Οι όμορφες και αυθεντικές σκέψεις ενός “Ηλίθιου” [Ι]

Ιδανική η περίοδος για να αναφερθεί κανείς στον Ρώσο συγγραφέα Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι -που θεωρείται μια από τις κορυφαίες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας- εφόσον στις 11 Νοεμβρίου 1821 γεννήθηκε και στις 16 Νοεμβρίου 1849 καταδικάστηκε για προδοτική συνωμοσία.

Ο Ντοστογιέφσκι συνελήφθη από την άνοιξη του 1849, καθώς είχε προσχωρήσει στην κίνηση Πετρασέφσκι, μια πολιτική και φιλοσοφική λέσχη. Στο δικαστήριο υποστήριξε τις φιλελεύθερες πεποιθήσεις του και διαμαρτυρήθηκε για πολλά φαινόμενα της ρωσικής πραγματικότητας. Όμως, το δικαστήριο δεν πείστηκε πως ήταν ένας έντιμος ανθρωπιστής, που απέβλεπε στο γενικό καλό της ανθρωπότητας και ένας λόγιος, που επιθυμούσε να γνωρίσει τα καινούργια ευρωπαϊκά λογοτεχνικά ρεύματα μέσα από τη Βιβλιοθήκη των Πετρασέφσκι. Μεταγενέστερες μαρτυρίες φανερώνουν ότι ο Ντοστογιέφσκι συμμετείχε ενεργά στην προσπάθεια λειτουργίας παράνομου τυπογραφείου, ενώ συνάμα ήταν διατεθειμένος να λάβει μέρος ακόμα και σε μια ένοπλη εξέγερση. Η τελική απόφαση του δικαστηρίου στις 16 Νοεμβρίου 1849 ήταν η καταδίκη σε θάνατο. Ακολούθησε ένας πόλεμος νεύρων με εικονικές εκτελέσεις. Έπειτα από ατελείωτες ώρες παραμονής στην πλατεία της Πετρούπολης, στις 22 Δεκεμβρίου, και σε αναμονή του εκτελεστικού αποσπάσματος, η ποινή μετατράπηκε σε τετραετή εξορία, καταναγκαστικά έργα και στρατιωτική υπηρεσία για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα. Το 1859 επέστρεψε στην ευρωπαϊκή Ρωσία. Μετά την επιστροφή στην Πετρούπολη, ο Ντοστογιέφσκι προέβη στην έκδοση δύο περιοδικών. Όμως, η κίνηση αυτή απέτυχε, με αποτέλεσμα ο Ρώσος συγγραφέας να βρεθεί καταχρεωμένος. Το μοναδικό μέσο για να μπορέσει να ξεπληρώσει τα χρέη του ήταν η συγγραφή. Αξίζει να σημειωθεί ότι τότε εκδηλώθηκε το πάθος του για τα τυχερά παιχνίδια, εξαιτίας της οικονομικής δυσχέρειας, που τον έφερε στο χείλος της υλικής και σωματικής καταστροφής. Ωστόσο, εκείνο το διάστημα γράφονται τα καλύτερα έργα του: “Ο παίχτης”, “Οι αδελφοί Καραμαζώφ”, “Έγκλημα και Τιμωρία”, “Ο Ηλίθιος”, “Οι δαιμονισμένοι”. Τελικά, ο Ντοστογιέφσκι κατορθώνει να ανασάνει από το βάρος των χρεών κι έτσι αναλαμβάνει τη διεύθυνση του περιοδικού “Πολίτης”, ενώ λίγα χρόνια αργότερα εκδίδει το δικό του περιοδικό, το “Ημερολόγιο ενός Συγγραφέα”, που σημείωσε μεγάλη επιτυχία.

Ο Ντοστογιέφσκι διέθετε την ικανότητα να εμβαθύνει με έναν ιδιαίτερο τρόπο στην ψυχολογία των ηρώων του. Στον “Ηλίθιο” (1868), λόγου χάρη, ο συγγραφέας περιγράφει την ιστορία του επιληπτικού πρίγκιπα Μίσκιν. Ο Μίσκιν, έπειτα από μακροχρόνια παραμονή στην Ελβετία για θεραπευτικούς σκοπούς, επιστρέφει στην Πετρούπολη. Οι κοσμικοί κύκλοι της μεγαλούπολης τον θεωρούσαν εξαιρετικά αθώο και ανιδιοτελή, αλλά όταν αυτός κληρονομεί μια μεγάλη περιουσία, τοποθετείται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Ο ήρωας, λοιπόν, βρίσκεται αντιμέτωπος με την περιέργεια, τον σαρκασμό και την υστεροβουλία των άλλων. Από τη μια πλευρά, οι άντρες τον θεωρούν “ηλίθιο” και δεν καταλαβαίνουν τον χαρακτήρα του. Από την άλλη πλευρά, οι γυναίκες γοητεύονται από την απόκοσμη φύση του και τον ερωτεύονται. Ο ενδοκειμενικός πληθυσμός του έργου παρασύρεται σε μια δίνη γεγονότων μέχρι το τραγικό τέλος.

