Η οικογένεια Ζαχαρία της Κύπρου

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Η οικογένεια Ζαχαρία της Κύπρου, την οποία συναντούμε για πρώτη φορά στις πηγές -σε σχέση πάντα με τη μεγαλόνησο- στα μέσα του 15ου αιώνα και συγκεκριμένα το 1451, αναφέρεται αρχικά ως ελληνική και ορθόδοξη. Πρώτη μνεία γίνεται για έναν Παύλο (Paulinus) Ζαχαρία, που βρισκόταν στην υπηρεσία της βασίλισσας Ελένης Παλαιολόγου – Lusignan. Ένας άλλος ισχυρισμός θέλει την ίδια οικογένεια να έχει βενετικές καταβολές και ότι είχε εγκατασταθεί από πολύ ενωρίς στην Κύπρο και έτσι αναφερόταν ως κυπριακή. Πολλά μέλη της οικογένειας κατά τον 16ο αιώνα είχαν υπηρετήσει τη Γαληνοτάτη στην Κύπρο από διάφορες διοικητικές θέσεις. Πιο σημαντικός από την οικογένεια Ζαχαρία πρέπει να θεωρηθεί χωρίς υπερβολή ο Μάρκος Ζαχαρίας, που υπήρξε επόπτης του Δημοσίου Ταμείου. Ο Μάρκος Ζαχαρίας ωστόσο, αν και έχαιρε μεγάλης εκτίμησης από τη Δημοκρατία της Βενετίας, τελικά έφθασε στο σημείο να εγκλειστεί μετά από δίκη της Ιεράς Εξέτασης σε μια φοβερή φυλακή στη Βενετία, γιατί είχε θεωρηθεί οπαδός του λουθηρανισμού και ότι διέδιδε τις θρησκευτικές αυτές πεποιθήσεις.

Ανατρέχοντας στις πηγές, δημοσιευμένες και ανέκδοτες, από τις αρχές ήδη του 16ου αιώνα συναντούμε επαίνους και εγκώμια για την οικογένεια Ζαχαρία. Ένα έγγραφο του 1512 μαρτυρεί τουλάχιστον τότε την εκτίμηση της Γαληνοτάτης στο πρόσωπο του Φραγκίσκου Ζαχαρία, πατέρα του Μάρκου, επίσης επόπτη του Δημοσίου Ταμείου της Κύπρου. Οι βενετικές αρχές μετά από σχετικό αίτημα παραχώρησαν στον πιστότατο (fidelissimo) Φραγκίσκο Ζαχαρία γαίες με πολύ χαμηλό κόστος εκμίσθωσης, σε περιοχή στο χωριό Γούφες, κοντά στο Λευκόνοικο. Παρεμπιπτόντως ας σημειωθεί ότι το χωριό Γούφες υφίστατο μάλλον από τη φραγκοκρατία ή πολύ πιθανόν από τα βυζαντινά χρόνια, αφού απαντά σε όλους τους βενετικούς καταλόγους με τα χωριά της Κύπρου. Τα κτήματα αυτά είχαν πριν από λίγο καιρό τότε οριοθετηθεί από τους φεουδάρχες Ιάκωβο Negron και Πέτρο Αντώνιο Αττάρ, μετά από συνεννόηση και εντολή της βενετικής διοίκησης της Κύπρου. Ο Φραγκίσκος Ζαχαρίας προσέφερε ανεκτίμητες υπηρεσίες στη βενετική διοίκηση της Κύπρου, γι’ αυτό με επιστολή τους οι ρέκτορες της μεγαλονήσου, ημερομηνίας 29 Απριλίου 1526, έπλεκαν το εγκώμιο του ανδρός χαρακτηρίζοντάς τον επιμελέστατο και πιστό (de gran cura et fede) άνδρα. Επίσης εγκωμίαζαν στην ίδια επιστολή και τα προτερήματα του νεαρού γιου του Μάρκου.

Η προσφορά του Φραγκίσκου Ζαχαρία ως επιθεωρητή των Αλυκών της Λάρνακας μας γίνεται γνωστή χάρη στην έκθεση του τοποτηρητή Silvestro Minio.

