Eπιμέλεια Σύγχρονης Τέχνης: Πρακτικές υπό διαπραγμάτευση

Τις σκέψεις της γύρω από το συνέδριο με τίτλο Curatorial Practices Reframed που πραγματοποιήθηκε την περασμένη βδομάδα μας στέλνει η εκ των διοργανωτών δρ Έλενα Στυλανού:

Το έργο «A Curator’s Last Will and Testament» απονέμει φόρο τιμής στον γνωστό επιμελητή τέχνης Nick Waterlow ο οποίος δολοφονήθηκε το 2009 από τον γιο του που έπασχε από σχιζοφρένεια. Το έργο, σκηνοθετημένο από τη σύντροφό του Juliet Darling, βασίζεται πάνω σε μια λίστα, την οποία βρήκε η ίδια αμέσως μετά τον θάνατό του, που αναφέρεται σε μια σειρά από σημαντικά χαρακτηριστικά τα οποία σύμφωνα με τον Waterlow πρέπει να διαθέτει ένας επιμελητής τέχνης. Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων: το πάθος και την ευθυκρισία, το να μην φοβάσαι να παραμένεις αβέβαιος, το να πιστεύεις στην αναγκαιότητα της τέχνης και των καλλιτεχνών, το να προσφέρεις μια τεκμηριωμένη ερμηνεία για τα έργα τέχνης με τρόπο που να εμπνέει και να προκαλεί ερωτήσεις και, τέλος, να είσαι σε θέση να καταστήσεις δυνατή την αλλαγή της αντίληψης. Ο θάνατος του Waterlow ήταν όντως τραγικός, αλλά η λίστα αυτή παραμένει μια σημαντική παρακαταθήκη ενός σύγχρονου επιμελητή τέχνης που αποδεικνύει την πολυπλοκότητα του επαγγέλματός του, τόσο πρακτικά αλλά και θεωρητικά, ως μια διαδικασία που αποτελεί σημαντικό μέρος της πολιτιστικής παραγωγής ενός τόπου.

Αναμφίβολα, ξέρουμε ότι δεν θα πρέπει πλέον να μιλούμε για μια υποκειμενική αυθεντία που, όπως ο Γάλλος φιλόσοφος Lyotard επισημαίνει, είναι στενά συνδεδεμένη με την έννοια της «αύρας» στην τέχνη. Ωστόσο, είναι αρκετά ενδιαφέρον ότι τα τελευταία χρόνια, ειδικότερα μετά τη δεκαετία του 1960, παρατηρείται μια τεράστια χρήση του όρου και ανάλυση του ρόλου του επιμελητή σχετικά με την παραγωγή, την επιλογή, την έκθεση, την ερμηνεία και τη διάδοση της τέχνης. Σημαντικότερο όμως είναι το γεγονός ότι στις μέρες μας ο ρόλος του επιμελητή και η διαδικασία επιμέλειας εκθέσεων τίθενται υπό αμφισβήτηση.

Ειδικότερα, νέες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές εξελίξεις δημιουργούν μια σειρά από ερωτήματα σχετικά με τη μετατόπιση στη δυναμική της σύγχρονης πρακτικής της επιμέλειας εκθέσεων. Η στροφή στον τρόπο σκέψης γύρω από την επιμέλεια εκθέσεων και την πολιτιστική παραγωγή οδήγησε στη σταδιακή αποκέντρωση των εκθέσεων μέσω της υιοθέτησης διαφόρων διαδικασιών και μεθόδων εμπνευσμένων από την παιδαγωγική, όπως εργαστήρια, σεμινάρια, και προσωρινά σχολεία. Οι επιμελητές έχουν οδηγηθεί στην επανεξέταση και επαναξιολόγηση των πρακτικών τους λόγω των δυσκολιών που επιβάλλονται από τη φύση των μέσων και τεχνολογιών που οι σύγχρονοι καλλιτέχνες υιοθετούν, και που αμφισβητούν τον παραδοσιακό εκθεσιακό χώρο, αλλά και τον βαθμό στον οποίο το κοινό μπορεί να συσχετιστεί με τα έργα που παρουσιάζονται. Ακόμα, οι επιμελητές βρίσκονται αντιμέτωποι με νέους περιορισμούς λόγω της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής κρίσης που χαρακτηρίζει τους καιρούς μας.

