Πέντε Λιθάρια, Μελίσσι και Άγιος Φωκάς

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Τρία χωριά που έσβησαν στο πέρασμα του χρόνου διασώζονται στις αρχειακές πηγές οι οποίες… επιτέλεσαν το θαύμα τους και μέσω αυτών γνωρίζουμε έστω ελάχιστα στοιχεία από την ιστορία τους

Τρία χωριά της Κύπρου, τα οποία μνημονεύονται στις πηγές του 15ου και κυρίως του 16ου αιώνα, μας προσφέρουν στοιχεία τόσο για την ιστορία τους όσο και για τους φεουδάρχες τους. Το πιο σημαντικό και πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι και τα τρία αυτά χωριά χάθηκαν με το πέρασμα των αιώνων και πίσω τους μπορεί ν’ άφησαν ελάχιστα ίχνη ερειπίων, αλλά έχουν διασωθεί ως τοπωνύμια ή έχουν ακόμη επιζήσει στην προφορική παράδοση από κατοίκους γειτονικών οικισμών. Πρόκειται για το Μελίσσι, ένα χωριό του διαμερίσματος Λευκωσίας, ή της περιοχής της Ορεινής, όπως ονομάζεται η περιοχή στην οποία βρίσκεται μια ομάδα χωριών τα οποία επίσης ανήκουν στο διαμέρισμα Λευκωσίας. Τα άλλα δύο χωριά, τα Πέντε Λιθάρια και ο Άγιος Φωκάς, ήταν κάποτε οικοδομημένα στην περιοχή της Μεσαορίας. Και τα τρία χωριά ανήκαν σε φεουδάρχες οι οποίοι κατάγονταν από ισχυρές κυπριακές οικογένειες της εποχής όπως τους Συγκλητικούς, τους Ποδοκάθαρους και τους Στράμπαλη.

Τα Πέντε Λιθάρια

Κάποτε στη Μεσαορία υπήρχε ένα χωριό με το όνομα Πέντε Λιθάρια (pente litharia). Μαρτυρείται στους καταλόγους με τα χωριά της Κύπρου κατά τη Βενετοκρατία καθώς και στην απογραφή του πληθυσμού, που είχαν διενεργήσει οι Βενετοί το 1565. Επίσης, έχουμε συναντήσει το χωριό αυτό σε έναν πολύτιμο τοπογραφικό χάρτη της περιοχής της Μεσαορίας, του έτους 1513. Επιπρόσθετα, μια άλλη βενετική πηγή του 1557 μας αποκαλύπτει τον φεουδάρχη των Πέντε Λιθαριών. Το χωριό αυτό έχει διασωθεί έως σήμερα ως τοπωνύμιο στην περιοχή του χωριού Περιστερωνοπηγή. Κατά την απογραφή του 1565 αναφέρεται ότι τα Πέντε Λιθάρια είχαν είκοσι έξι κατοίκους φραγκομάτους, δηλαδή ελεύθερους καλλιεργητές. Έχει υποστηριχθεί ότι το χωριό αυτό είχε σχεδόν απερημωθεί με την κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς, δηλαδή περί το 1572, και γειτνίαζε επίσης με το χωριό Γαϊδουράς (Νέα Σπάρτη).

