Νέα στοιχεία για τον ορθόδοξο επίσκοπο Λεμεσού Πέτρο Γονέμη (16ος αι.)

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ εκτίθεται μια σημαντική εικόνα στην οποία παρουσιάζεται η Κοινωνία των Αποστόλων και η οποία, σύμφωνα με τους ειδικούς, αποτελεί δείγμα ιταλοβυζαντινής τέχνης. Για αιώνες είχε παραμείνει άγνωστη η ταυτότητα του δωρητή καθώς και του πατέρα του, οι οποίοι αναφέρονται σ’ επιγραφή που φέρει η εν λόγω εικόνα. Επίσης είχε παραμείνει αταύτιστο και το οικόσημο το οποίο απαντά στην Κοινωνία των Αποστόλων. Η εικόνα αυτή προέρχεται από τον ναό της Παναγίας της Χρυσαλινιώτισσας. Ο δωρητής της εικόνας ονομάζεται Δανιήλ και ο πατέρας του Πέτρος. Επίσης δηλώνεται και η ιδιότητα του πατέρα του ότι ήταν επίσκοπος Αμαθούντος και είχε ήδη πεθάνει αφού αναφέρεται ως αείμνηστος (μακαρίτης). Αυτά ήταν τα μοναδικά διαθέσιμα στοιχεία τα οποία βοήθησαν, μαζί με το αρχειακό υλικό που ανακαλύψαμε, στην «εξιχνίαση» των ταυτοτήτων του δωρητή και του πατέρα του και στη συνέχεια στην ταύτιση του οικοσήμου που φέρει η εικόνα.

Ο πατέρας του δωρητή ήταν επίσκοπος Αμαθούντος, δηλαδή επίσκοπος Λευκάρων-Λεμεσού. Ας υπομνησθεί εδώ ότι κατά τη Φραγκοκρατία και τη Βενετοκρατία ο επίσκοπος Λεμεσού αναφέρεται ως επίσκοπος Λευκάρων γιατί κατά την ίδια χρονική περίοδο η έδρα του επισκόπου Λεμεσού ήταν τα Λεύκαρα, μετά την καθυπόταξη της Ορθόδοξης Εκκλησίας από τους Λατίνους. Ο επίσκοπος Αμαθούντος ή Αμαθουσίας ή Αμαθούντων Λεμεσού και Κουρίου κοινώς Λευκάρων, του οποίου η έδρα ήταν η Λεμεσός, είχε πνευματική εξουσία επί των κατοίκων των κυπριακών επισκοπών Αμαθούντος, Νέας πόλεως ή Νεαπόλεως, Νεμεσού και Κουρίου, οι οποίες υφίσταντο πριν από την καθυπόταξη των ορθοδόξων από τους Λατίνους.

Ένα άλλο στοιχείο το οποίο βοήθησε στο να ανακαλύψουμε την ταυτότητα του δωρητή ήταν όχι μόνο το όνομα του πατέρα του και η ιδιότητά του, ο οποίος, όπως προαναφέρθηκε, ονομαζόταν Πέτρος και ήταν επίσκοπος Λεμεσού, αλλά και το γεγονός ότι ήδη είχε φύγει από τη ζωή, αφού στην επιγραφή της εικόνας σημειώνεται ως αείμνηστος. Τα στοιχεία αυτά στη συνέχεια μάς έδωσαν τη δυνατότητα να ταυτίσουμε τον γνωστό ήδη από κάποια πηγή επίσκοπο Λεμεσού Πέτρο Generin με έναν άλλο επίσκοπο επίσης Λεμεσού Πέτρο που έφερε το επίθετο Γονέμης. O Πέτρος Generin, σύμφωνα με την πηγή που αρχικά είχαμε στη διάθεσή μας, είχε πεθάνει το 1546 και στη θέση του είχε εκλεγεί ως επίσκοπος ο Ιωάννης Σμερλίνος. Παρεμπιπτόντως αναφέρουμε ότι ο Ιωάννης Σμερλίνος μνημονεύεται και στην επιτύμβια πλάκα, με χρονολογία 1556, της θυγατέρας του Ακυλίνας, που είχε βρεθεί σε ερειπωμένο ναό της Κυθρέας και σήμερα βρίσκεται στο μεσαιωνικό κάστρο της Λεμεσού. Συγκεκριμένα σημειώνεται ως θυγατέρα «…του Ιωάννη του ποτέ επόπτου των Λευκάρων του γαρ το γένος έλκοντος εξ ευγενών Σμερλίνων».