Με βάση αυτά τα δεδομένα, το τμήμα Τεχνών του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου σε συνεργασία με το Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας, Συνεργασία Ίδρυμα Πιερίδη (NiMAC), διοργάνωσε το Διεθνές Συμπόσιο Curatorial Practices Reframed: Politics and Pedagogy in Curating Contemporary Art που πραγματοποιήθηκε στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου από την 1η έως τη 2α Νοεμβρίου 2013.

Στο συμπόσιο συμμετείχαν ερευνητές, επιμελητές, καλλιτέχνες και επαγγελματίες μουσείων με στόχο να εξετάσουν την πολυπλοκότητα των πρακτικών επιμέλειας εκθέσεων μέσα στο τρέχον κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό πλαίσιο, και τις πολιτικές και παιδαγωγικές διαστάσεις που δύναται να λάβει η επιμελητική διαδικασία ή ακόμη αν μπορεί να θεωρηθεί ως μια νέα, ριζοσπαστική τάση κριτικής πολιτιστικής παραγωγής. Στο συμπόσιο παρουσιάστηκαν πάνω από τριάντα ανακοινώσεις από όλο τον κόσμο.

Τα θέματα των ανακοινώσεων σχετίζονταν με την αυθεντία του επιμελητή, τη στροφή της επιμέλειας προς την εκπαίδευση, την επιστημολογία και μεθοδολογία της επιμέλειας, τους τρόπους με τους οποίους οι καλλιτέχνες εργάζονται ως επιμελητές, τις καλλιτεχνικές πρακτικές που θεσπίζονται ως επιμελητική πρακτική, τους τρόπους με τους οποίους η επιμέλεια εκθέσεων μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο πολιτικού και κοινωνικού λόγου και τέλος την επαναδιαπραγμάτευση των θεσμικών λειτουργιών ενός μουσείου ως εργαλείου πολιτισμικής παραγωγής.

Πιο συγκεκριμένα, η Pam Meecham αναφέρθηκε στη δυσκολία αναδημιουργίας του παρελθόντος μέσα από σύγχρονες εκθέσεις, λόγω της αλλαγής στις συνθήκες παρατήρησης και εξέτασης της τέχνης, και στην πρόκληση να διατηρηθεί η κριτική διάσταση στους τρόπους με τους οποίους το κοινό προσλαμβάνει την τέχνη.

Αυτή ήταν και μια ιδέα που αναφέρθηκε στην παρουσίαση της Δέσποινας Πασιά σχετικά με την έκθεση φωτογραφιών και τον οπτικό γραμματισμό.

Η Άντρη Μιχαήλ αναφέρθηκε στην προβληματική διάσταση της αυθεντίας του επιμελητή να οργανώνει και να διαμορφώνει την ιστορία της τέχνης, πολλές φορές μέσα από λανθασμένες αρχές που βασίζονται κυρίως σε προσωπικές ερμηνείες.

Η Λούλη Μιχαηλίδου υποστήριξε ότι η επιμελητική πρακτική για να είναι σχετική και να μπορεί να συνεισφέρει θα πρέπει να ενασχοληθεί με γενικότερες μετά-αποικιοκρατικές θεωρίες και, ειδικότερα, να εκλάβει την Κύπρο ίσως ως έναν αμφίσημο χώρο με ημιτελή νεωτερικότητα.

Ο Γιάννης Τουμαζής, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα της Μανιφέστα 6, αναφέρθηκε στις Μπιενάλε ως έναν χώρο όπου ο διαχωρισμός μεταξύ του «κέντρου» και της «περιφέρειας» παραμένει ένα πολιτικό φαινόμενο, μια ιδέα που ανέλυσαν  -με τη χρήση άλλων παραδειγμάτων- και η Mirtes de Oliveira, ο Wes Hill, και η Diana Murphy.

