“Σμύρνη μου αγαπημένη”

Του Γιώργου Κουμουλλή, οικονομολόγου, κοινωνικού επιστήμονα

Ευτυχώς μας δόθηκε κι εμάς στην Κύπρο η ευκαιρία να απολαύσουμε την παραγωγή του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού “Σμύρνη μου αγαπημένη”. Αν ο στόχος του ιδρύματος είναι να διατηρήσει ζωντανή την ιστορική μνήμη και παράδοση, τότε πρέπει να του αποδοθούν τα εύσημα.

Το θεατρικό έργο ταυτίζεται με τη Μιμή Ντενίση του οποίου είναι η συγγραφέας, η σκηνοθέτις και η πρωταγωνίστρια. Όπως έγραψε και μια κριτικός θεάτρου, ό,τι είναι ο “Ερμής” για τον Πραξιτέλη ή η “Συννεφιασμένη Κυριακή” για τον Τσιτσάνη, είναι η “Σμύρνη μου αγαπημένη” για την Ντενίση.

Πριν εισέλθω στην ουσία του έργου, οφείλω να αναφέρω ένα παράπλευρο δίδαγμά του προς τους καθηγητές της Ιστορίας. Η κ. Ντενίση δεν βασίστηκε μόνο σε μια πηγή για να γράψει το έργο, αλλά χρησιμοποίησε υλικό από τα πλούσια αρχεία του ιδρύματος, μαρτυρίες Ελλήνων, Τούρκων, Λεβαντίνων, βιβλία ιστορικών, περιηγητών, λογοτεχνών, δημοσιογράφων αλλά και απλών ανθρώπων της εποχής. Εμείς στην Κύπρο διδάσκουμε Ιστορία χρησιμοποιώντας τη μοναδική πηγή διαθέσιμη, εκείνη των σχολικών βιβλίων. Γι’ αυτό δεν πρέπει να ξενίζει που αφθονούν μεταξύ μας οι ανίδεοι Ιστορίας που είναι τα πιο πρόθυμα θύματα και τα πιο εύκολα αθύρματα των δημαγωγών, των λαοπλάνων, των πολιτικάντηδων, των απατεώνων και των ακροδεξιών κομμάτων.

Η υπόθεση είναι η ιστορία της Σμύρνης όπως την αναπολεί μια πρόσφυγας, η Φιλιώ, την οποίο υποδύεται η Ντενίση. Ως θεατρικό έργο ήταν πραγματικά ένα υπερθέαμα που διατήρησε έντονα τη συναισθηματική φόρτιση. Με κυρίευσε μια ασυνήθιστη θλίψη φεύγοντας από το θέατρο. Όχι τόσο για την καταστροφή της Σμύρνης, για την οποία όλοι μας έχουμε διαβάσει αρκετά, όσο κυρίως για την αγωνία, τον πόνο και τη δυστυχία, την υπέρμετρη δυστυχία, των Ελλήνων της Ιωνίας που δεν μπορούσαν να μεταβούν στην Ελλάδα διότι τον Ιούλιο του 1922 με ομόφωνη απόφαση της ελληνικής Βουλής απαγορεύτηκε η είσοδος “λαθρομεταναστών” και προσφύγων στη χώρα. Ήταν ένας άθλιος νόμος που απέβλεπε στο να εμποδιστούν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες να πάνε στην Ελλάδα αφού είχαν οθωμανικά διαβατήρια. Αυτή την αγωνία και τον πόνο κανένα βιβλίο δεν μπορεί να μεταδώσει. Στο έργο, όμως, αυτή η αγωνία και ο πόνος είναι ζωγραφισμένα στο πρόσωπα της Φιλιώς και του άνδρα της στο έργο (Τάσου Χαλκιά). Η συμπόνια έβγαινε από τα σωθικά σου, λες και εξελισσόταν η σκηνή το 2016 κι όχι το 1922. Και η θλίψη φούντωνε στη σκέψη ότι ο αρμοστής στη Σμύρνη Αριστείδης Στεργιάδης έλεγε στους πολιτικούς στην Ελλάδα μετά από την κατάρρευση του Μετώπου τον Αύγουστο του ’22, “Καλύτερα να μείνουν εδώ (οι Έλληνες της Ιωνίας) να τους σφάξει ο Κεμάλ γιατί αν πάνε στην Αθήνα θα ανατρέψουν τα πάντα”.

Το έργο αποκαλύπτει, επίσης, την απαίσια συμπεριφορά προς όσους τελικά κατόρθωσαν να πάνε “λαθραία” στην Ελλάδα. Ήταν ανεπιθύμητοι και αποκαλούνταν “τουρκόσποροι” και “σκατόουγλου” από τους γηγενείς! Ο πόνος των προσφύγων του 1922 είναι απερίγραπτος. Έχασαν τα πάντα χωρίς να φταίνε σε τίποτα, αναγκάστηκαν -όσοι σώθηκαν- να έλθουν στη “μητέρα πατρίδα” για να αντιμετωπίσουν την εχθρότητα ποιων; Των “αδελφών” Ελλήνων! Οι οποίοι έφεραν ακεραίαν την ευθύνη για τη Μικρασιατική Καταστροφή, αφού απεφάσισαν με δημοψήφισμα το 1920 να επαναφέρουν, με συντριπτική πλειοψηφία, τον Βασιλιά Κωνσταντίνο Α’ που ήταν γερμανόφιλος. Ως αποτέλεσμα αυτής της λαϊκής ετυμηγορίας, οι συμμαχικές δυνάμεις σταματάνε να υποστηρίζουν την Ελλάδα και στρέφονται προς την Τουρκία με τις τραγικές για τον ελληνισμό επιπτώσεις.