Ο τοποτηρητής στην έκθεσή του για τη μεγαλόνησο, την οποία παρουσίασε ενώπιον των βενετικών αρχών τον Φεβρουάριο του 1530, εκθειάζει το έργο του Φραγκίσκου Ζαχαρία για ό,τι προσέφερε στον τομέα αυτό. Τα προηγούμενα χρόνια, όπως γράφει, δηλαδή πριν από το έτος 1530, κατά τη διάρκεια ενός χειμώνα οι βροχές ήταν συνεχείς και καταρρακτώδεις με αποτέλεσμα να γεμίσει η Αλυκή με τόσο πολύ νερό ώστε κατά τη διάρκεια του θέρους δεν κατέστη δυνατόν να δημιουργηθεί αλάτι, προς μεγάλη ζημιά της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας. Η μεγάλη αυτή καταστροφή είχε προκληθεί από έναν χείμαρρο ονομαζόμενο Κωλόπανο (Culupana) που πηγάζει, όπως μας πληροφορεί, από κάποια γειτονικά βουνά και κατά τη διάρκεια των καταρρακτωδών βροχών εισχώρησε στην Αλυκή και την έπνιξε κυριολεκτικά γεμίζοντάς τη με νερό. Ταυτόχρονα ο χείμαρρος με τα νερά του μετέφερε πολύ χώμα στην Αλυκή και το γεγονός αυτό προκάλεσε διπλή καταστροφή στην παραγωγή του άλατος. Έγιναν τότε προσπάθειες με αγωγούς και με πασσαλοφράκτες (palificata) και δαπανήθηκαν αρκετά χρήματα, ώστε να συγκρατήσουν τα νερά του ποταμού σε περίπτωση μελλοντικής πλημμύρας, αλλά τελικά ελάχιστα κατόρθωσαν.

Ευτυχώς όμως το έργο ενός πιστότατου υπηκόου, του Φραγκίσκου Ζαχαρία, έλυσε το φοβερό πρόβλημα και απάλλαξε την Αλυκή από οποιεσδήποτε μελλοντικές καταστροφές. Ο Φραγκίσκος Ζαχαρίας εδώ και δύο χρόνια, γράφει ο τοποτηρητής, πρότεινε και πραγματοποίησε με τέλειο τρόπο την εκτροπή αυτού του χειμάρρου οδηγώντας τη ροή του έξω από την Αλυκή προς τη θάλασσα, κατασκευάζοντας ένα κανάλι μήκους τριών μιλίων. Έτσι με αυτόν τον τρόπο ο χείμαρρος μελλοντικά δεν θα προκαλούσε κανένα πρόβλημα στην Αλυκή. Ακόμη και στην περίπτωση που θα έπληττε τη μεγαλόνησο ξηρασία και δεν θα υπήρχε αρκετό νερό στην Αλυκή ώστε να παραχθεί αλάτι, θα ήταν εύκολο, όπως εξηγεί ο Silvestro Minio, οποιαδήποτε ώρα να τροφοδοτείται με νερό η Αλυκή από τη μεγάλη γειτονική Αλυκή και όσο χρειαζόταν, γιατί είχε γίνει πρόνοια και σχετικά έργα ώστε να διοχετεύεται σ’ αυτή αρκετό νερό και να συγκρατείται εκεί με πασσαλοφράκτες. Όπως είχε αποδειχθεί έως τώρα, διατεινόταν ο Βενετός αξιωματούχος, το έργο του Φραγκίσκου Ζαχαρία υπήρξε σωτήριο για την Αλυκή ώστε πλέον δεν θα προκαλείται ζημιά ως προς την παραγωγή του άλατος. Το έργο αυτό το οποίο είχε επιτελέσει ο Φραγκίσκος Ζαχαρίας, δηλαδή της εκτροπής του Κωλόπαννου, είχε στοιχίσει συνολικά δύο χιλιάδες δουκάτα. Σε χίλια διακόσια δουκάτα είχαν ανέλθει οι εργασίες για την κατασκευή του καναλιού, οι οποίες είχαν πραγματοποιηθεί από εργάτες φραγκομάτους, δηλαδή ελεύθερους καλλιεργητές. Επίσης, δαπανήθηκαν άλλα οκτακόσια δουκάτα για λοιπά έξοδα για το ίδιο έργο της εκτροπής του χειμάρρου Κωλόπανου.

