Θρύλοι και παραδόσεις για τοπωνύμια του Ριζοκαρπάσου

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Η κωμόπολη Ριζοκαρπάσου υπήρξε ο διάδοχος οικισμός της αρχαίας πόλης Καρπασίας, η οποία καταστράφηκε περί τον 7ο αιώνα από τις ορδές του Άραβα χαλίφη Χαρούν αλ Ρασίντ. Μετά την καταστροφή της αρχαίας Καρπασίας οι κάτοικοί της μετοίκησαν για ασφάλεια προς την ενδοχώρα και έτσι δημιουργήθηκε η κωμόπολη Ριζοκαρπάσου. Πολύ κοντά με το Ριζοκάρπασο υπήρχε επίσης η πόλη Ουρανία, η οποία ταυτίστηκε με την καλούμενη σήμερα Αφέντρικα, καθώς και η Συκά ή Συκάδα, προς τα νότια της κωμόπολης. Κατά τα μεσαιωνικά χρόνια, επίσης, όπως τεκμηριώνεται τόσο από τις γραπτές πηγές όσο και τις προφορικές μαρτυρίες, γύρω από το Ριζοκάρπασο υπήρχαν πολλοί μικροί αγροτικοί οικισμοί όπως ο Κόρακας, το Παλοχωρκό, τα Πρασκειά, τα Αγρίδια κ.ά. Άλλωστε αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο υπάρχει στην ίδια κωμόπολη και γύρω από αυτήν τόσο μεγάλος αριθμός τοπωνυμίων όσο και πολλά ερείπια εκκλησιών και αγιολογικά τοπωνύμια. Από την πληθώρα των τοπωνυμίων της κωμόπολης Ριζοκαρπάσου έχουμε επιλέξει και σχολιάζουμε στο παρόν δημοσίευμά μας μόνον μερικά, τα οποία συνδέονται με παραδόσεις και θρύλους ή σχετίζονται με γεγονότα που αφορούν τη γυναίκα.

Η Γυναικόπετρα

Στον παραλιακό δρόμο βορείως της χερσονήσου Καρπασίας και κατευθυνόμενοι από την κωμόπολη Αιγιαλούσης προς την κωμόπολη Ριζοκαρπάσου, πριν να περάσουμε από το γεφύρι της Ποταμιάς, στην αριστερή πλευρά, δηλαδή στα βόρεια, υψώνεται μία τεράστια πέτρα, ογκόλιθος μάλλον, γνωστή ως Γυναικόπετρα, Γεναικόπετρα ορθότερα στην κυπριακή διάλεκτο. Σύμφωνα με την παράδοση, η οποία είναι διάχυτη στην κωμόπολη Ριζοκάρπασου, η Γυναικόπετρα αποτελούσε μαντικό χώρο, θα λέγαμε, για τις εγκύους, γιατί ο χώρος της Γυναικόπετρας απ’ όπου και το όνομα του ογκόλιθου, μπορούσε ν’ αποκαλύψει σ’ αυτές το φύλο του παιδιού που κυοφορούσαν. Εάν λοιπόν μια Ριζοκαρπασίτισσα ήταν έγκυος και αδημονούσε να μάθει το φύλο του παιδιού που θα έφερε στον κόσμο έσπευδε στη Γυναικόπετρα. Εκεί, έπαιρνε ένα πετραδάκι στο οποίο έφτυνε στη μια πλευρά και μετά το εκσφενδόνιζε. Ακολούθως πήγαινε στον χώρο που έπεφτε εξετάζοντας σε ποια πλευρά έπεσε. Εάν, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, το πετραδάκι είχε πέσει με την πλευρά στην οποία είχε φτύσει η έγκυος θα έκανε οπωσδήποτε κορίτσι ενώ εάν έπεφτε με την άλλη πλευρά φαίνεται ότι θα έκανε αγόρι. Αγνοούμε σημειολογικά ποια ερμηνεία θα μπορούσαμε να δώσουμε στην ταύτιση της πέτρας με το πτύελο της εγκύου σε σχέση με το έμβρυο θηλυκού γένους. Τι άραγε να συμβόλιζε, υποτίμηση ή μια βαθύτερη σχέση του θηλυκού γένους με τη μάνα γη;

