Φωτογραφίζοντας την Κύπρο

Συνέντευξη στη Χριστίνα Λάμπρου

Το υπό έκδοση βιβλίο με τίτλο Photography and Cyprus εξετάζει το ρόλο των φωτογραφικών αναπαραστάσεων της Κύπρου στο σχηματισμό μιας τοπικής και εθνικής ταυτότητας

“Η φωτογραφία μπορεί να κατευθύνει την αντίληψή μας για τον κόσμο, τους άλλους και τους εαυτούς μας”. Η έκδοση με τίτλο Photography and Cyprus εξετάζει τον ρόλο των φωτογραφικών αναπαραστάσεων της Κύπρου στον σχηματισμό μιας τοπικής και εθνικής ταυτότητας. Το θέμα προσεγγίζεται από διάφορες οπτικές γωνίες στα κείμενα της έκδοσης: φωτογραφική θεωρία, ιστορία της τέχνης, ανθρωπολογία και κοινωνιολογία. Την έκδοση, η οποία θα κυκλοφορήσει στα μέσα Ιουνίου από την I.B. Tauris, επιμελήθηκαν οι Νίκος Φιλίππου, Θεοπίστη Στυλιανού – Lambert και Liz Wells, οι οποίοι στη συνέντευξη που ακολουθεί εξηγούν πώς “η φωτογραφία γίνεται ένα εργαλείο ορισμού του οποιουδήποτε τόπου ή κουλτούρας καλείται να καταγράψει”.

Πώς προσεγγίσατε τη σχέση φωτογραφίας και τόπου στην έκδοση;

Θ.Σ-L: Η Κύπρος χρησιμεύει εδώ ως παράδειγμα [case study] μέσα από το οποίο εξερευνούμε τον τρόπο με τον οποίο η φωτογραφία σε έναν συγκεκριμένο τόπο και χρόνο συνεισφέρει αλλά και ανταποκρίνεται στη διαδικασία σχηματισμού ταυτότητας.
Ν.Φ.: Παίρνοντας την Κύπρο ως παράδειγμα μας ενδιαφέρει να δείξουμε πως αρκετές από τις φωτογραφικές εργασίες -ή το μέσο της φωτογραφίας πιο γενικά- προσπαθούν να παρουσιάσουν περιεκτικούς ορισμούς του τόπου και της κουλτούρας. Έτσι, η φωτογραφία γίνεται ένα εργαλείο ορισμού του οποιουδήποτε τόπου ή κουλτούρας καλείται να καταγράψει.
L.W.: Να προσθέσω ότι το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη: το ιστορικό βλέμμα [gaze], το ανθρωπολογικό βλέμμα και το εικαστικό βλέμμα, καθένα από τα οποία φέρνει ελαφρώς διαφορετικά ερωτήματα και αντιλήψεις στη σκέψη για τη φωτογραφία, τον τόπο, τη διαδικασία της θέασης και της αναπαράστασης.

Ποιοι είναι οι ‘μηχανισμοί’ που χρησιμοποιούνται σε αυτές τις αναπαραστάσεις τόπου;

Ν.Φ.: Η επιλογή και η έμφαση είναι σημαντικοί μηχανισμοί εδώ. Το τοπίο, οι άνθρωποι, τα ενδύματα, τα αντικείμενα, οι ορατές επιφάνειες γενικά, αρχίζουν να αποκτούν συγκεκριμένα νοήματα στο πλαίσιο συγκεκριμένων ιδεολογικών πλαισίων. Αυτό που μετά γίνεται η ‘κανονική’ εικόνα ενός τόπου είναι εκείνη η συγκεκριμένη εικόνα που επιλέγει και τονίζει τα σημεία αυτά που προτιμά η κυρίαρχη ιδεολογία, γιατί τους προσδίδει συγκεκριμένο νόημα.
L.W.: Ναι. Ένα από αυτά τα βασικά σημεία που προκύπτει μέσα από τα διάφορα κεφάλαια είναι αυτή η αλλαγή του νοήματος. Ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι, τα αντικείμενα και οι καταστάσεις γίνονταν κατανοητά στη συγκεκριμένη στιγμή και τόπο όπου φτιαχνόταν μια εικόνα. Για παράδειγμα, η Κύπρος του 19ου αιώνα, όπως τη βλέπει ο John Thomson, είναι διαφορετική από το πώς μπορεί να τη δούμε εμείς σήμερα μέσα από έναν ιστορικό φακό αλλά και μέσα από τους επηρεασμούς του πολιτισμού του 21ου αιώνα.