Αρχικά είχαμε τη βεβαιότητα ότι ο επίσκοπος αυτός Λεμεσού – Λευκάρων Πέτρος πράγματι έφερε το επίθετο Generin, αν και δεν είχαμε συναντήσει κυπριακή οικογένεια της περιόδου εκείνης με το επίθετο Generin. Ακολούθως όμως, συνεχίζοντας την αρχειακή έρευνα, είχαμε ανακαλύψει και άλλα έγγραφα που αναφέρονταν σε έναν Πέτρο, επίσης επίσκοπο Λεμεσού – Λευκάρων, που έδρασε περίπου κατά την ίδια περίοδο, με διαφορετικό επίθετο, γεγονός το οποίο εύλογα μάς προβλημάτισε. Δεν ήταν εύκολο να προβούμε σε ταύτιση μετά βεβαιότητας του επισκόπου Λεμεσού Πέτρου Generin και του Πέτρου επισκόπου επίσης Λεμεσού με το επίθετο Γονέμης (Goneme), ο οποίος αναφερόταν σε έγγραφα που αφορούσαν τους απογόνους του και μνημονευόταν και αυτός επίσης ως αείμνηστος. Είχαμε δηλαδή ενώπιόν μας και κατά την ίδια περίοδο έναν επίσκοπο Λευκάρων – Λεμεσού Πέτρο Generin και έναν άλλο επίσκοπο Λευκάρων -Λεμεσού Πέτρο με το επίθετο Γονέμης. Το επίθετο Γονέμης ήταν γνωστότατο και απαντά στις πηγές όχι μόνο κατά τη Φραγκοκρατία και κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας, δηλαδή έως τον 16ο αιώνα, αλλά και μετέπειτα αφού μέλη της ίδιας οικογένειας είχαν εγκατασταθεί, μετά την πτώση της Κύπρου στους Οθωμανούς, στην πόλη των τεναγών όπου και διέπρεψαν. Τελικά καταλήξαμε σε αίσιο συμπέρασμα αφού πέραν πάσης αμφιβολίας επαληθεύθηκε ότι οι δύο επίσκοποι Πέτρος Generin και Πέτρος Γονέμης ήταν το ίδιο πρόσωπο. Το ορθό επίθετο του επισκόπου ήταν το επίθετο Γονέμης και όχι το επίθετο Generin, το οποίο είχε σημειωθεί προφανώς στη συγκεκριμένη πηγή λανθασμένα. Ήταν βέβαιο μετά την ταύτιση ότι είχαμε μπροστά μας όχι απλώς έναν παντελώς άγνωστο επίσκοπο Λεμεσού αλλά, όπως θα αποδεικνυόταν στη συνέχεια, και τον γενάρχη ενός κλάδου της σημαντικής κυπριακής οικογένειας Γονέμη, που είχε διαπρέψει αργότερα στην πόλη των τεναγών Βενετία, μετά την πτώση της Κύπρου στην εξουσία των Οθωμανών.

