της Χρυσοχούς, Κερύνειας, Αλυκών και Καρπασίας. Είναι πρόδηλο ότι οι αρκεβουζιοφόροι υπηρετούσαν στα παράλια διενεργώντας ακτοφρουρές.

Το αίτημα του Πέτρου Γαβρίλη

Το 1560, στην έκθεση του Βενετού καπιτάνου Αμμοχώστου, συναντούμε τον Πέτρο Γαβρίλη ως διοικητή των αρκεβουζιοφόρων του διαμερίσματος Πάφου και ένα αίτημά του προς τις βενετικές αρχές μάς αποκαλύπτει περισσότερα τόσο για τον ίδιο όσο και για την εποχή του. Ο Πέτρος Γαβρίλης είχε απευθύνει το αίτημά του το 1567 προς τον δόγη, γιατί είχε παυθεί από τη θέση στην οποία υπηρετούσε. Στο αίτημά του αρχικά αναφέρεται στις υπηρεσίες που προσέφεραν στη Δημοκρατία της Βενετίας μέλη της οικογένειάς του, και, ιδιαίτερα, όπως σημειώνει, ο αοίδιμος πατέρας του Νικόλαος Γαβρίλης. Ο πατέρας του είχε υπηρετήσει, όπως ο ίδιος αναφέρει, αλλά και όπως τεκμηριώνεται και από άλλες πηγές, καπιτάνος των τουρκοπούλων. Ο πατέρας του, όπως εξηγεί, υπηρετούσε μέσα σε αντίξοες συνθήκες και κινδύνους για την προστασία των υπηκόων της Γαληνοτάτης αλλά και των περιουσιών τους. Όπως και σήμερα, ίσχυαν και τότε οι συστατικές επιστολές γι’ αυτό και ο Πέτρος Γαβρίλης για το έργο που είχε επιτελέσει ο πατέρας του επικαλείται και επισυνάπτει στο αίτημά του και δύο διαβεβαιώσεις σχετικές των Βενετών αξιωματούχων Μάρκου Grimani και David Bembo.

Ο Νικόλαος Γαβρίλης, ο πατέρας του Πέτρου, ως αρχηγός των τουρκοπούλων υπήρξε το πρότυπό του και κοντά του είχε εξασκηθεί στην πολεμική τέχνη και βίωσε από κοντά μεγάλους κινδύνους για να φθάσει στο τέλος να εκθειάζεται για την επαγγελματικότητά του. Τα προτερήματά του άλλωστε και την εργατικότητά του είχε αντιληφθεί και ο Βενετός διοικητής Ιωάννης Ματθαίος Bembo, όταν υπηρετούσε ως καπιτάνος του βασιλείου. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1549 τον διόρισε ισοβίως (in vita mia) αρχηγό των τουρκοπούλων, στη θέση του πατέρα του ο οποίος είχε ήδη γεράσει και δεν μπορούσε να εργαστεί αλλά, βέβαια, και επειδή είχε αναγνωρίσει τις αρετές του. Λόγω του επαγγέλματός του, ο Πέτρος Γαβρίλης ήταν αναγκασμένος συνεχώς να είναι έφιππος και να διασχίζει την Κύπρο είτε στη μία ακτή είτε στην άλλη, ιδιαίτερα όταν έφθαναν εχθρικά καράβια με πειρατές και κουρσάρους, οι οποίοι προσπαθούσαν να αποβιβαστούν και να προκαλέσουν καταστροφές στον τόπο.

Το 1560 είχε δοθεί εντολή στον Βενετό γενικό προνοητή και σύνδικο Κύπρου Ανδρέα Duodo όπως διορίσει αρχηγούς στους διακόσιους αρκεβουζιοφόρους της Κύπρου, που υπηρετούσαν έφιπποι. Τότε, κλήθηκε κατόπιν εντολής και ο Πέτρος Γαβρίλης ν’ αφήσει το σώμα των τουρκοπούλων και να υπηρετήσει ως αρχηγός ενός σώματος, το οποίο αποτελείτο από σαράντα αρκεβουζιοφόρους. Ήταν τότε υπεύθυνος στο διαμέρισμα της Πάφου, το οποίο δεχόταν συχνά επιδρομές πειρατών ιδιαίτερα στην περιοχή της Fontana Amorosa.

Ο Πέτρος Γαβρίλης, παρόλες τις δυσκολίες του επαγγέλματός του, πάντοτε με αυτοθυσία υπηρετούσε στη θέση αυτή με κίνδυνο της ζωής του. Για τις ικανότητες και την άριστη υπηρεσία του ως καπιτάνου των αρκεβουζιοφόρων, γράφει ο Πέτρος Γαβρίλης, θα μπορούσε ο δόγης, στον οποίο απευθύνεται, να πάρει πληροφορίες από τον γενικό προνοητή και σύνδικο Κύπρου Bernardo Sagredo, που είχε υπηρετήσει στην Κύπρο καθώς και από τον Βενετό διοικητή Γαβριήλ Emo, που ήταν ενήμερος των υπηρεσιών που είχε προσφέρει ο Πέτρος Γαβρίλης.