Πώς απαντάτε στη συνηθισμένη αντίληψη ότι μια φωτογραφία αποτελεί αντικειμενική τεκμηρίωση;

Θ. Σ-L: Παρά το ότι η φωτογραφία είναι μια μηχανική διαδικασία, έχει μια προβληματική σχέση με την πραγματικότητα. Καταρχάς, ο φωτογράφος κάνει επιλογές ως προς το τι να φωτογραφίσει, τι να συμπεριλάβει στο κάδρο του, πότε και πώς. Μετά, το νόημα μιας φωτογραφίας σχηματίζεται σε σχέση με το πλαίσιο, [για παράδειγμα μια εφημερίδα, ή ένα οικογενειακό άλμπουμ, ή ένα μουσείο κλπ.] και σε σχέση με τις εμπειρίες και πεποιθήσεις αυτού που τη βλέπει.
Ν.Φ.: Η φωτογραφία συχνά αντιμετωπίζεται σαν ένα παράθυρο μέσα από το οποίο παρακολουθεί κανείς μιαν ιστορική στιγμή, έναν τόπο ή έναν πολιτισμό. Αντίθετα, σε αυτή την έκδοση, την αντιμετωπίζουμε σαν ένα κατασκεύασμα που αποκαλύπτει τόσα για το πλαίσιο μέσα από το οποίο γεννήθηκε όσα και για το θέμα της. Με άλλα λόγια, μέσα από τη φωτογραφία δεν παρατηρούμε απλώς το αντικείμενο που παρουσιάζεται, αλλά και τις αξίες και το νόημα που του αποδίδει το ιστορικό, πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να “διαβάσουμε” τις προτεραιότητες του πλαισίου μέσα από το οποίο προέρχεται η εικόνα.
L.W.: Όπως σχολίασε ο Αμερικανός φωτογράφος Robert Adams, στο δοκίμιό του με τίτλο ‘Truth in Landscape’ [Αλήθεια στο Τοπίο], η φωτογραφία που αφορά τον τόπο έχει να κάνει με τρία σημεία-κλειδιά: τη γεωγραφία, την αυτοβιογραφία και τη μεταφορά. Ενώ η τοπογραφία είναι αντικειμενική -τουλάχιστον μέχρι εκεί που γίνεται μια φωτογραφική τεκμηρίωση- οι βιογραφικοί και αισθητικοί παράγοντες είναι ρευστοί, υποκειμενικοί και συχνά αντικατοπτρίζουν συγκεκριμένες τάσεις στον οπτικό πολιτισμό και πολιτικές ανησυχίες όπως επίσης και τους περιορισμούς συγκεκριμένων φωτογραφικών τεχνολογιών.

Πώς βλέπετε τον ρόλο της φωτογραφίας στη διαδικασία κατασκευής μιας τοπικής ή εθνικής ταυτότητας στην Κύπρο;

Θ. Σ-L: Οι ταυτότητες σχηματίζονται από διάφορα μέσα – κείμενα, ποίηση, μουσική, κινηματογράφο, τηλεόραση, φωτογραφία κλπ. Η φωτογραφία φαίνεται πως είναι ένα από τα πιο “επικίνδυνα” μέσα αναπαράστασης εξαιτίας αυτού που είπαμε πριν – της επιτακτικής της φύσης ως ενός αμερόληπτου μέσου αντανάκλασης της πραγματικότητας. Για αυτόν τον λόγο η φωτογραφία μπορεί να κατευθύνει την αντίληψή μας για τον κόσμο, τους άλλους και τους εαυτούς μας. Από τις πρώτες φωτογραφίες του Thomson από την Κύπρο μέχρι σήμερα, οι φωτογραφικές αναπαραστάσεις της Κύπρου και των Κυπρίων [ανθρωπολογικές, τεκμηρίωσης, καλλιτεχνικές ή τουριστικές] έχουν σχηματίσει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο την αντίληψη που έχουμε για την ταυτότητά μας. Αυτές τις αναπαραστάσεις συνήθως τις δεχόμαστε αβασάνιστα ως αληθινές. Η έκδοση αυτή επιχειρεί να αμφισβητήσει αυτήν την ιδέα.
Ν.Φ.: Θέλω να προσθέσω σε αυτό που μόλις είπε η Θεοπίστη για την “επικινδυνότητα” της φωτογραφίας. Φαίνεται ότι, όσο αντιλαμβανόμαστε τη φωτογραφία ως το πιο ακριβές μέσο καταγραφής της πραγματικότητας, τόσο “απαιτούμε” να συμμορφώνεται με αυτές τις ηγεμονικές ιδέες ή φαντασιώσεις για τον τόπο και την κουλτούρα που κυριαρχούν στην κυπριακή κοινωνία σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή.
L.W.: Ήδη από το 1976, ο John Szarkowski -ο οποίος έστησε το τμήμα φωτογραφίας στο MoMA- παρατήρησε πως υπάρχουν περισσότερες φωτογραφίες στον κόσμο παρά τούβλα. Είναι βέβαια ένα ρητορικό σημείο, αλλά μας θυμίζει την πανταχού παρουσία των εικόνων και άρα την απεριόριστη έκταση της επιρροής τους στην όραση και στη γνώση.