Σε έγγραφο του 1557 αναφέρεται ως φεουδάρχης των Πέντε Λιθαριών ο Bernardo Συγκλητικός, ο οποίος ασφαλώς ανήκει στην πολύκλαδη οικογένεια των Συγκλητικών, αλλά δεν είναι γιος του Ευγένιου αλλά ούτε και του Νικόλαου. Η διαθήκη του Ευγένιου Συγκλητικού του έτους 1538 μας δίνει την απάντηση. Ο Bernardo Συγκλητικός ήταν ανεψιός των δύο φεουδαρχών Ευγένιου και Νικόλαου, αφού αναφέρεται ως γιος του αδελφού τους Πέτρου Συγκλητικού. Αξίζει να σημειωθεί ότι και άλλα μέλη της οικογένειας των Συγκλητικών συνδέονται με την ίδια περιοχή της Μεσαορίας. Για παράδειγμα, το χωριό Γαϊδουράς (Gadourades), το οποίο ανήκε στον αδελφό της βασίλισσας Αικατερίνης Κορνάρο, Γεώργιο Κορνάρο, εκμισθωνόταν από τον μεγαλοφεουδάρχη Ευγένιο Συγκλητικό. Στον τοπογραφικό χάρτη της περιοχής του 1513, ο οποίος σώθηκε χάρη στην αυστηρότατη γραφειοκρατία της Γαληνοτάτης, σημειώνονται μεταξύ άλλων και γαίες, οι οποίες ανήκαν στον αδελφό του Ευγένιου, Νικόλαο, ο οποίος επίσης ήταν φεουδάρχης και έμπορος. Αναφέρονται ως Terreni di Nicolο Singlitigo.
Ποιος ήταν όμως ο φεουδάρχης των Πέντε Λιθαριών, Bernardo Συγκλητικός, εκτός από γιος του Πέτρου Συγκλητικού; Από ένα ανέκδοτο έγγραφο του 1562 (14 Φεβρουαρίου 1561) πληροφορούμαστε για τον ίδιο τα ακόλουθα. Ο Θεόδωρος Βαρυμπόμπης (Todoro Varibobi), ο οποίος υπηρετούσε ως ελαφρός ιππέας (stradioto) στον λόχο του στρατιωτικού διοικητή Δημήτρη Λούζη, είχε δανειστεί χρήματα για να μπορέσει ν’ αγοράσει ένα άλογο, προφανώς για την υπηρεσία του, αφού υπηρετούσε στο ελαφρύ ιππικό. Τα χρήματα για την αγορά του αλόγου τα είχε δανειστεί από τον φεουδάρχη των Πέντε Λιθαριών Bernardo Συγκλητικό. Ο stradioto Θεόδωρος Βαρυμπόμπης εξακολουθούσε έως και τον Φεβρουάριο του 1562 να οφείλει στον Bernardo Συγκλητικό ογδόντα πέντε βυζάντια, από το σύνολο των χρημάτων που του είχε δανείσει για ν’ αγοράσει ένα άλογο. Η πιο πάνω υπόθεση φαίνεται τελικά ότι κατέληξε στο δικαστήριο για τη διευθέτηση της διαφοράς μεταξύ των δύο και, έτσι, στο εν λόγω έγγραφο διασώθηκαν, έστω, τα μοναδικά αυτά στοιχεία για τον φεουδάρχη των Πέντε Λιθαριών.

