Ο στρατιωτικός Θωμάς Costanzo

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Ένας κλάδος της οικογένειας Costanzo συνδέθηκε με την Κύπρο τον 15ο αιώνα, με τα χωριά Αθηένου και Λινού να αποτελούν φέουδα του Θωμά, γιου του Tutio Costanzo και της Ισαβέλλας Verny.

Σημαντικό υλικό έχουμε συγκεντρώσει για την οικογένεια Costanzo, της οποίας ένας κλάδος είχε συνδεθεί με την Κύπρο κατά τα μέσα του 15ου αιώνα και είχε τεθεί στην υπηρεσία του τελευταίου Φράγκου βασιλιά Ιακώβου Β?Lusignan. Η οικογένεια έλκει την καταγωγή της, σύμφωνα με σχετικό κώδικα, από τη Γερμανία και οι Costanzo θεωρούνται ιδρυτές της πόλης Κωνστάντζας. Πολλά μέλη της οικογένειας υπήρξαν γενναιότατοι πολεμιστές και ένας κλάδος της ίδιας οικογένειας εγκαταστάθηκε από τη Γερμανία στη Νεάπολη της Ιταλίας.

Ο γενάρχης του κλάδου των Costanzo που εγκαταστάθηκε στην Κύπρο ήταν ο Mutio, που έφθασε αρχικά με τη γαλέρα του γύρω στα 1461 στο λιμάνι της Πάφου. Η εύνοια του Φράγκου βασιλιά της Κύπρου στο πρόσωπό του τον ανέδειξε στις υψηλές θέσεις του αντιβασιλέα και ναυάρχου της μεγαλονήσου. Οι Costanzo και μετά τον θάνατο του βασιλιά Ιακώβου Β?Lusignan συνέχισαν να ευνοούνται από τη χήρα του, τη βασίλισσα Αικατερίνη Κορνάρο. Ο Tutio Costanzo, ο γιος του Θωμάς και ο εγγονός του Σκιπίωνας διέπρεψαν ως στρατιωτικοί στην υπηρεσία της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας.

Η σχέση με επιγαμία της οικογένειας Costanzo με την οικογένεια Verny ήταν γνωστή εδώ και χρόνια σε δημοσιευμένες πηγές, ωστόσο πρόσφατα η αρχειακή έρευνα μάς αποκάλυψε τη σχέση των δύο οικογενειών με το χωριό Αθηένου. Τα στοιχεία αυτά τεκμηριώθηκαν ακόμη περισσότερο με την ταύτιση τoυ οικοσήμου της οικογένειας Costanzo που βρίσκεται σε εικόνα στον ναό της Παναγίας της Ελεούσας στην Αθηένου καθώς και του οικοσήμου των Verny, το οποίο βρίσκεται έγγλυφο επάνω από το παράθυρο του ίδιου ναού. Σύμφωνα με τις πηγές το φέουδο της Αθηένου καθώς και αυτό της Λινούς, χωριά που αποτελούσαν προίκα της συζύγου του Tutio Costanzo, Ισαβέλλας Verny, είχε περάσει τελικά στην ιδιοκτησία του γιου τους, Θωμά.

Θωμάς Costanzo

O Θωμάς Costanzo είχε αναδειχθεί σε πολύ σπουδαίο στρατιωτικό και είχε διαπρέψει στις πολεμικές αναμετρήσεις της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας, η οποία τον τίμησε για τις υπηρεσίες τις οποίες της είχε προσφέρει. Πρόκειται για ένα από τα τέσσερα παιδιά του Tutio Costanzo και της Ισαβέλλας ή Μπέλλας Verny. Ο Θωμάς έφερε το όνομα του παππού του από τη μητέρα του, Θωμά Verny, που είχε υπηρετήσει ως ναύαρχος της Ιερουσαλήμ και κατείχε πολλά φέουδα, μεταξύ αυτών τα Αγρίδια Ριζοκαρπάσου, τη Λινού, την Αθηένου και άλλα. Οι άλλοι αδελφοί του Θωμά ήταν οι: Ματθαίος, Ιωάννης και Mutio. O σπουδαίος αυτός στρατιωτικός διοικητής μισθοφορικών στρατευμάτων (condottiero), τα οποία διατηρούσε η Γαληνοτάτη, είχε νυμφευθεί την Καικιλία Dona, αδελφή του μετέπειτα δόγη Φραγκίσκου Dona. O Θωμάς είχε αποκτήσει από τον γάμο του ένα γιο, τον Σκιπίωνα, που διέπρεψε και αυτός ως στρατιωτικός και κληρονόμησε και τα δυο χωριά Λινού και Αθηένου, που ανήκαν ως προίκα στη γιαγιά του Ισαβέλλα Verny.