Οι Γυναικόπετρες

Νοτίως της κωμοπόλεως Ριζοκαρπάσου, στον δρόμο προς τη μονή του Αποστόλου Ανδρέα και συγκεκριμένα στο λιμανάκι Χελώνες, ή μάλλον αγκυροβόλιο, θα λέγαμε, βρίσκονται οι Γυναικόπετρες. Το λιμανάκι, το οποίο υφίστατο και στα μεσαιωνικά χρόνια, αναφέρεται και από τον χρονικογράφο μας Λεόντιο Μαχαιρά. Είναι μάλιστα μία από τις περιπτώσεις όπου ο χρονικογράφος αναφέρεται στην Καρπασία με τη βυζαντινή της ονομασία Ακροτίκη, την οποία πρόσφατα κατορθώσαμε να ταυτίσουμε με τη χερσόνησο, χάρη στην ανακάλυψη ενός σπάνιου χειρογράφου του 1563, ενός πραγματικά μνημείου της κυπριακής διαλέκτου, το οποίο απόκειται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας.
Στο λιμανάκι αυτό βρίσκονται τρεις βράχοι έχοντας τέτοιο σχήμα, το οποίο σου δίνει την εντύπωση ότι πρόκειται για τρεις γυναικείες μορφές. Το έτος 1557, ο γιος του Βενετού τοποτηρητή Κύπρου Ιωάννη Βαπτιστή Dona, και μετέπειτα δόγης Λεονάρδος Dona, ο οποίος είχε επισκεφθεί τη χερσόνησο και πέρασε από τις Γυναικόπετρες, διασώζει το τοπωνύμιο αναφέροντας ότι οι Γυναικόπετρες είναι κάποιοι βράχοι και, έτσι, γίνεται μάρτυρας ενός μακραίωνου τοπωνυμίου, όπως γράφει και ο ποιητής. Οπωσδήποτε οι βράχοι αυτοί με την όψη γυναικών, οι Γυναικόπετρες, είναι γνωστές όχι μόνο στους Ριζοκαρπασίτες αλλά και σ’ όλους τους κατοίκους της Καρπασίας και όλης της Κύπρου γιατί βρίσκονται σε περίοπτη θέση και μάλιστα σ’ ένα αγκυροβόλιο, το οποίο στο παρελθόν διέθετε αποθήκες χαρουπιών και σιτηρών, προϊόντα τα οποία μεταφέρονταν από εδώ διά θαλάσσης στην Αμμόχωστο. Ο φόρος της δεκάτης την οποία πλήρωναν επί Αγγλοκρατίας τα χωριά της Καρπασίας σε είδος, όπως σιτάρι ή άλλα προϊόντα, ήταν υποχρεωμένοι οι κάτοικοί τους να τα μεταφέρουν με δικά τους μέσα στις Χελώνες, στο λιμανάκι αυτό και από εκεί, για να μεταφερθούν στη συνέχεια στην πόλη της Αμμοχώστου.

Οι Γυναικόπετρες συνδέονται, σύμφωνα με την παράδοση, με επιδημίες και ιδιαίτερα με την πανώλη αφού αρκετές φορές στα μεσαιωνικά χρόνια είχε ταλανίσει και αποδεκατίσει τον πληθυσμό της Κύπρου. Διηγούνται λοιπόν οι Ριζοκαρπασίτες ότι οι Γυναικόπετρες ήταν γυναίκες οι οποίες κατέφθαναν από την Αίγυπτο και μετέφεραν επιδημίες ή μάλλον ήταν οι ίδιες οι επιδημίες με τη μορφή γυναικών. Η Παναγία, κάνοντας το θαύμα της, εμπόδισε τις γυναίκες αυτές που μετέφεραν επιδημίες να εισέλθουν στην περιοχή και να τις μεταδώσουν πετρώνοντάς τις και μετατρέποντάς τις σε βράχους. Ποια όμως είναι η Παναγία της συγκεκριμένης παράδοσης; Σύμφωνα με τους κατοίκους της περιοχής επρόκειτο για την Παναγία του Παλοχωρκού, δηλαδή του παλαιού χωρίου ή κώμης. Το Παλοχωρκό υπήρξε μεσαιωνικός οικισμός κοντά στον όρμο των Χελωνών, ο οποίος φαίνεται να καταστράφηκε από τις πειρατικές επιδρομές. Μνεία μιας τέτοιας επιδρομής γίνεται από τον χρονικογράφο μας Λεόντιο Μαχαιρά το έτος 1425. Μεταξύ των ερειπίων του χωριού αυτού σώζονται και ίχνη από την εκκλησία αυτή. Δυστυχώς εκτός από τις προφορικές μαρτυρίες ότι κάποτε εδώ υπήρχε χωριό και εκτός από τα υφιστάμενα ερείπια -εάν εξακολουθούν να υπάρχουν- δεν γνωρίζουμε τίποτε άλλο. Σημειώνουμε επίσης ότι μνεία για την εκκλησία αυτή της Παναγίας του Παλοχωρκού γίνεται τόσο από τον D. Hogarth όσο και από τον G. Jeffery.

Ο Φονιάς

Πίσω από το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας, κτίσμα του 16ου αιώνα, σιναϊτικού μοναστηριού προηγουμένως το οποίο πέρασε στην ιδιοκτησία της μονής του Αποστόλου Ανδρέα το 1950, βρίσκεται το τοπωνύμιο ο Φονιάς. Πρόκειται για τοπωνύμιο των νεωτέρων χρόνων αφού η παράδοση, η οποία αναφέρεται σχετικά με το όνομα της περιοχής σχετίζεται με δύο αδελφές νεαρές Ριζοκαρπασίτισσες, των οποίων μάλιστα μνημονεύεται και η οικογένεια.

