Τοπωνύμια της Λευκωσίας στη διήγηση του Φίλιππου Μεμπρέ [16ος αι.]

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Ο τελευταίος επί Βενετοκρατίας διερμηνέας της τουρκικής γλώσσας στην Κύπρο ήταν ο Φίλιππος Εμμανουήλ, γιος του πρακτικού γιατρού Αμβρόσιου Εμμανουήλ. Ο Φίλιππος Εμμανουήλ είναι γνωστός επίσης από τη διήγηση που είχε συντάξει για την πολιορκία και πτώση της Λευκωσίας το 1570, η οποία εκδόθηκε στη Γερμανία. Στην έκδοση αυτή ο Φίλιππος Εμμανουήλ υπογράφει ως Φίλιππος Μεμπρέ με το πατρικό όνομα της μητέρας του. Η μητέρα του, Μελισίνδη ή Μελουζίνη, ήταν αδελφή του γνωστού διερμηνέα της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας Μιχαήλ Μεμπρέ. Τη θέση του διερμηνέα της τουρκικής γλώσσας είχε αναλάβει ο Φίλιππος Μεμπρέ, όταν η Δημοκρατία της Βενετίας είχε δημιουργήσει στην Κύπρο μία θέση μόνιμου διερμηνέα. Ήδη από τις αρχές της Βενετοκρατίας στην Κύπρο η Γαληνοτάτη με τις ολοένα και πιο πυκνές επαφές που είχε με τους Οθωμανούς, αλλά και λόγω της αυξανόμενης δύναμής τους, χρησιμοποιούσε διερμηνείς της τουρκικής γλώσσας. Αναφέρουμε ενδεικτικά τους Jotin Provosto, Calseran Cadit και Μάρκο Μοτσανέγα. Ωστόσο, μόνιμη θέση διερμηνέα της τουρκικής δημιουργήθηκε αργότερα, το 1551, όταν είχε διοριστεί στη θέση αυτή ο Νικόλαος Άγγελος Παχυμάμας, ο οποίος καταγόταν από την Αίγινα. Όπως πληροφορούμαστε από τις πηγές, ο διερμηνέας από την Αίγινα Νικόλαος Άγγελος Παχυμάμας, ο οποίος ας σημειωθεί, είχε και μία πολυμελή οικογένεια, είχε πεθάνει το 1564.

Ο διερμηνέας Φίλιππος Μεμπρέ

Με μεγάλη σπουδή οι Βενετοί διοικητές της Κύπρου φρόντισαν μετά το θάνατο του Παχυμάμα, για τον διορισμό ενός νέου διερμηνέα της τουρκικής γλώσσας συστήνοντας ως νέο υποψήφιο για τη θέση τον Φίλιππο Εμμανουήλ Μεμπρέ. Ο τότε Βενετός τοποτηρητής δεν ανέφερε στη συστατική επιστολή του απλώς ότι ο Φίλιππος Εμμανουήλ ή Μεμπρέ ήταν ανεψιός του διερμηνέα της βενετικής Πολιτείας Μιχαήλ Μεμπρέ, αλλά σημείωνε επίσης ότι πατέρας του ήταν ο πρακτικός γιατρός του Δημοσίου Αμβρόσιος (Ambrosio ceroico). Ο Φίλιππος Μεμπρέ αναφέρεται, όπως σημειώσαμε πιο πάνω, και ως Φίλιππος Εμμανουήλ, αλλά σε κάποιες πηγές απαντά και ως Φίλιππος Εμμανουήλ Παλαιολόγος. Ο Φίλιππος Μεμπρέ ήταν γνώστης της τουρκικής και της αραβικής, η οποία αναφέρεται ως μαυριτανική (moresca) αλλά και της χαλδαϊκής. Τελικά ο διορισμός του εγκρίθηκε από τις βενετικές αρχές το 1565 και ο μισθός για το έργο που θα επιτελούσε ανερχόταν ετησίως στα σαράντα δουκάτα. Ο Φίλιππος Μεμπρέ υπηρέτησε στη θέση αυτή μόνο πέντε χρόνια, γιατί ως γνωστόν οι Οθωμανοί εισέβαλαν στην Κύπρο το 1570 και κατέλαβαν πρώτα τη Λευκωσία και στη συνέχεια, το 1571, με την παράδοση της Αμμοχώστου έγιναν κύριοι όλης της μεγαλονήσου. Ο Φίλιππος Μεμπρέ συνελήφθη αιχμάλωτος όταν έπεσε η Λευκωσία και μεταφέρθηκε μαζί με άλλους αιχμαλώτους στην Κωνσταντινούπολη. Σε καμιά ωστόσο περιγραφή της άλωσης της Λευκωσίας δεν γίνεται μνεία του ονόματός του ή της δράσης του κατά την ίδια περίοδο. Ο Μεμπρέ πολύ σύντομα ελευθερώθηκε και κατέφυγε στη Βενετία, ενώ, κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας του έγραψε μια διήγηση της πολιορκίας και πτώσης της Λευκωσίας στην ιταλική, η οποία αφού μεταφράστηκε στη γερμανική εκδόθηκε στη Νυρεμβέργη το 1571 και αργότερα μεταφράστηκε στα πολωνικά και εκδόθηκε στην Κρακοβία.