Σχετικά με την ταύτιση                         

Ένα στοιχείο επίσης το οποίο απαντά στην εικόνα, όπως είχαμε αναφέρει στην αρχή, και το οποίο υπήρξε το κυρίως κλειδί για την ταύτιση των δύο επισκόπων είναι τα δύο πανομοιότυπα οικόσημα, τα οποία φέρει η εικόνα το ένα στην κάτω αριστερή πλευρά και το άλλο στην κάτω δεξιά πλευρά. Τα δύο πανομοιότυπα οικόσημα απεικονίζουν εφορμώντα λέοντα που στηρίζεται στα δυο του πόδια και φέρει σταυρό στο ανυψωμένο πόδι του. Έμενε λοιπόν να διερευνήσουμε σε ποια οικογένεια ανήκε το οικόσημο αυτό και βέβαια ανατρέξαμε πρωτίστως στο οικόσημο της οικογένειας Γονέμη, που δεν ήταν μία κυπριακή οικογένεια απλώς και μόνο γνωστή αλλά έδωσε και σημαντικούς άνδρες όχι μόνο κατά τη Λατινοκρατία, αλλά και στα μετέπειτα χρόνια. Και ω του θαύματος! Το οικόσημο της εικόνας με την Κοινωνία των Αποστόλων ήταν πανομοιότυπο με αυτό της οικογένειας Γονέμη. Ήταν λοιπόν αδιαμφισβήτητη η ταύτιση του επισκόπου Λεμεσού Πέτρου Generin που απαντά σε μία πηγή, με τον επίσκοπο Λεμεσού Πέτρο Γονέμη που απαντά σε αρκετές πηγές. Ήταν το ίδιο πρόσωπο, απλώς όμως στην πρώτη περίπτωση το επίθετο είχε σημειωθεί λανθασμένα, προφανώς από παρανάγνωση, και από Γονέμης έγινε Generin.

Η πηγή η αναφερόμενη στον επίσκοπο με το επίθετο Generin μάς παρείχε και μια επιπλέον πληροφορία ότι ο νέος επίσκοπος που είχε  εκλεγεί το 1533 ήταν πρωτόπαπας στην Παναγία την Οδηγήτρια, καθεδρικό ναό τότε των ορθοδόξων. Το γεγονός αυτό μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε δικαίως ότι η εικόνα αυτή, η δωρεά δηλαδή του Δανιήλ, γιου του επισκόπου, αρχικά πρέπει να βρισκόταν στον ναό της Παναγίας της Οδηγήτριας, εφόσον η σταδιοδρομία του Πέτρου Γονέμη είχε ξεκινήσει από την Παναγία την Οδηγήτρια όπου υπηρετούσε ως πρωτόπαπας. Η άποψη αυτή ενισχύεται και από την προφορική παράδοση σύμφωνα με την οποία μετά ή λίγο πριν από την κατάληψη της Λευκωσίας από τους Οθωμανούς πολλές εικόνες από τον ναό της Παναγίας της Οδηγήτριας, η οποία είχε μετατραπεί αργότερα από τους Οθωμανούς σε αγορά, φυγαδεύθηκαν και φυλάχθηκαν σε άλλες ορθόδοξες εκκλησίες.

Η οικογένεια του επισκόπου Λεμεσού

 Όπως μας έχει αποκαλυφθεί από αρχειακό υλικό, ο Δανιήλ δεν ήταν ο μόνος γιος του επισκόπου Λευκάρων – Λεμεσού Πέτρου Γονέμη. Ο επίσκοπος είχε επίσης ακόμη ένα γιο με το όνομα Ιωάννης Αντώνιος (Zuan Antonio). Το 1567, όπως πληροφορούμαστε από ανέκδοτη πηγή, οι δύο γιοι του αείμνηστου επισκόπου Λεμεσού Πέτρου Γονέμη ήταν μεταξύ των υποψηφίων για την εκλογή νέου επισκόπου Λεμεσού, μετά τον θάνατο του επισκόπου Στεφάνου Φλαγγή. Ένας γιος του Ιωάννη Αντώνιου Γονέμη ονομαζόταν Πέτρος, έφερε δηλαδή το όνομα του επισκόπου παππού του. Ο εγγονός Πέτρος Γονέμης είχε νυμφευθεί την Αγγέλα, θυγατέρα ενός Κύπριου μεγαλεμπόρου που διατηρούσε εμπορικά γραφεία στο Χαλέπιο και στην Τρίπολη της Συρίας. Ο επίσκοπος είχε ακόμη και μια θυγατέρα, τη Μαρία, η οποία είχε παντρευτεί στις 4 Απριλίου 1540 στην επισκοπή της Λεμεσού τον Βενετό πατρίκιο Βίκτωρα Pasqualigo. Για να γίνει ο γάμος στην επισκοπή (chiesa episcopale) Λεμεσού, όπως αναφέρεται ρητώς στο έγγραφό μας, σημαίνει ότι ήδη ο ορθόδοξος επίσκοπος Λεμεσού είχε επιστρέψει στην κανονική έδρα του. Ας σημειωθεί επίσης ότι και ο αδελφός του Βίκτωρα Pasqualigo, Cosmo, νυμφεύθηκε τη θυγατέρα του Κύπριου φεουδάρχη Ιάκωβου Κοντοστέφανου.