Ο Σκιπίωνας, αν και υπηρετούσε και αυτός ως στρατιωτικός διοικητής στην περιοχή της Βενετίας, ωστόσο ταξίδεψε αρκετές φορές και έζησε κατά διαστήματα στην Κύπρο και από αρχειακό υλικό πληροφορηθήκαμε αρκετά για τη ζωή του. Η αρχειακή έρευνα έφερε στο φως στοιχεία και για μια θυγατέρα του Θωμά Costanzo, την Κωνστάντζα, η οποία έφερε ως όνομα το επίθετο της οικογένειάς της. Η Κωνστάντζα είχε παντρευτεί έναν κόμη από τη Βερόνα, αλλά δεν είχε αποκτήσει παιδιά, γι’ αυτό είχε κληροδοτήσει ένα μεγάλο ποσό στη θυγατέρα του αδελφού της Σκιπίωνα Ισαβέλλα, που είχε παντρευτεί τον Roberto Papafava, της γνωστής βενετικής οικογένειας. Το ίδιο όνομα Κωνστάντζα έφερε και μία θυγατέρα του Σκιπίωνα, όπως θα δούμε στη συνέχεια.

Πρώτη μνεία στις πηγές για τον Θωμά Costanzo γίνεται το 1510 στη διαθήκη του πατέρα του Tutio, στην οποία διόριζε επιτρόπους τους δυο γιους του, Ιωάννη και Θωμά, καθώς και τη σύζυγό του Ισαβέλλα. Επίσης το 1512 έχουμε την πληροφορία, όπως διατυπώνεται σε έγγραφο που είχε συνταχθεί από τον πατέρα του Θωμά, ότι τελικά εάν οι ιδιοκτησίες οι οποίες προέρχονταν από τη σύζυγό του κατέληγαν στον Θωμά -δηλαδή τα δύο χωριά Λινού και Αθηένου στην Κύπρο- τότε το μέγαρο της οικογένειας στο Castelfranco θα το κληρονομούσε ο άλλος γιος του, ο Ιωάννης. Σε ανέκδοτο έγγραφο του 1519 μαρτυρείται ότι μετά από αίτημα της ίδιας της μητέρας του Θωμά Costanzo παραχωρούνταν στους τρεις γιους της Ιωάννη, Θωμά και Mutio τα φέουδά της στην Κύπρο. Σε άλλη σχετική πηγή του 1518 υπάρχουν οι υπογραφές των τριών γιων της Ισαβέλλας και του Tutio αναφορικά με τα εν λόγω φέουδα.

Το 1548 ο Θωμάς με αίτημά του προς τις βενετικές αρχές ανέφερε ότι, σχετικά με τα κληρονομικά του δικαιώματα στο χωριό Λινού, δεν μπορούσε ο ίδιος να βρίσκεται στην Κύπρο, επειδή υπηρετούσε στην περιοχή της Βενετίας ως αρχηγός μισθοφορικών στρατευμάτων. Στη συνέχεια το Συμβούλιο των Δέκα ενημέρωσε τη βενετική διοίκηση στην Κύπρο ότι για την υπόθεση του φέουδου της Λινούς θα φρόντιζε εκ μέρους του πατέρα του ο γιος του Σκιπίωνας. Από άλλες ανέκδοτες πηγές φαίνεται ότι αρχικά η Λινού ήταν ιδιοκτησία του Φραγκίσκου, γιου του αδελφού του Θωμά, Ιωάννη, αλλά ο θάνατός του βύθισε σε χρέη την οικογένειά του και έτσι τελικά πέρασε στην ιδιοκτησία του Θωμά και ακολούθως στον γιο του Σκιπίωνα.