Η Nanne Buurman και η Nina Trivedi ανέλυσαν την πιθανότητα της έκθεσης σύγχρονης τέχνης ως χώρου πειραματισμού, ενώ η Trivedi ανέπτυξε και την ιδέα του καταλόγου μιας έκθεσης ως ενός εναλλακτικού μέσου με πολιτική διάσταση. Τέλος, αρκετές ανακοινώσεις καταπιάστηκαν με την ιδέα των εναλλακτικών, πειραματικών ή/και συλλογικών εικαστικών πρακτικών εντός και εκτός του μουσειακού χώρου, που να έχουν τη δυνατότητα κοινωνικού προβληματισμού, και πώς αυτές θα μπορούσαν να αποτελέσουν έμπνευση για σύγχρονες επιμελητικές πρακτικές (Ingrod Commandeur, Ana Bilbao, Ευανθία Τσελίκα, Julia Moritz, Carson & Miller).

Το πρόγραμμα του συμποσίου περιλάμβανε επίσης ομιλία από την δρα Dorothee Richter του Πανεπιστημίου Τεχνών της Ζυρίχης, η οποία τόνισε τη σημασία της συνέργιας μεταξύ καλλιτεχνών, επιμελητών και κοινού και εισηγήθηκε να κοιτάξουμε την πρακτική επιμέλειας ως μια φιλοσοφική διαδικασία σκέψης. Η συζήτηση στρογγυλής τραπέζης αναφορικά με το θέμα της επιμέλειας σε περιόδους κρίσης, με τους καθ. Pam Meecham, δρα Julia Moritz, δρα Maja Ciric και Michael Birchall, έθεσε μια σειρά από ερωτήματα σχετικά με τη χρηματοδότηση εκθέσεων, το ζήτημα του «κέντρου» και της «περιφέρειας», καθώς και τη σημασία των νέων τεχνολογιών και της εκπαίδευσης για την άμβλυνση οικονομικών περιορισμών.

Το συμπόσιο περιλάμβανε επίσης δύο εργαστήρια, ένα εκ των οποίων πραγματοποιήθηκε στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών την επομένη του συμποσίου ως τελετή λήξης.

Το εργαστήριο που οργανώθηκε από την ομάδα Re Aphrodite (Ευανθία Τσελίκα και Χρυσταλλένη Λοϊζίδου) σε συνεργασία με τις Έλενα Πάρπα, Χριστίνα Λάμπρου και Μαρία Πετρίδη, είχε ως στόχο την κριτική συμμετοχή του κοινού στη διαδικασία χαρτογράφησης της ιστορικής πορείας της παραγωγής εκθέσεων στην Κύπρο.

Αυτή η χαρτογράφηση θα αποτελεί μέρος της νέας επικείμενης έκθεσης στο Κέντρο Τεχνών, με τίτλο Άλλες Ενδείξεις/Other Indications, που θα ανοίξει στις 23 Νοεμβρίου με την ευκαιρία της επετείου των 20 χρόνων λειτουργίας του Κέντρου και η οποία είναι σχετική με τα θέματα του συμποσίου και αφορά την αμφισβήτηση συμβατικών διαδικασιών επιμέλειας μέσα από πειραματικές και καινοτόμες προσεγγίσεις. Οι συμμετέχοντες στο συμπόσιο είχαν πρόσβαση στη διαδικασία του στησίματος της έκθεσης μέσα από ξενάγηση στο Κέντρο Τεχνών.

Το συμπόσιο έδωσε την ευκαιρία για τη δημιουργία ενός χώρου συζήτησης και ανταλλαγής απόψεων, σκέψεων και εμπειριών σχετικά με τη διαδικασία και τις πρακτικές της επιμέλειας εκθέσεων. Επίσης άφησε το πεδίο ανοικτό για περαιτέρω ερωτήματα, έρευνα και αναστοχασμό, ειδικότερα όσον αφορά τις επιμελητικές πρακτικές στην Κύπρο.

curatorial_practices4curatorial_practices5curatorial_practices6ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΕΛΕΝΑ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ

ΠΑΡΑΘΥΡΟ | ΠΟΛΙΤΗΣ

X