Μάρκος Ζαχαρίας

Ο Μάρκος Ζαχαρίας συνέχισε το έργο του πατέρα του τόσο ως επόπτης του Δημόσιου Ταμείου όσο και ως επιθεωρητής των Αλυκών. Το 1558 ο Μάρκος Ζαχαρίας είχε σταλεί στις Αλυκές ως έμπειρο πρόσωπο (persona pratica) για να επιληφθεί της επισκευής του ναού του Αγίου Λαζάρου, που είχε ήδη αποφασιστεί μετά από σχετική επιστολή προς τον δόγη του γενικού προνοητή Σεβαστιανού Venier. Στον Μάρκο Ζαχαρία είχαν δοθεί τότε χρήματα για να διευθετήσει τις εργασίες και να πληρώσει τους οικοδόμους και εργάτες για την επισκευή του ναού. Τα στοιχεία αυτά μαρτυρούνται σε επιστολή, ημερομηνίας 20 Σεπτεμβρίου 1558, του τότε Βενετού τοποτηρητή Κύπρου Ιωάννη Rhenier προς τον δόγη και τη Σύγκλητο.

Σε αρχειακό υλικό απαντά συχνά το όνομα του επόπτη του Δημοσίου Ταμείου της Κύπρου για οικονομικά θέματα. Υπάρχουν εκθέσεις δικές του για τις Αλυκές της Λάρνακας και την παραγωγή τους, για δαπάνες έργων που είχαν πραγματοποιηθεί και για δαπάνες άλλων έργων που είχαν προγραμματιστεί στη μεγαλόνησο από τη βενετική διοίκηση. Αναφέρουμε ενδεικτικά την καταγραφή της περιουσίας που είχε η ανδρώα μονή του Αγίου Γεωργίου του Εμφορίτη και τα εισοδήματά της, την οποία είχε πραγματοποιήσει ο Μάρκος Ζαχαρίας, την εκμίσθωση της Κοφίνου από τον φεουδάρχη Καράφα κ.ά.

Λογοκρισία και Ιερά Εξέταση

Το 1562 ο Ανδρέας, γιος του Μάρκου Ζαχαρία, ο οποίος σπούδαζε στην Πάδοβα, κρίθηκε ως αιρετικός. Οι ρέκτορες της πόλης απέστειλαν μια δέσμη επιστολών που ανήκαν στον ίδιο τον Ανδρέα Ζαχαρία στο Συμβούλιο των Δέκα. Οι επιστολές αυτές είχαν αποσταλεί στον ίδιο από τον πατέρα του Μάρκο από την Κύπρο, όπου υπηρετούσε ως γραμματέας στο Δημόσιο Ταμείο, καθώς και από τον Ulisse Μαρτινέγκο, για τον οποίο υπήρχαν πολλές υποψίες ότι ήταν οπαδός του Λουθήρου. Είχαν κατασχεθεί επίσης όλες οι επιστολές του φοιτητή Ανδρέα Ζαχαρία από τον Φεβρουάριο του 1559 έως τον Φεβρουάριο του 1563, τις οποίες είχε απευθύνει στον πατέρα του στην Κύπρο. Σ’ αυτές μάλλον δεν υπήρχε τίποτα το επιλήψιμο, γιατί ο φοιτητής αναφερόταν στις σπουδές τις οποίες παρακολουθούσε και ήλπιζε να ολοκληρώσει και σπουδές Θεολογίας με σκοπό να εργοδοτηθεί σε κάποια αυλή ενός πρίγκιπα.