Το τοπωνύμιο Γναφιό

Συγκρίνοντας τη διήγηση της άλωσης της Λευκωσίας η οποία συνετάχθη από τη γραφίδα του Φιλίππου Μεμπρέ ή Φιλίππου Εμμανουέλ, σε σχέση με τις διηγήσεις των Άγγελου Καλέπιου, Ιωάννη Φαλιέρ και Ιωάννη Ποδοκάθαρου, αντιλαμβανόμαστε ότι αποτελεί μια απλή καταγραφή γεγονότων, χωρίς να κομίζει ιδιαίτερα νέα στοιχεία ή τουλάχιστον να εμπλουτίζει τα ήδη γνωστά. Ωστόσο θα σημειώναμε ότι κάποιες αναφορές σε τοπωνύμια της Λευκωσίας αποτελούν οπωσδήποτε μια ουσιαστική συμβολή στις πηγές της εποχής για την τοπογραφία της πρωτεύουσάς μας.

Ο Μεμπρέ αναφέρει αρκετές φορές το Γναφιό, δηλαδή το Βυρσοδεψείο, στο μέρος εκείνο στη Λευκωσία όπου επεξεργάζονταν τα δέρματα. Η λέξη γναφιό η οποία σημειώνεται στην έκδοση της Νυρεμβέργης ως Gnafio, προέρχεται ως γνωστόν από το αρχαίο ελληνικό ρήμα κνάπτω/γνάπτω, δηλαδή επεξεργάζομαι δέρματα και κναφεύς/γναφεύς, δηλαδή αυτός ο οποίος επεξεργάζεται δέρματα. Είναι σημαντικό μάλιστα ότι το εν λόγω τοπωνύμιο αναφέρεται από τον Μεμπρέ με την ελληνική λέξη, γεγονός που σημαίνει ότι το Γναφιό μάλλον προϋπήρχε της Φραγκοκρατίας και θα ανάγεται μάλλον στη Βυζαντινή περίοδο. Το Γναφιό αυτό ήταν ασφαλώς κοντά στον Πεδιαίο ούτως ώστε να καθαρίζονται τα δέρματα με το νερό του ποταμού. Το μέρος αυτό ήταν οπωσδήποτε έξω από τα τείχη της Λευκωσίας που είχαν οικοδομηθεί το 1567, γι’ αυτό, όπως αναφέρουν οι πηγές, είχαν στήσει εκεί οι Οθωμανοί οχυρά και πυροβόλα και η τοποθεσία αυτή βρισκόταν προς τα νοτιοδυτικά μάλλον της πόλης. Αναφορά στο τοπωνύμιο αυτό της Λευκωσίας γίνεται και από τον Πέτρο Βαλτέριο στη δική του διήγηση του πολέμου της Κύπρου. Συγκεκριμένα κάνει μνεία για χώρο ή υποστατικό στο οποίο κατεργάζονταν τα δέρματα (dove si acconciavano curami). Το βυρσοδεψείο αυτό ο Βαλτέριος το τοποθετεί έξω από τα τείχη και απέναντι από τον προμαχώνα Ντάβιλα γιατί εκεί, όπως αναφέρει, έστησαν οι Οθωμανοί μια βομβάρδα και έπλητταν το μέτωπο του προμαχώνα Ντάβιλα και ολόκληρο το μεταπρομαχώνιό του. Στα μετέπειτα χρόνια και μάλλον κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας εξακολουθούσαν στην ίδια περίπου περιοχή έξω από την Πύλη Πάφου να επεξεργάζονται τα δέρματα και ο χώρος εκεί ονομαζόταν Ταπάκκικα ή Ταπαχανάς. Πρέπει οπωσδήποτε το τοπωνύμιο Γναφιό να ταυτιστεί με τα Ταπάκκικα ή Ταπαχανάς. Το τοπωνύμιο Γναφιό αναφέρεται από τον Μεμπρέ σε τρεις περιπτώσεις στη διήγησή του.