Το χωριό Μελίσσι στην περιοχή Λευκωσίας

Ένα άλλο χωριό, το οποίο δεν υφίσταται πλέον αλλά εξακολουθεί να υπάρχει ως τοπωνύμιο, είναι το χωριό Μελίσσι, στο διαμέρισμα της Λευκωσίας και του οποίου η θέση γειτόνευε με το χωριό Άγιοι Τριμυθιάς. Στους καταλόγους των χωριών της Κύπρου επί Βενετοκρατίας μνημονεύεται ότι το Μελίσσι ανήκε στην υποκομητεία, δηλαδή στο διαμέρισμα Λευκωσίας, το οποίο ονομαζόταν viscondato επειδή ο βισκούντης είχε την έδρα του στην πρωτεύουσα. Όπως αντιλαμβανόμαστε, το χωριό αυτό που χάθηκε στο πέρασμα των αιώνων ανήκε στην περιοχή της Ορεινής, στην οποία ανήκουν σήμερα και οι Άγιοι Τριμυθιάς, χωριό που γειτόνευε με το Μελίσσι. Σύμφωνα με την απογραφή του πληθυσμού των χωριών της Κύπρου του έτους 1565
-στην οποία, ας σημειωθεί, καταγράφονταν μόνο οι αρσενικού γένους ελεύθεροι καλλιεργητές, οι αποκαλούμενοι francomati- το Μελίσσι είχε σαράντα έναν φραγκομάτους.
Το Μελίσσι, ασφαλώς εύφορο φέουδο, ανήκε στην περίφημη οικογένεια των Ποδοκάθαρων και συγκεκριμένα στον Φίλιππο Ποδοκάθαρο, μεγαλοφεουδάρχη που είχε μεταξύ άλλων ως φέουδο επίσης και το χωριό Λευκόνοικο. Σε ανέκδοτη βενετική πηγή σημειώνεται ότι το Μελίσσι ήταν φέουδο του Φίλιππου Ποδοκάθαρου, ενώ σε άλλη αναφέρεται ο γιος του Φίλιππου, Λίβιος, σχετιζόμενος με το ίδιο χωριό. Συγκεκριμένα, κατά τη Βενετοκρατία, σύμφωνα με τη συνήθεια της εποχής, οι φεουδάρχες ήταν υποχρεωμένοι κατά την παραμονή των Χριστουγέννων, ανάλογα με τα φέουδά τους, να προσφέρουν πτερνιστήρες στη βενετική διοίκηση της Κύπρου και να δηλώνουν υποταγή στη βενετική πολιτεία. Η σχετική πηγή ανάγεται στο 1556 και βέβαια τότε ο Φίλιππος Ποδοκάθαρος ζούσε, αλλά είχε εκπροσωπηθεί από τον γιο του Λίβιο, γιατί πολύ πιθανόν να ήταν άρρωστος. Αυστηρός κανονισμός σχετικός με αυτή την τελετή προσφοράς υποχρέωνε τους φεουδάρχες να παρουσιαστούν αυτοπροσώπως και να προσφέρουν πτερνιστήρες, αλλά εάν ήταν ασθενείς, γεγονός που τους εμπόδιζε να παραστούν, τότε μόνο μπορούσαν να εκπροσωπηθούν από τον γιο τους ή κάποιον άλλο συγγενή τους πρώτου ή δευτέρου βαθμού και ο οποίος θα ανήκε οπωσδήποτε στην ίδια κοινωνική τάξη. Ας σημειωθεί ότι το 1570-1571 ο Φίλιππος Ποδοκάθαρος είχε μεταβεί με προμήθειες στην υπεράσπιση της Αμμόχωστου μαζί με δύο από τους γιους του, τον Αλέξανδρο και τον Tutio. Επίσης, ο Λίβιος, που είχε εκπροσωπήσει τον πατέρα του το 1556 προσφέροντας δύο ζεύγη πτερνιστήρες, για τα φέουδα του πατέρα του Μελίσσι και Lissato, είχε οικοδομήσει ιδίοις εξόδοις το 1567 τον προμαχώνα που φέρει το όνομα της οικογένειάς του (bastione del Podocatharo).

Η αρχόντισσα Μήδεια και ο Άγιος Φωκάς

Στις βενετικές πηγές απαντά και το όνομα μιας γυναίκας που κατέχει φέουδα και το γεγονός αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού σε σπάνιες περιπτώσεις συναντούμε γυναίκες που κατέχουν φέουδα και οφείλουν να προσφέρουν και υπηρεσία στον φεουδαρχικό στρατό. Αναφέρουμε ενδεικτικά τη Λουδοβίκα (Λουίζα) Unigo, θυγατέρα του Τutio Κωνστάντζο και της Έλενας Ποδοκάθαρο, που όφειλε στον φεουδαρχικό στρατό υπηρεσία ενός ιππότη εφοδιασμένου με θώρακα καθώς και τη Μαργαρίτα Clini της οποίας οι κληρονόμοι όφειλαν υπηρεσία, προφανώς από τα φέουδά της, στον φεουδαρχικό στρατό.
Σε ανέκδοτο βενετικό έγγραφο οικονομικού περιεχομένου, το οποίο αναφέρεται στις δύο τελευταίες δεκαετίες της Βενετοκρατίας στην Κύπρο πληροφορούμαστε για την αρχόντισσα Μήδεια (madama Medea), η οποία είχε ως φέουδο τον Άγιο Φωκά (San Fuca). Το χωριό αυτό αναφέρεται στις βενετικές πηγές από τις αρχές του 16ου αιώνα έως και το 1565, όταν διενεργείται η απογραφή των ελεύθερων καλλιεργητών των χωριών της Κύπρου. Στην απογραφή αυτή το χωριό Άγιος Φωκάς είχε πενήντα οκτώ ελεύθερους καλλιεργητές (francomati). Το χωριό Άγιος Φωκάς ήταν κάποτε οικοδομημένο στα βορειοανατολικά του Λευκονοίκου, στη Μεσαορία. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουμε συγκεντρώσει στον ίδιο χώρο μέχρι πρότινος υπήρχαν ίχνη ερειπίων, όπως δόμες, πληθώρα λίθων κ.ά. Επίσης, υφίσταται στον ίδιο χώρο ένα εξωκκλήσι αφιερωμένο στον Άγιο Φωκά, το οποίο όπως φαίνεται είχε οικοδομηθεί μεταγενέστερα, στα ερείπια μάλλον βυζαντινού ναού.