Ο Θωμάς Costanzo υπηρέτησε σε πολλές πόλεις και περιοχές της βενετικής επικράτειας και άφησε ως στρατιωτικός διοικητής απ’ όπου είχε περάσει έργο και καλό όνομα. Το 1529 είχε διοριστεί ως καπιτάνος ιππέων στη φρουρά της Ραβέννας με σαράντα άνδρες και ένα λόχο αποτελούμενο από πενήντα Κροάτες ιππείς. Οι υπηρεσίες του Θωμά Costanzo εκτιμήθηκαν σε τέτοιο βαθμό ώστε οι βενετικές αρχές του αύξησαν τον μισθό του. Το έργο του Θωμά Costanzo ως στρατιωτικού επαινείται από τους διοικητές των πόλεων στις οποίες είχε υπηρετήσει. Ο διοικητής, για παράδειγμα, Μαρκαντώνιος Μοροζίνη σημειώνει στην έκθεσή του ότι ο Θωμάς Costanzo και ο γιος του Σκιπίωνας είχαν προσφέρει ως στρατιωτικοί διοικητές άριστες υπηρεσίες όπου έτυχε να υπηρετήσουν. Το έργο του Θωμά, το οποίο επιτελούσε ως στρατιωτικός διοικητής, αφορούσε τόσο τα οχυρωματικά έργα των πόλεων όσο και τη φρούρηση και άμυνά τους.

Σκιπίωνας και Ιωάννης Θωμάς

Σπουδαίος στρατιωτικός, όπως ήδη προαναφέρθηκε, ήταν και ο γιος του Θωμά, Σκιπίωνας. Αυτός κληρονόμησε και τα φέουδα Λινού και Αθηένου στην Κύπρο και υπήρξε ο τελευταίος φεουδάρχης τους. Ο Σκιπίωνας είχε νυμφευθεί την Κύπρια Αιμιλία Δενόρες, θυγατέρα του κόμη της Τρίπολης και φεουδάρχη της Άσσιας Alvise Δενόρες. Είχε αποκτήσει μαζί της τέσσερις θυγατέρες και έννα γιο. O Σκιπίωνας με αίτημά του είχε ζητήσει από τις βενετικές αρχές άδεια για να πωλήσει ή να υποθηκεύσει τα φέουδά του στην Κύπρο, για να προικοδοτήσει τις τρεις από τις τέσσερις θυγατέρες του που είχαν μνηστευθεί τιτλούχους Βενετούς. Τα ονόματα των θυγατέρων του μας έγιναν γνωστά μέσα από τη διαθήκη της συζύγου του. Πρόκειται για τις Camilla, Κρέουσα και Ισαβέλλα ενώ η τέταρτη θυγατέρα του ονομαζόταν Κωνστάντζα και ήταν μοναχή. Οι Costanzo διατηρούσαν καλές σχέσεις με την Αγία Έδρα, όπως μπορούμε να αντιληφθούμε από κάποιες πηγές. Για παράδειγμα ο ίδιος ο Θωμάς Costanzo είχε εξασφαλίσει για τον ίδιο και για τον γιο του Σκιπίωνα καθώς και για τους ανεψιούς του, γιους του αδελφού του Ιωάννη, τους Αλέξανδρο, Ιάκωβο και Φραγκίσκο, αλλά και για τις γυναίκες της οικογένειας κάποια εκκλησιαστικά προνόμια από τον πάπα. Ο πάπας επίσης είχε μεσολαβήσει το 1575 για την απελευθέρωση του εγγονού του Θωμά Costanzo, Ιωάννη Θωμά, που είχε συλληφθεί αιχμάλωτος στις 8 Απριλίου 1571 από τους Οθωμανούς.

Ο Ιωάννης Θωμάς, που είχε ακολουθήσει στρατιωτική σταδιοδρομία όπως ο παππούς του Tutio όσο και ο πατέρας του Σκιπίωνας, έσπευσε να υπερασπιστεί την Κύπρο, τη γη των πατέρων του, στην οποία είχαν ήδη εισβάλει οι Οθωμανοί, κατέλαβαν τη Λευκωσία και πολιορκούσαν τότε την Αμμόχωστο. Ο Ιωάννης Θωμάς ευρισκόμενος επί του πλοίου του Mocenigo μαζί με άλλους στρατιωτικούς διοικητές και στρατιώτες καθ’ οδόν προς την Κύπρο δέχθηκαν επίθεση από τους Οθωμανούς και τόσο αυτός όσο και πολλοί άλλοι έπεσαν στα χέρια των εχθρών. Ο Ιωάννης Θωμάς Costanzo είχε αποκτήσει την ελευθερία του με ανταλλαγή αιχμαλώτων με τη βοήθεια του πάπα. Δυστυχώς έφυγε πολύ ενωρίς, μόλις 27 ετών, στη γαλλική πόλη Valenciennes υπηρετώντας στα ισπανικά στρατιωτικά σώματα.