Ένα άλλο ενδιαφέρον τοπωνύμιο της Λευκωσίας το οποίο απαντά στη διήγησή του σε δύο περιπτώσεις είναι αυτό της Μάρτια. Ωστόσο το όνομα του τοπωνυμίου έχει παραφθαρεί μάλλον από τον μεταφραστή που δεν θα ανέγνωσε ορθά τη λέξη αφού η Λευκωσία ασφαλώς θα του ήταν παντελώς άγνωστη, αλλ’ όχι βέβαια και στον Φίλιππο Μεμπρέ. Αυτός είναι βέβαιο ότι στη διήγησή του σημείωσε Μάντια και όχι Μάρτια, γιατί θα γνώριζε ως Λευκωσιάτης ότι περίπου εκεί που αργότερα δημιουργήθηκε ο οικισμός των Αγίων Ομολογητών επί Φραγκοκρατίας και Βενετοκρατίας υφίστατο ένας οικισμός των τσιγγάνων με το όνομα Μάντια. Εκεί οι τσιγγάνοι ή μάντηδες όπως ονομάζονταν καταγίνονταν με την επικασσιτέρωση, δηλαδή το γάνωμα των σκευών. Ο οικισμός Μάντια αναφέρεται και σε άλλες πηγές της πολιορκίας και άλωσης της Λευκωσίας το 1570. Στις πηγές αυτές αναφέρεται ότι στο χωριό Μάντια είχαν στρατοπεδεύσει οι Οθωμανοί και είχαν επίσης τοποθετήσει εκεί και πυροβολικό για να κτυπούν την πόλη. Οι Άγιοι Ομολογητές είναι γνωστοί και ως Μαντοχώρι και το γεγονός αυτό εξηγείται με τα όσα αναφέραμε πιο πάνω. Στο χωριό αυτό των τσιγγάνων κοντά στη Λευκωσία αναφέρεται και ο Στέφανος Lusignan και βέβαια ούτε εδώ ψεύδεται, γιατί τα γραφόμενά του επιβεβαιώνονται και από μία βενετική πηγή. Το 1556 ένα μέλος της οικογένειας Γιαφούνη με το όνομα Φραγκίσκος, κληρονόμος του αείμνηστου Γεώργιου Γιαφούνη, είχε ως φέουδο τον οικισμό Μάντια με τους τσιγγάνους κατοίκους του. Η ίδια οικογένεια ήδη από το 1464 σχετίζεται, σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Φλώριος Βουστρώνιος, με το χωριό των τσιγγάνων.