Ποια ήταν η αρχόντισσα Μήδεια, η οποία είχε ως φέουδο τον Άγιο Φωκά της Μεσαορίας, μας αποκαλύπτει μια άλλη πηγή του 1571, μετά την κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς. Το όνομα της Μήδειας απαντά σε κατάσταση με τα ονόματα νεκρών και αιχμαλώτων κατά την άλωση της Λευκωσίας από Οθωμανούς, την οποία είχε αποστείλει ο βάιλος από την Κωνσταντινούπολη, στις 18 Απριλίου 1571, στη Βενετία. Μεταξύ άλλων, αναφέρεται ότι η αρχόντισσα Λάουρα, θυγατέρα της αρχόντισσας Μήδειας Στράμπαλη (Medea Strambali), είχε αιχμαλωτιστεί στη Λευκωσία από τους Οθωμανούς. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε ποιος από την οικογένεια Στράμπαλη ήταν σύζυγος της Μήδειας. Ωστόσο, πρέπει ν’ αποκλειστεί η ταύτιση του συζύγου της με τον Διομήδη Στράμπαλη, τον πιο διάσημο της οικογένειας Στράμπαλη του οποίου το όνομα συνδέθηκε αμετάκλητα με το ομώνυμο χρονικό, αφού η θυγατέρα του ιδίου ονομαζόταν Λουκρητία και όχι Λάουρα. Επίσης, δεν γνωρίζουμε επακριβώς τη συγγένεια μεταξύ της Μήδειας και της Φιορέντζας Στράμπαλη, μιας άλλης αρχόντισσας της εποχής, την οποία έχουμε συναντήσει σε έκθεση ενός Βενετού αξιωματούχου του 1531 για την Κύπρο. Πέντε Λιθάρια, Μελίσσι, Άγιος Φωκάς, τρία χωριά που έσβησαν στο πέρασμα του χρόνου. Στο ερώτημα «ποιος τα γνωρίζει τούτα τα χωριά;», θ’ απαντούσαμε ωστόσο ότι οι πηγές και κυρίως οι αρχειακές και πάλι επιτέλεσαν το θαύμα τους, αφού, από τις ίδιες αντλήσαμε ειδήσεις και γνωρίσαμε έστω ελάχιστα στοιχεία από τη δική τους ιστορία…

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Η Μαυρομαρία, το Αππήδημαν της Ρκας (Γριάς)

Ποια ήταν η Μαυρομαρία και τι ήταν το Αππήδημαν της Ρκας που απαντούν τόσο ...

Βαθύ, Κόρτα, Βανούλια και Arnusta

Με το σημερινό μας δημοσίευμα ταξιδεύουμε στον χρόνο ανιχνεύοντας στοιχεία για τέσσερα χωριά της ...

Η σημασία της χερσονήσου του Ακρωτηρίου κατά τη Λατινοκρατία

Από την Ελληνιστική περίοδο μέχρι και τη Φραγκοκρατία και τη Βενετοκρατία, η χερσόνησος του ...

Οι τελευταίοι απόγονοι του Ιακώβου Β/ Lusignan

Γράφει η Νάσα Παταπίου Σημαντικά στοιχεία γύρω από τα έργα και τις ημέρες των ...

Αμμόχωστος: Ιούλιος 1571

Γράφει η Νάσα Παταπίου Ο βισκούντης Αμμοχώστου κατέγραψε βήμα προς βήμα τις προετοιμασίες άμυνας ...

Πατρίδα είναι τα παιδικά μας χρόνια

Γράφει η Νάσα Παταπίου Ένα προσωπικό -νοερό- ταξίδι στη βυζαντινή χερσόνησο Ακρωτίκη, στο Ριζοκάρπασο, ...

X