Βέβαια, τα βιβλία “Ιστορίας” που διαβάζαμε στα λύκεια τήρησαν, και τηρούν ακόμα, σιωπή γι’ αυτή την τραγική αντιμετώπιση των Μικρασιατών προσφύγων. Αυτά τα βιβλία μάς εμπαίξανε, μας εξαπάτησαν, μας φενάκισαν, μας παραπλάνησαν. Για να μάθει κάποιος την αλήθεια πρέπει να ερευνήσει άλλες πηγές, π.χ. ο Π. Κανελλόπουλος στο βιβλίο του “Η Β’ Ελληνική Δημοκρατία 1924-1935” λέει “Μια μεγάλη μερίδα του πληθυσμού δεν αντίκρισε με συμπάθεια τους πρόσφυγες, όταν τα αδυσώπητα κύματα της ιστορίας τούς έριξαν πάνω στα βράχια της Ελλάδος. Δεν υπήρξε συμπάθεια, δεν υπήρξε απάθεια, υπήρξε αντιπάθεια. Το θυμούμαι και ανατριχιάζω”.

Όπως κάθε αριστουργηματικό έργο, έτσι και το “Σμύρνη μου αγαπημένη” έχει και τα τρωτά του. Θα επικεντρωθώ σε μια σοβαρή παράλειψη: το μακελειό των Μουσουλμάνων της Ιωνίας 1920-1922. Γι’ αυτό δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία. Λόγω χώρου παραθέτω μόνο μια πηγή, εκείνη του Αμερικανού αντιστράτηγου Τζέιμς Χάρμπορντ που έγραψε το εξής προς την αμερικανική Γερουσία, περιγράφοντας τους πρώτους μήνες της κατοχής – έτσι ονόμαζαν οι ξένοι τη λεγόμενη Μικρασιατική Εκστρατεία. “Τα ελληνικά στρατεύματα και οι ντόπιοι Έλληνες που ενώθηκαν με τον στρατό ξεκίνησαν ένα γενικό μακελειό του μουσουλμανικού πληθυσμού, κατά το οποίο οι Οθωμανοί αξιωματούχοι, οι στρατιώτες αλλά και οι φιλειρηνικοί κάτοικοι θανατώθηκαν χωρίς διάκριση”. Πιθανόν, λοιπόν, όλα αυτά που προηγήθηκαν της καταστροφής της Σμύρνης να διέγειραν τα δολοφονικά ένστικτα των Τσετέδων.

Αναπόφευκτα το έργο φέρνει στο νου τις τρεις μεγάλες τραγωδίες του ελληνισμού τα τελευταία 100 χρόνια που τις προκάλεσε η μητροπολιτική Ελλάδα. Το 1920 οι Πόντιοι αφήνονται από την Ελλάδα στο έλεος του Θεού. Το 1922 εκδιώκονται από τις εστίες τους στις οποίες ζούσαν για σχεδόν 3.000 χρόνια οι Μικρασιάτες Έλληνες με την Ελλάδα ανήμπορη να αντιδράσει. Το 1974 η Ελλάδα εισβάλλει στην Κύπρο με τον πιο βάρβαρο τρόπο για να εισβάλει αμέσως μετά η Τουρκία και να προσφυγοποιηθούν 200.000 Ε/Κ. Πρέπει να λέμε την αλήθεια όσο πικρή κι αν είναι: η Ελλάδα, όσο κι αν την αγαπάμε, έχει αποδειχθεί μια Μήδεια που τρώει τα παιδιά της. Έφαγε τους Πόντιους, έφαγε τους Μικρασιάτες Έλληνες, έφαγε τους Έλληνες της βόρειας Κύπρου. Κανένας δεν μπορεί να το αμφισβητήσει.

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Περί φιλανθρωπίας

Του Ντίνου Θεοδότου Όπου υπάρχει φτώχεια, ανέχεια και δυστυχία, εκεί βρίσκεται πρόσφορο έδαφος και ...

Το βιβλίο και η αξία του

Της Βούλας Κοκκίνου* Ο άνθρωπος απ’ όταν ένιωσε την ανάγκη επικοινωνίας αντιλήφθηκε την αξία ...

Η οπτική κακοποίηση της γλώσσας

Της Νίκης Σιώκη*   Η σύνταξη, η μορφολογία και το λεξιλόγιο μιας γλώσσας είναι ...

Ο υπόκοσμος της κυπριακής λογοτεχνίας

Γράφει ο Άντης Ροδίτης Διάβασα στον Τύπο τις απόψεις τεσσάρων λογοτεχνών για τη σαθρότητα ...

Για τον Μάνο Χαριτάτο

Του Κλήμη Μαστορίδη* Μόλις τέσσερις μέρες πριν αλλάξει ο χρόνος έφευγε απ’ τη ζωή ...

«Κατάδικός μου» – Μια τραγική κωμωδία!

Γράφει η Μαρία Κυπριανού Λεοντή* Το θέατρο Ανεμώνα επιλέγει αυτή τη θεατρική σεζόν να ...

X