Παράλληλα είχαν κατασχεθεί επιστολές, που κάλυπταν το χρονικό διάστημα από τις 12 Οκτωβρίου του 1561 έως τις 27 Αυγούστου 1562, τις οποίες είχε απευθύνει ο Μάρκος Ζαχαρίας στον γιο του Ανδρέα καθώς και κατάλογος βιβλίων, εγγράφων και άλλων επιστολών που είχαν βρεθεί στο σπίτι του, στη Λευκωσία. Όλα τα πιο πάνω στάλθηκαν στη Βενετία από τους ρέκτορες της Κύπρου. Εξαιτίας κυρίως των βιβλίων που διέθετε στη βιβλιοθήκη του ο Μάρκος Ζαχαρίας, κάποια από τα οποία ήταν απαγορευμένα και τα οποία κρίθηκαν αιρετικά, είχαν προσαχθεί τόσο αυτός όσο και ο γιος του Ανδρέας σε δίκη και ανακρίθηκαν από την Ιερά Εξέταση. Τον Φεβρουάριο του 1563 είχε δικαστεί ο φοιτητής Ανδρέας Ζαχαρίας και μαρτυρίες για τον ίδιο έδωσαν δύο Κύπριοι, ο Mattio Ziblet και ο Biasio Glavis, που βρίσκονταν στην Πάδοβα και τον γνώριζαν.
Στις 29 Ιουνίου 1563 ο Ιωάννης Βαπτιστής, ένας άλλος γιος του Μάρκου Ζαχαρία, διαμαρτυρόταν για τον εγκλεισμό του πατέρα του σε μια φοβερή φυλακή και ζητούσε να οδηγηθεί, λόγω της προχωρημένης ηλικίας του, σε κάποια φυλακή κάτω από καλύτερες συνθήκες. Μετά από πολλές ταλαιπωρίες, φυλακίσεις, ακόμα και βασανιστήρια, πατέρας και γιος αθωώθηκαν.
Μετά την κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς, πολλά μέλη της οικογένειας Ζαχαρία φονεύθηκαν στην άμυνα της Λευκωσίας ή αιχμαλωτίστηκαν. Ο Alvise, ένας άλλος γιος του Μάρκου Ζαχαρία, είχε απελευθερωθεί το 1573 από την αιχμαλωσία και η Γαληνοτάτη τον διόρισε στο φρούριο του San Felice της Βερόνας διοικητή τριάντα πεζών στρατιωτών. Αργότερα ο Alvise υπηρέτησε στην Κρήτη.

Τα ίχνη της οικογένειας Ζαχαρία απαντούν έως σήμερα στο παρεκκλήσι της Παναγίας της Ποδίθου, έξω από τη Γαλάτα, το οποίο ίδρυσαν στις αρχές του 16ου αι. μέλη της οικογένειας Ζαχαρία. Ο θυρεός της οικογένειας βρίσκεται σε τοιχογραφία της δέησης, όπου απεικονίζονται αφιερωτές…

ΛΕΖΑΝΤΑ:Οι Αλυκές Λάρνακας, οι οποίες ευεργετήθηκαν χάρη στην εκτροπή του χειμάρρου Κωλόπανου από τον Φραγκίσκο Ζαχαρία.

 

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Κύπριοι πρόσφυγες στη Βενετία και κληροδοτήματα

Γράφει η Νάσα Παταπίου Στις ανέκδοτες πηγές που ανακαλύπτουμε στα αρχεία της Βενετίας, σχετικά ...

Νέα στοιχεία για τον ζωγράφο Ονούφριο τον Κύπριο [16ος αι. αρχές 17ου]

Γράφει η Νάσα Παταπίου O πόλεμος της Κύπρου του 1570-1571, με τον οποίο η ...

Το σιλίχνι και ένας αποκριάτικος χορός

Ανάμεσα στα πολλά στοιχεία βυζαντινής κληρονομιά, στο Ριζοκάρπασο περιλαμβάνεται ένας αποκριάτικος χορός με το ...

Τοπωνύμια της Αμμοχώστου από βενετικές πηγές

Στις πλούσιες βενετικές πηγές μάς αποκαλύπτονται ενδιαφέροντα στοιχεία σχετικά με τους φεουδάρχες, τα χωριά ...

Τομές στην ιστορία της Κύπρου : Ο άλλος Ιούλιος του 1570

Γράφει η Νάσα Παταπίου Ο πόλεμος κατά το θέρος του 1570 στη Λευκωσία υπήρξε ...

Κύπριοι φεουδάρχες και εμπόριο σιτηρών κατά τον 16ο αιώνα

Γράφει η Νάσα Παταπίου Είναι βέβαιο ότι οι Κύπριοι φεουδάρχες και γενικά οι άρχοντες ...

X