Οι δύο νέες γυναίκες, συνήθιζαν, όπως άλλωστε και ο περισσότερος κόσμος στο παρελθόν, και σε εποχές δύσκολες, να εξορμούν στους αγρούς για να συλλέξουν άγρια φρούτα, αρωματικά χόρτα και βότανα, ξύλα, μανιτάρια, σαλιγκάρια και άλλα. Το σύνηθες εργαλείο που είχαν μαζί τους σ’ αυτές τις περιπτώσεις ήταν μικρά μαχαίρια, τα τσιακκιά στην κυπριακή διάλεκτο. Είχαν ξεκινήσει προφανώς οι δύο νέες με τα ζώα τους -τα τροχοφόρα της εποχής- αφού από το Ριζοκάρπασο έως την περιοχή Φονιάς η απόσταση είναι περίπου δύο μίλια. Κατά τη διάρκεια της συλλογής χόρτων δέχθηκαν επίθεση από δύο Τούρκους του γειτονικού χωριού Γαληνόπωρνη. Οι κακοποιοί, αφού ακινητοποίησαν τις δυο νέες, τις έδεσαν σε κορμούς δένδρων για να τις κακοποιήσουν και να τις βιάσουν. Η μία από αυτές κατόρθωσε να τραβήξει από την τσέπη της το τσιακκί της και να καταφέρει καίριο πλήγμα στον ένα κακοποιό, ο οποίος πέθανε από ακατάσχετη αιμορραγία. Στη συνέχεια κατάφερε να απελευθερωθεί, γιατί όπως αναφέρθηκε ήταν δεμένη, και πάλι χάρη στο θαυματουργό τσιακκί και έσπευσε να απελευθερώσει την αδελφή της που ο άλλος κακοποιός προσπαθούσε να την κακοποιήσει αφού πρώτα την έδεσε στον κορμό ενός δένδρου. Η θαρραλέα Καρπασίτισσα όχι μόνο τον έπληξε με μαχαίρι αλλά ταυτόχρονα τον κτύπησε και με πέτρα στο κεφάλι. Έλυσε στη συνέχεια την αδελφή της και κατέφυγαν και οι δύο στη μονή της Παναγίας της Ελεούσας, μοναστήρι το οποίο φέρεται να αποτελούσε, σύμφωνα με άλλες αναφορές επί Τουρκοκρατίας, άσυλο. Η παράδοση αναφέρει ότι η ζωή και των δύο κακοποιών χάθηκε χάρη στη γενναία Ριζοκαρπασίτισσα και οι δύο νέες γλύτωσαν και δεν τιμωρήθηκαν για το φονικό, αφού το σιναϊτικό μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας στο οποίο είχαν καταφύγει ήταν άσυλο. Έκτοτε το μέρος στο οποίο είχε λάβει χώρα το προαναφερόμενο επεισόδιο, αλλά και η γύρω περιοχή, έλαβαν την ονομασία ο Φονιάς…

Τα καλοκαίρια, για ευνόητους λόγους, οι μνήμες γίνονται πιο έντονες και επιστρέφουμε συνεχώς στα κατεχόμενα εδάφη μας, γιατί η πατρίδα οριοθετείται από τα παιδικά μας χρόνια και ό,τι διαφύλαξε η μνήμη μας…

 

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Ο Βενετός σύμβουλος Alvise Da Ponte

Γράφει η Νάσα Παταπίου Επεσήμανε ότι στο βασίλειο της Κύπρου επικρατεί μεγάλη σύγχυση ως ...

Αναζητώντας τα ίχνη της Αγνής Μαργαρίτη

Γράφει η Νάσα Παταπίου Τα νοταριακά έγγραφα, που συντάχθηκαν στη Βενετία από Κυπρίους, μετά ...

Γέναγρα και Απαλαίστρα Μεσαορίας

Η αρχειακή έρευνα φέρνει συνέχεια στο φως νέα στοιχεία για τα χωριά της Κύπρου, ...

Στοιχεία βιογραφίας για την Αγνή Lusignan

To 1436 είχε επισκεφθεί την Κύπρο ο Ισπανός περιηγητής Pero Tafur και, μεταξύ των ...

“Ο θάνατος μάς διδάσκει την αιώνια γνώση” – Κάρολος Capello

Γράφει η Νάσα Παταπίου Το μακρινό ταξίδι, η αλλαγή των κλιματολογικών συνθηκών, η αφόρητη ...

Οι κλάδοι των Παλαιολόγων της Κύπρου

Ο Φίλιππος, η Ελιζαμπέττα, η Σπεράντζα, ο Εμμανουήλ και άλλα μέλη της οικογένειας των ...

X