Η οικογένεια Costanzo του κυπριακού κλάδου που είχε εγκατασταθεί στο Castelfranco δεν υπήρξε μόνο σπουδαία στα στρατιωτικά, αλλά το όνομά της συνδέθηκε επίσης με την ιστορία της τέχνης. Ο Tutio Costanzo, πατέρας του Θωμά, ήταν ο εντολοδόχος ενός σπουδαίου έργου ανάμεσα στα πιο ωραία του μεγάλου ζωγράφου Giorgione. Πρόκειται για την πάλα του καθεδρικού ναού San Liberale του Castelfranco. O Tutio οικοδόμησε ένα παρεκκλήσι όπου ενταφιάστηκε ο γιος του Ματθαίος που είχε πεθάνει πολύ νέος. H οικογένεια Costanzo όμως και συγκεκριμένα ο γιος του Tutio, Θωμάς, σχετίζεται με έναν άλλο σπουδαίο ζωγράφο της εποχής, τον Lorenzo Lotto, ο οποίος, όπως αναφέρεται, είχε κάνει την προσωπογραφία του σπουδαίου στρατιωτικού. Η προσωπογραφία αυτή πιστεύεται ότι έχει απολεσθεί. Κάποιοι, ωστόσο, έχουν ταυτίσει τον πολεμιστή που απεικονίζεται στην πάλα του ναού της Αγίας Χριστίνας στο Τρεβίζο, που είναι έργο του Lotto, με τον Θωμά Costanzo. Oι Costanzo έως τον 17ο αιώνα μνημονεύονται στις δυτικές πηγές και σε κάθε περίπτωση δεν παραλείπουν να αναφέρονται στην κυπριακή καταγωγή τους, ενώ τα ίχνη τους εξακολουθούν να υφίστανται στη μεγαλόνησο τόσο στη Λευκωσία όσο και στην Αθηένου…

Φωτογραφία: H πάλα του ναού της Αγίας Χριστίνας στο Τρεβίζο, έργο του μεγάλου ζωγράφου Lorenzo Lotto. Ο πολεμιστής ο οποίος απεικονίζεται στο έργο του Lotto έχει ταυτιστεί με τον σπουδαίο Κύπριο στρατιωτικό Θωμά Costanzo.

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Ένα ξεχασμένο ανάκτορο των Lusignan

Γράφει η Νάσα Παταπίου Επισκεπτόμαστε ψηλά στο οροπέδιο του Άρωνα το ανάκτορο La Cava, ...

Ένας πρόξενος για τις σφαγές της 9ης Ιουλίου 1821

Ταξίδευε με τις εμπνεύσεις του με του αλκοόλ τη δύναμη ταξίδευε. Ερωτομανής μη λησμονώντας ...

Εξωτικά ζώα και πτηνά στην αυλή των Lusignan

Μες την ποδιά της τον παπαγάλο της κρατούσε που χάθηκε περιπλανώμενος στη Νίκαια μα ...

Ο Άγιος Ανδρόνικος Καρπασίας και η προστάτιδά του αγία Φωτεινή

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η ιστορία του Αγίου Ανδρονίκου Καρπασίας, ή Κανακαρίας, όπως μνημονεύεται ...

Πέντε Λιθάρια, Μελίσσι και Άγιος Φωκάς

Γράφει η Νάσα Παταπίου Τρία χωριά που έσβησαν στο πέρασμα του χρόνου διασώζονται στις ...

Ιωάννα Συγκλητικού Λάσκαρη

Γράφει η Νάσα Παταπίου  Από ανέκδοτο έγγραφο μάς γίνεται γνωστή η προσωπική ιστορία μίας ...

X