Ένα ξεχασμένο ανάκτορο των Lusignan

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Επισκεπτόμαστε ψηλά στο οροπέδιο του Άρωνα το ανάκτορο La Cava, περιτριγυρισμένο από πορτοκαλιές, νερατζιές και λεμονιές – Είναι ο 14ος αιώνας και ταξιδεύουμε από τη Λευκωσία στο Γέρι, κοιτάζοντας πέρα από τις σταυρωτές φοινικιές της Αθαλάσσας…

H κατάληψη της Αμμοχώστου από τους Γενουάτες το 1374 ανάγκασε τον Φράγκο βασιλιά της Κύπρου να βρει τρόπους για το πώς να καταστεί ασφαλής ο δρόμος που οδηγούσε στο λιμάνι των Αλυκών, από το οποίο διεξαγόταν πλέον το εμπόριο του βασιλείου της Κύπρου. Αφού χάθηκε από την εξουσία των Φράγκων η Αμμόχωστος, το σημαντικότερο λιμάνι της μεγαλονήσου, άρχισε ν’ αναπτύσσεται πλέον το λιμάνι των Αλυκών. Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια και κάτω από αυτές τις συνθήκες, οι Φράγκοι βασιλείς είχαν επιλέξει ένα περίοπτο και ασφαλές σημείο, στον δρόμο που οδηγούσε από την πρωτεύουσα Λευκωσία στη Λάρνακα και οικοδόμησαν ένα ανάκτορο οχυρωμένο.

Οι Γενουάτες, μετά την κατάληψη της Αμμοχώστου, όπως μνημονεύουν οι Κύπριοι χρονογράφοι, συνήθιζαν να κάνουν συχνά επιδρομές στις γειτονικές περιοχές όπως στη χερσόνησο της Καρπασίας, στη Μεσαορία, αλλά και πολύ συχνά στη Λευκωσία. Είναι τότε, μάλιστα, την ίδια εποχή που είχε οικοδομηθεί από τους Φράγκους και το φρούριο της Σίγουρης, στην περιοχή του Πραστειού Αμμοχώστου, για ν’ αντιμετωπίζουν τις επιθέσεις και λεηλασίες των Γενουατών που διενεργούσαν έξω από την Αμμόχωστο, αλλά και έως την πρωτεύουσα Λευκωσία. Το ανάκτορο-οχυρό που είχε οικοδομηθεί σε μικρή απόσταση έξω από τη Λευκωσία, το φρούριο της Σίγουρης ή Castel Franco, στη Μεσαορία, αλλά και η εσπευσμένη επισκευή και οχύρωση της πρωτεύουσας, όλα αυτά εντάσσονταν στην αμυντική πολιτική του φραγκικού βασιλείου, μετά την απώλεια της Αμμοχώστου στην εξουσία των Γενουατών.

Το ανάκτορο La Cava
Το ανάκτορο La Cava είχε οικοδομηθεί σε μικρή απόσταση έξω από τη Λευκωσία και σ’ ένα οροπέδιο υψηλό και περίοπτο, από το οποίο μπορείς ν’ αγναντέψεις όλη τη γύρω περιοχή. Πρόκειται για τον Μικρό Άρωνα, όπως ονομάζεται το οροπέδιο, περιοχή η οποία γειτνιάζει με τουρκοκρατούμενα εδάφη και ως εκ τούτου αποτελεί στρατιωτική περιοχή και απαγορευμένη. Κάποτε, με το πάθος της έρευνας από την οποία μπορεί να διαπνέεται ένας ιστορικός με βάση τα στοιχεία που έχει μελετήσει, όπως τις περιγραφές των περιηγητών και άλλων ιστορικών πηγών, για ένα ξεχασμένο μνημείο, επιχειρήσαμε, μετά από σχετική άδεια, να ανηφορίσουμε στο οροπέδιο αυτό και περπατήσαμε εκεί που κατοίκησαν κατά καιρούς οι Φράγκοι βασιλείς, φιλοξένησαν εστεμμένους και τιτλούχους μονάρχες από τη Δύση και έσυραν τα βήματά τους προσκυνητές και φραγκισκανοί μοναχοί.