Δυστυχώς, όμως, ο καπιτάνος των σαράντα αρκεβουζιοφόρων με έδρα υπηρεσίας την Πάφο, το 1567, μετά από εντολή των βενετικών αρχών είχε παυθεί από τη συγκεκριμένη θέση. Εάν οι καιροί σήμερα είναι δύσκολοι, μπορούμε να φανταστούμε πόσο δύσκολοι ήταν τότε. Ο Πέτρος Γαβρίλης είχε μια πολυμελή οικογένεια και χωρίς εργασία πώς θα μπορούσε αλήθεια να τη συντηρήσει; Άλλη οδός δεν έμενε παρά να συγκεντρώσει διαβεβαιώσεις, συστατικές επιστολές και άλλα αποδεικτικά στοιχεία και να απευθύνει στον δόγη ένα αίτημα, για να μην χάσει την εργασία του και για να έχει ένα εισόδημα να ζήσει και αυτός και η οικογένειά του. Όταν έφθασε η ώρα, γράφει στο αίτημά του ο Πέτρος Γαβρίλης, να πάρει κάποια προαγωγή για τις υπηρεσίες του, όπως θα ανέμενε κάθε ένας στη θέση του, έχασε εντελώς τη δουλειά του και τώρα αναγκάζεται με το αίτημά του να ζητά μια θέση για επιβίωση. Αλλά και εάν ακόμη, σημειώνει στο αίτημά του ο Πέτρος Γαβρίλης, δεν υπάρχει μία θέση στα σώματα των αρκεβουζιοφόρων, δηλώνει πρόθυμος ότι θα μπορούσε να συνεχίσει προσφέροντας τις υπηρεσίες του τουλάχιστον στην προηγούμενη θέση του, δηλαδή, στο σώμα των τουρκοπούλων.

Η αγωνία του ανθρώπου αυτού, που έζησε τον 16ο αιώνα και έμεινε χωρίς εργασία και είχε να συντηρήσει την πολυμελή οικογένειά του, αντικατοπτρίζεται στο ίδιο το αίτημά του. Εδώ, έγκειται και η αξία των πηγών αυτών και κυρίως των αρχειακών που μας μεταφέρουν στο κλίμα της συγκεκριμένης εποχής και μας προσφέρουν εικόνες από την καθημερινή ζωή του κόσμου της Κύπρου… Δεν γνωρίζουμε ποιο ήταν το αποτέλεσμα του αιτήματος τού πάλαι ποτέ καπιτάνου των σαράντα εφίππων αρκεβουζιοφόρων στην Πάφο. Εάν κρίνουμε όμως από τη στάση της Γαληνοτάτης προς τους υπηκόους της, όταν απευθύνονταν σ’ αυτή με αιτήματα τεκμηριωμένα και με σχετικές συστάσεις και διαβεβαιώσεις για τις υπηρεσίες τους, τότε τα περισσότερα από αυτά τα αιτήματα λάμβαναν σάρκα και οστά…

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

ΜΝΑΣΙ, ΜΟΡΦΟΥ : Νέα στοιχεία για ένα χωριό που χάθηκε

Γράφει η Νάσα Παταπίου Το Μνασί Μόρφου είχε εκμισθωθεί στα τέλη του 15ου αιώνα ...

Νέα στοιχεία για τον ζωγράφο Ονούφριο τον Κύπριο [16ος αι. αρχές 17ου]

Γράφει η Νάσα Παταπίου O πόλεμος της Κύπρου του 1570-1571, με τον οποίο η ...

5 Αυγούστου 1571: Η παράδοση της Αμμοχώστου

Γράφει η Νάσα Παταπίου Μετά την παράδοση της Αμμοχώστου, ο Δεκαπενταύγουστος του 1571 σημαδεύτηκε ...

Παρσάτα, Δράπια και Λατούρου

Μεταξύ των χωριών που χάθηκαν με την πάροδο των αιώνων και τα οποία ανήκαν ...

Η Αμμοχωστιανή Σαλαμίνα και η οικογένειά της [16ος αι.]

Γράφει η Νάσα Παταπίου Στον κύριο Βάσο Καραγιώργη για τη δική του Σαλαμίνα! Κατά ...

Χωριά της Κύπρου με ονόματα φεουδαρχών

Γράφει η Νάσα Παταπίου Φικάρδου, Φινί, Χούλου, Τάλα, Γούρρη, Λιβερά και άλλα χωριά της ...

X