Για τον “Ηλίθιο” του Ντοστογιέφσκι μπορούν να γραφτούν χιλιάδες σελίδες αναλύσεων. Την αρχική αμήχανη σιγή του λογοτεχνικού κατεστημένου της εποχής ακολούθησε μια συγκρατημένη ή/και εχθρική στάση απέναντι στο έργο, για να τη διαδεχθεί με τα χρόνια η αποθέωση και ο θρίαμβος της αυθεντικής αλήθειας. Ένας τεράστιος όγκος αλλεπάλληλων ιδεολογιών, νοημάτων και επεισοδίων συνθέτουν μια άψογα δομημένη αφήγηση, που για να την κατανοήσουμε εις βάθος πρέπει να διασχίσουμε το άλλο μισό του επικοινωνιακού δρόμου, που θα μας φέρει κοντά στον συγγραφέα. Θα πρέπει να απαλλαγούμε από τα δεσμά των αυθεντιών και ειδημόνων, τη στείρα και στερεότυπη μόρφωση, για να φτάσουμε στο σημείο εκείνο του ορίζοντα, όπου απλώνεται η καθαρή αλήθεια, η κάθε επιστήμη, δόγμα, θρησκεία, ιδεολογία. Γράφει στο βιβλίο του ο Ντοστογιέφσκι: “Είναι ντροπή να λέμε ψέματα στα παιδιά, έτσι κι αλλιώς τα ξέρουν όλα, όσο κι αν προσπαθούν να τους τα κρύψουν…”.

Τα λόγια αυτά αντηχούν ακόμα και παίρνουν άλλη υπόσταση στους στίχους του Διονύση Σαββόπουλου: “Δεν ξέρω τι να παίξω στα παιδιά […] Είμαι μεγάλος με τιράντες και γυαλιά/ κι όλο φοβάμαι το αύριο/ Πώς να κρυφτείς απ’ τα παιδιά/ Έτσι κι αλλιώς τα ξέρουν όλα…”. Ποιος ξέρει εάν ο συνθέτης διάβασε Ντοστογιέφσκι κι αν αυτός στάθηκε πηγή έμπνευσής του… Το βέβαιο, θα λέγαμε, είναι ότι και οι δύο συμφωνούν πως: “Ζούμε μέσα σ’ ένα όνειρο που τρίζει/ σαν το ξύλινο ποδάρι της γιαγιάς μας/ μα ο χρόνος ο αληθινός/ σαν μικρό παιδί είναι εξόριστος”.

  • Ζωή Χρυσάνθου

    Γεννήθηκε το 1979 στη Λάρνακα και ζει μόνιμα στη Λευκωσία. Είναι απόφοιτη της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και κάτοχος Μεταπτυχιακού Διπλώματος. Εργάζεται στη Μέση Εκπαίδευση ως φιλόλογος και είναι Υποψήφια Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κύπρου.

You May Also Like

«Ο Μικρός Πρίγκιπας» του Αντουάν ντε Σεντ Εξιπερί αλά Κυπριακά

Στην κυπριακή διάλεκτο θα αποδοθεί το παγκοσμίως γνωστό παραμύθι-μυθιστόρημα «Ο Μικρός Πρίγκιπας» του Αντουάν ...

Πέθανε η ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ

Σε ηλικία 80 ετών έφυγε από τη ζωή η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, σπουδαία Ελληνίδα ποιήτρια. ...

Κυκλοφόρησε το νέο βίβλίο του Πέτρου Παπαπολυβίου

Κυκλοφόρησε πρόσφατα το νέο βιβλίο του Πέτρου Παπαπολυβίου, με τίτλο «Η κυπριακή παρουσία στην ...

Η «Ασκητική» του Νίκου Καζαντζάκη επί σκηνής

Ένα από τα πιο εμπνευσμένα και συμπαγή κείμενα της ελληνικής γλώσσας, πολυεπίπεδο και αποκαλυπτικό, ...

Ο ελεύθερος άνθρωπος του Καζαντζάκη

Η 26η Οκτωβρίου φέρνει στον νου τον θάνατο του Έλληνα συγγραφέα, δημοσιογράφου, πολιτικού, ποιητή ...

Παγκόσμια Μέρα Παιδικού Βιβλίου η 2α Απριλίου

Η ημέρα των γενεθλίων του μεγάλου παραμυθά Χανς Κρίστιαν Άντερσεν ορίστηκε ως η Παγκόσμια ...

X