Οι πληροφορίες που διαθέτουμε σχετικά με το ανάκτορο La Cava ανάγονται στον 14ο αιώνα και είναι βέβαιο ότι κατά τα τέλη του ίδιου αιώνα, το ανάκτορο αυτό υφίστατο. Σύμφωνα με τις πηγές, το ανάκτορο La Cava είχε οικοδομηθεί από τον βασιλιά Πέτρο Β΄ ή επί βασιλείας του θείου του, βασιλιά Ιακώβου Α΄. Ο Στέφανος Lusignan, αν και δέχθηκε μια ανελέητη πολεμική από συγγραφείς από τον 18ο αιώνα έως και πρόσφατα, όπως όμως έχει τεκμηριωθεί από πρόσφατες έρευνες, μάς έδωσε σημαντικές και αληθείς ιστορικές ειδήσεις, τόσο για την εποχή της Φραγκοκρατίας όσο και για τους χρόνους της βενετικής κυριαρχίας. Κατά τον Lusignan το οχυρωμένο ανάκτορο, το ονομαζόμενο La Cava, είχε οικοδομηθεί το 1385 από τον Φράγκο βασιλιά Ιάκωβο Α΄. Το όνομά του, La Cava, οφείλεται σε μια μεγάλη στέρνα που υπήρχε εκεί και βέβαια εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά μετά από τόσους αιώνες μ’ ελάχιστο όπως φαίνεται νερό. Παρεμπιπτόντως αναφέρουμε ότι όταν πριν αρκετά χρόνια είχαμε επισκεφθεί τα κατάλοιπα του ανακτόρου, στον Μικρό Άρωνα, ρίχνοντας μια πέτρα στη βαθιά στέρνα ακούσαμε τον ήχο του νερού. Το ανάκτορο απαντά και στο χρονικό, το οποίο διασώζεται με το όνομα του κατόχου του, Φραγκίσκου Amadi. Στο χρονικό Amadi αποδίδεται η οικοδόμηση, επίσης, του ανακτόρου στον βασιλιά Ιάκωβο Α΄. Στο ίδιο χρονικό, εκτός από την αναφορά που γίνεται για το περιβόλι του ανακτόρου, απαντά και μνεία για έναν αμπελώνα που υπήρχε εκεί. Ο αμπελώνας αυτός σε έγγραφο του 1468 αναφέρεται ως Αμπελώνας του Μαγγανοπήγαδου (vignes de Alacaty).

Η προϋπάρχουσα μονή
Μέσα στους κήπους, τους οποίους διέθετε το ανάκτορο La Cava, υπήρχε επίσης μια γυναικεία μονή, η οποία ανήκε στο Τάγμα των Φραγκισκανών. Το μοναστήρι αυτό ήταν αφιερωμένο στην Παρθένο Μαρία και όπως αποδεικνύεται με βάση μια πηγή, φαίνεται ότι προϋπήρχε της βασιλικής κατοικίας. Σύμφωνα με την πηγή αυτή, μια μονή της Παναγίας, της αποκαλούμενης της Cava (Sainte-Marie de Cava), στο διαμέρισμα της Λευκωσίας, ιδρύθηκε από τον Ιωάννη de Brie, κατά την εποχή του αρχιεπισκόπου Γεράρδου (Gerard), μετά το 1295 και επίσης απαντά και σε μια βούλλα του πάπα Κλήμεντος Ε΄. Σύμφωνα και πάλι με όσα γράφει ο Στέφανος Lusignan, η μονή αυτή ήταν στους πρόποδες του οροπεδίου αυτού, δηλαδή, του Μικρού Άρωνα. Ο Lusignan με τα γραφόμενά του, μάς γνωστοποιεί, επίσης, ότι το ανάκτορο αυτό λίγα μόνο χρόνια αφότου οικοδομήθηκε, καταστράφηκε από τους Μαμελούκους, όταν είχαν εισβάλει, το 1426, στην Κύπρο και είχαν αιχμαλωτίσει, μεταξύ άλλων, και τον ίδιο τον βασιλιά Ιανό, στη μάχη της Χοιροκοιτίας.

Περιηγητές στο ανάκτορο La Cava
Εάν, σύμφωνα με τις πηγές, το ανάκτορο La Cava είχε οικοδομηθεί από τον Φράγκο βασιλιά Ιάκωβο Α΄, φαίνεται να το είχε απολαύσει ουσιαστικά ο γιος και διάδοχός του, Φράγκος βασιλιάς Ιανός, αφού ο Ιάκωβος Α΄ το 1398 είχε ήδη πεθάνει.
Το 1412, κατά την άνοιξη, είχε αφιχθεί στην Κύπρο με τη συνοδεία του πορευόμενος στους Αγίους Τόπους, ο μαρκήσιος της Φερράρας Νικόλαος Γ΄ Este. Είχε αράξει στο λιμάνι των Αλυκών και ο βασιλιάς της Κύπρου Ιανός έσπευσε και έστειλε τον θείο του Ιωάννη Brunswick, ναύαρχο της Κύπρου, καθώς και πολλούς ιππότες, να υποδεχθούν τον υψηλό επισκέπτη. Ο καγκελάριος του μαρκησίου Luchino dal Campo διασώζει με τη γραφίδα του τα όσα είδε και έζησε στην Κύπρο όσο καιρό φιλοξενήθηκαν από τον βασιλιά.