Ο δωρητής της εικόνας με την Κοινωνία των Αποστόλων, ο οποίος φαίνεται επέζησε μετά την πτώση της Κύπρου στην εξουσία των Οθωμανών, μαρτυρείται σε μια πηγή του έτους 1587 στην οθωμανοκρατούμενη πλέον Κύπρο. Το 1587, ο αρχιεπίσκοπος Κύπρου Τιμόθεος είχε απευθύνει μία επιστολή προς τον βασιλιά της Ισπανίας Φίλιππο Β΄ και τον προέτρεπε να στείλει στρατεύματα να ελευθερώσει την Κύπρο από τους Οθωμανούς. Διεκτραγωδούσε επίσης τα δεινοπαθήματα των Κυπρίων κάτω από τον οθωμανικό ζυγό. Την επιστολή αυτή, που έφερε ημερομηνία 24 Οκτωβρίου 1587, είχε αναλάβει να μεταφέρει στον βασιλιά της Ισπανίας ο Κύπριος ιερέας Γαβριήλ Νομικός. Η επιστολή αυτή δεν φέρει μόνο την υπογραφή του αρχιεπισκόπου Τιμοθέου αλλά και την υπογραφή του πρωτονοτάριου Δανιήλ Γονέμη. Ο πρωτονοτάριος αυτός δεν είναι άλλος παρά ο δωρητής της εικόνας με την Κοινωνία των Αποστόλων και γιος του μακαρίτη Πέτρου Γονέμη, επισκόπου Αμαθούντος…

ΛΕΖΑΝΤΑ: Η εικόνα της Κοινωνίας των Αποστόλων βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’, στη Λευκωσία. Στην κάτω αριστερή γωνία διακρίνεται το οικόσημο του επισκόπου Πέτρου Γονέμη, δωρητή της εικόνας.

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Άγνωστες περιπέτειες των Κυπρίων κατά τον πόλεμο 1570-1571

Γράφει η Νάσα Παταπίου Σημαίνοντα πρόσωπα της κυπριακής κοινωνίας αλλά και τον τρόπο με ...

Ιστορικές ειδήσεις για το διαμέρισμα Χρυσοχούς

Η Πόλη της Χρυσοχούς, κατά τη Λατινοκρατία, απαντά απλώς ως Πόλη (Poli ή Polis) ...

Η πτώση της Λευκωσίας στους Οθωμανούς την 9η Σεπτεμβρίου 1570

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η αφήγηση του Ιωάννη Ποδοκάθαρου, αυτόπτη μάρτυρα της άλωσης, περιγράφει ...

Κυριάκος Μαντηλάρης, Μένικος και πάροικοι στην υπηρεσία της Αικατερίνης Κορνάρο

Γράφει η Νάσα Παταπίου Στο δημοσίευμά μας, της περασμένης Κυριακής, είχαμε σχολιάσει στοιχεία από το ...

Στα ίχνη της χαμένης Αλεξανδρέττας

Στοιχεία για τον πρόδρομο οικισμό του Κάτω Πύργου Τηλλυρίας  Στη Μαρία Χαραλαμπίδου Ο Στέφανος ...

Ριζοκάρπασο: Ιστορικές και γαστρονομικές διαδρομές

Γράφει η Νάσα Παταπίου Μοναδικές και παντελώς άγνωστες γαστρονομικές επιλογές σε άλλες περιοχές της ...

X