Άγιος Θεόδωρος & Λόφοι της Cava

Σημαντική αναφορά στη διήγηση του Φιλίππου Μεμπρέ για την πολιορκία και άλωση της Λευκωσίας είναι η μνεία και μάλιστα δύο φορές στον ναό του Αγίου Θεοδώρου. Στη μία περίπτωση προσδιορίζει και το μέρος στο οποίο βρισκόταν αυτός ο ναός καθώς και το ύψωμα που γειτνίαζε μαζί του. Όπως σημειώνει ο Κύπριος διερμηνέας της τουρκικής, στις 7 Αυγούστου 1570, οι Οθωμανοί οικοδόμησαν δύο οχυρά κοντά στον Άγιο Θεόδωρο, δίπλα στον δρόμο που οδηγεί στις Αλυκές και στη Λεμεσό. Τα στοιχεία αυτά και κυρίως το ύψωμα που υπήρχε κοντά στον ναό μάς βοηθούν ώστε σε καμιά περίπτωση δεν θα μπορούσαμε να ταυτίσουμε τον ναό αυτό του Αγίου Θεοδώρου με τη λατινική μονή του Αγίου Θεοδώρου προς τα δυτικά της Λευκωσίας, η οποία κατεδαφίστηκε το 1567, επειδή ήταν έξω από τον νέο οχυρωματικό περίβολο. Ο ναός αυτός του Αγίου Θεοδώρου ήταν οικοδομημένος έξω από τον προμαχώνα Φλάτρο, ο οποίος επίσης κατεδαφίστηκε το 1567, ωστόσο τα ερείπια και η θέση του ήταν γνωστά ως Άγιος Θεόδωρος. Τα αναφερόμενα από τον Μεμπρέ ότι τα οχυρά που οικοδόμησαν οι Οθωμανοί σε ύψωμα κοντά στον Άγιο Θεόδωρο, προς τον δρόμο που οδηγούσε στις Αλυκές και στη Λεμεσό, επιβεβαιώνουν πλήρως την ταύτιση με τον συγκεκριμένο ναό, έξω από τον προμαχώνα Φλάτρο.

Σημαντική είδηση επίσης αποτελεί η αναφορά στο έργο του Φιλίππου Μεμπρέ για τους λόφους Κάβα, έξω από τη Λευκωσία και κοντά στο χωριό Γέρι. Και πρόκειται ασφαλώς για λόφους και όχι λόφο αφού έχουμε τον γνωστό λόφο ή οροπέδιο με το όνομα Μικρός Άρωνας καθώς και τον Μεγάλο Άρωνα. Στον Μικρό Άρωνα οι Lusignan είχαν οικοδομήσει ένα ανάκτορο-φρούριο. Στο ίδιο οροπέδιο και συγκεκριμένα στους πρόποδές του είχε οικοδομηθεί ήδη από τον 13ο αιώνα μια γυναικεία λατινική μονή, που ανήκε στο Τάγμα των Φραγκισκανών και ήταν αφιερωμένη στην Παναγία. Στις 29 Ιουλίου του 1570, όπως μνημονεύει ο Φίλιππος Μεμπρέ, οι Οθωμανοί κατασκεύασαν ένα φυλάκιο σ’ ένα ύψωμα που ονομάζεται Λόφοι της Κάβας (Coline di Cava), κοντά σ’ ένα γυναικείο μοναστήρι. Πρόκειται για σημαντική αναφορά μετά τα όσα αναφέρει το 1520 στην έκθεσή του για την Κύπρο ο Φραγκίσκος Αττάρ. Το έργο του Μεμπρέ για την άλωση της Λευκωσίας φώτισε τις γνώσεις μας σχετικά με κάποια τοπωνύμια της Λευκωσίας ή και έξω από αυτήν, εμπλουτίζοντας την τοπογραφία της πρωτεύουσάς μας…

ΛΕΖΑΝΤΑ: Ο Μικρός Άρωνας με τα ερείπια του ανακτόρου La Cava ή Coline di Cava σύμφωνα με τον Μεμπρέ.

 

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

  • Show Comments

You May Also Like

Σελίδες από τη ζωή της αρχοντοπούλας Φιορέντζας

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η αρχοντοπούλα Φιορέντζα είχε γεννηθεί στη Λευκωσία, περίπου το 1554, ...

Ιστορικές ειδήσεις για τα πραστιά της Κύπρου

Πέντε χωριά της Κύπρου ονομάζονται πραστιά και για να διακρίνονται αναφέρεται και η περιοχή ...

Περί της κυπριακής οικογένειας Δεκρές (De Cres)

Η κυπριακή οικογένεια Δεκρές, η οποία δεν θα μπορούσε να ταυτιστεί με την κυπριακή ...

Μια ιστορική ερμηνεία για τα χαλίτζια Τηλλυρίας

Είναι γνωστό ότι σε χωριά της περιοχής της Τηλλυρίας παρασκευάζεται ένα είδος τυριού με ...

Νέα στοιχεία για τον Αλβίζε Δενόρες

Γράφει η Νάσα Παταπίου Μέσα από το αίτημά του για διευκολύνσεις στην καταβολή των ...

Η φεουδαρχική οικογένεια Lasse

Με την εγκαθίδρυση το 1192 του φραγκικού βασιλείου της Κύπρου, μια από τις πιο ...

X