Ο μαρκήσιος Este και η συνοδεία του, αφού ξεναγήθηκαν και φιλοξενήθηκαν στα ανάκτορα της Αραδίππου και της Ποταμιάς, έφθασαν στην πρωτεύουσα και κατέλυσαν στο ωραιότατο μέγαρο (bellisimo palazzo), κατά τον Luchino dal Campo, του Πέτρου Lusignan, κόμη της Τρίπολης και εξαδέλφου του βασιλιά. Ο υψηλός φιλοξενούμενος και η συνοδεία του, αξίζει να σημειωθεί, ότι εντυπωσιάστηκαν από την πολυτέλεια των λουτρών, που διέθετε το μέγαρο του αδελφού του βασιλιά Eudes, όπου προσκλήθηκαν και έκαναν το μπάνιο τους.

Ο βασιλιάς Ιανός δεν παρέλειψε να ξεναγήσει τους φιλοξενούμενούς του στο ανάκτορο La Cava, στον Μικρό Άρωνα, έξω από τη Λευκωσία και, ευτυχώς, η γραφίδα του καγκελαρίου του μαρκησίου Este μνημείωσε μία εικόνα του εν λόγω ανακτόρου, κατά το έτος 1412. Η διαδρομή από τη Λευκωσία στο ανάκτορο La Cava, την οποία είχαν διανύσει έφιπποι, ο βασιλιάς με τους αδελφούς του και τους προσκεκλημένους του, ήταν πολύ ευχάριστη, όπως σημειώνει στο οδοιπορικό του ο Luchino dal Campo, και η βασιλική κατοικία εντυπωσίασε τον μαρκήσιο και τη συνοδεία του. Ο Luchino dal Campo, μεταξύ άλλων σημείωσε τα εξής για το ανάκτορο La Cava: Πρόκειται, όπως γράφει, για ένα ανάκτορο που διαθέτει ένα τόσο ωραιότατο περιβόλι, που πιο ωραίο δεν θα μπορούσε κάποιος να δει. Είναι γεμάτο το περιβόλι αυτό με ωραιότατες βρύσες και μια από αυτές τις βρύσες τρέχει μέσα από τον κορμό μιας τεράστιας νεραντζιάς και πέφτει το νερό από τόσο ψηλά όσο είναι το μήκος που έχουν οι ρίζες αυτού του δένδρου. Και στη συνέχεια ο καγκελάριος του μαρκησίου προσθέτει ότι σ’ αυτό το περιβόλι μπορεί να συναντήσει κανείς κάθε είδος φρούτου. Το ανάκτορο, επίσης, διέθετε μεγάλη αυλή η οποία χρησίμευε και για την άθληση των εστεμμένων. Ο αυτόπτης μάρτυρας Luchino dal Campo, όπως αναφέρει, ο βασιλιάς Ιανός αφού έβγαλε τον επενδύτη του διαγωνίστηκε σ’ αυτή τη μεγάλη αυλή με άλλους ευγενείς στη ρίψη ακοντίου, και νίκησε τελικά επειδή ήταν χειροδύναμος. Στη συνέχεια, αφού όλοι γευμάτισαν στο ανάκτορο La Cava, επέστρεψαν στη Λευκωσία. Μετά την καταστροφή του ανακτόρου και της μονής της Παναγίας το 1426 από τους Μαμελούκους, φαίνεται ότι αργότερα είχε επισκευαστεί τόσο η μονή όσο και το ανάκτορο, αφού ένας άλλος περιηγητής το 1458 επισκέπτεται το εν λόγω ανάκτορο. Πρόκειται για τον κόμη Γαβριήλ Capodilista, από την Πάδοβα, ο οποίος είχε αφιχθεί το 1458 στην Κύπρο και η επίσκεψή του στο ανάκτορο καταγράφεται στο οδοιπορικό του ως εξής: Επισκεφθήκαμε, γράφει, το ανάκτορο του βασιλιά το οποίο βρίσκεται δύο περίπου μίλια μακριά από τη Λευκωσία και ονομάζεται La Cava. Στο ανάκτορο αυτό υπάρχει ένα περιβόλι με πληθώρα εσπεριδοειδών όπως νεράντζια, πορτοκάλια, λεμόνια και άλλα ωραιότατα φρούτα καθώς και μεγάλα πηγάδια, από τα οποία ποτίζεται αυτό το έξοχο περιβόλι.