Στην εισαγωγή σας αναφέρετε πως όλοι οι συγγραφείς είχαν έναν κοινό στόχο: να αποδείξουν πως οι διάφορες κοινωνικές κατασκευές του βλέμματος, αναπόφευκτα, επηρεάζουν τόσο τις φωτογραφικές αναπαραστάσεις όσο και τον τρόπο με τον οποίο τις αντιλαμβανόμαστε. Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγμα;

Θ. Σ-L: Ένα παράδειγμα είναι ο τρόπος με τον οποίο αναπαριστώνται οι γυναίκες στη φωτογραφία. Στο βιβλίο, αυτό το αποκαλούμε “έμφυλο βλέμμα” [gendered gaze[. Ο Σταύρος Καραγιάννης, για παράδειγμα, αναλύει στο κεφάλαιό του τον τρόπο με τον οποίο οι φωτογράφοι παρουσίαζαν τις γυναίκες είτε ως όμορφες απογόνους της Αφροδίτης, είτε ως ηλικιωμένες χωρικές και τίποτα ενδιάμεσο. Εγώ εστίασα στον τρόπο με τον οποίο ο τουρισμός χρησιμοποίησε εικόνες γυναικών με μπικίνι στην παραλία, ώστε να προωθήσει την Κύπρο ως παραλιακό, τουριστικό προορισμό και πατρίδα της Αφροδίτης. Πέρα από εικόνες ελκυστικών σύγχρονων Αφροδιτών, μια άλλη γυναικεία μορφή που συναντάμε συχνά στα ελληνοκυπριακά ΜΜΕ είναι η μαυροφορεμένη μορφή που κρατά μια φωτογραφία του αγνοούμενου από το ’74 γιου, συζύγου ή αδερφού. Η Elizabeth Hoak-Doering εξερευνά τις αναπαραστάσεις αυτών των γυναικών στον χώρο του φωτορεπορτάζ. Έτσι, λοιπόν, οι αντιλήψεις που έχουμε για το φύλο και τη σεξουαλικότητα επηρεάζουν τις φωτογραφικές αναπαραστάσεις γυναικών, αλλά και τις αναπαραστάσεις της Κύπρου ως “έμφυλου” τουριστικού προορισμού, ή ακόμα και τον τρόπο με τον οποίο κάνουμε πολιτικές δηλώσεις.

You May Also Like

«Ο Βαφτιστικός», αλλιώς

Τον «Βαφτιστικό», μια από τις πλέον γνωστές οπερέτες της ελληνικής σκηνής που το 2018 ...

Μαρίνα Μακρή: «Αξίζει να γνωρίσει το κοινο τα έργα του Μπέκετ»

Σε δύο έργα του Σάμιουελ Μπέκετ, το «Νανούρισμα» (1980) και το «Τότες που» (1974) ...

Συνάντηση με τον Reno Wideson

Γράφει η Ελένη Παπαδοπούλου Τα πλαστικά τρίγωνα σημαιάκια με το σύμβολο του ΗΒ στους ...

Μίμης Ανδρουλάκης : Το πιο φανταστικό πράγμα είναι η πραγματικότητα

Συνέντευξη στη Μερόπη Μωυσέως | meropi.m@politis-news.com | Φωτογραφία Ελένη Παπαδοπούλου “Μόνο το καλοκαίρι γράφω, ...

JOSS STONE | «Θέλω να είμαι ελεύθερη και είμαι»

Συνέντευξη στη Μερόπη Μωυσέως Κινούμενη έξω από τα συμβατικά πλαίσια των δισκογραφικών εταιρειών, η ...

Κίκα Γεωργίου: «Η Στέλλα είναι φως»

Η πρωταγωνίστρια στην παραγωγή της Κεντρικής Σκηνής με το έργο «Στέλλα με τα κόκκινα ...

X