Ο Κύπριος Φραγκίσκος Attar, o οποίος συνέταξε περί το 1520 μια έκθεση για τη μεγαλόνησο, αναφέρεται μεταξύ άλλων και στο ωραιότατο ανάκτορο La Cava. Αν και είχε καταστραφεί, όπως γράφει, εξακολουθούσε όμως να υφίσταται στην εποχή του, δηλαδή στις αρχές του 16ου αιώνα, ερειπωμένο. Ένας από τους δύο πύργους του ανακτόρου αυτού είχε χρησιμοποιηθεί μετέπειτα από τους Οθωμανούς ως αποθήκη πυρίτιδας έως το 1870. Δυστυχώς, αργότερα, μετά από άδεια που εξασφάλισε από τον Οθωμανό διοικητή της Κύπρου ο Αρχιεπίσκοπος Σωφρόνιος, μεγάλο μέρος οικοδομικού υλικού από το ανάκτορο La Cava μεταφέρθηκε με καρέττες στη Λευκωσία και χρησιμοποιήθηκε για την οικοδόμηση της Παναγίας της Φανερωμένης.

Εάν κάποιος κατευθύνεται από τη Λευκωσία προς το χωριό Γέρι, μπορεί ν’ αντικρίσει στ’ αριστερά του, ψηλά στο οροπέδιο του Άρωνα, τα ίχνη του ανακτόρου La Cava των Lusignan. Δεν γνωρίζω εάν εξακολουθεί ο χώρος να είναι απαγορευμένη στρατιωτική περιοχή, αν και μάλλον πρέπει να είναι. Πολλές φορές θυμάμαι το τοπίο και τα ερείπια του ανακτόρου, που είχα επισκεφθεί πριν από χρόνια και την εξαίσια από εκεί θέα. Δεν αποκλείεται να έφθασε ώς εκεί και ο αρχαιόφιλος Κυριακός ο Αγκωνίτης, αφού σύχναζε στην αυλή του Ιανού… Σκέφτομαι ότι θα μπορούσε ο μεσαιωνικός αυτός χώρος να ευπρεπιστεί και να γίνουν έργα και ανασκαφές ίσως, από το τμήμα Αρχαιοτήτων, ώστε ν’ αναδειχθεί ότι έχει απομείνει από την Cava nobilissima. Θα μπορούσε να καταστεί, με τα όσα αναφέραμε πιο πάνω, επισκέψιμος χώρος και ν’ αξιοποιηθεί από τους αρμόδιους φορείς. Εκεί, θα μπορούσαν να διαβαστούν κείμενα ή να απαγγελθούν ποιήματα για τη γενάρχη των Lusignan Μελουζίνη ή ν’ ακουστεί η μεσαιωνική μουσική, έργο του ίδιου του βασιλιά Ιανού, που σώζεται σήμερα στο πολύτιμο μουσικό χειρόγραφο του Τουρίνο. Άλλωστε, το ανάκτορο La Cava, έστω τα ερείπιά του, είναι κι αυτά ένα κομμάτι, ένα σπάραγμα, από τη μεσαιωνική μας ιστορία και τη βαθύρριζή μας πολιτιστική κληρονομιά…

ruins 2ruins 3

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Οι τελευταίοι απόγονοι του Ιακώβου Β/ Lusignan

Γράφει η Νάσα Παταπίου Σημαντικά στοιχεία γύρω από τα έργα και τις ημέρες των ...

Το ημερολόγιο ενός ανώνυμου (1570-1571)

Γράφει η Νάσα Παταπίου Ανάμεσα στις πηγές του πολέμου της Κύπρου 1570-1571 έχει μεταξύ ...

Ιστορικές ειδήσεις για την Πάχνα κατά τη Φραγκοκρατία και κατά τη Βενετοκρατία

Η Πάχνα Λεμεσού κατά τη Φραγκοκρατία και κατά τους χρόνους της βενετικής κυριαρχίας ανήκε ...

Η κυπριακή οικογένεια Benedetti

Οι βενετικές πηγές μάς προσφέρουν αρκετά στοιχεία για μέλη του κυπριακού κλάδου της οικογένειας ...

Ο στρατιωτικός Θωμάς Costanzo

Γράφει η Νάσα Παταπίου Ένας κλάδος της οικογένειας Costanzo συνδέθηκε με την Κύπρο τον ...

ΜΟΝΗ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΕΜΦΟΡΙΤΗ : Αναζητώντας τα ίχνη μιας άγνωστης μονής

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η εν λόγω μονή δεν έχει ταυτιστεί, ούτε υφίσταται σήμερα ...

X