Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας

Η διαμόρφωση του Νεοελληνικού Κράτους 18ος-21ος αιώνας [Νέα συμπληρωμένη έκδοση 2018]
Κώστας Κωστής
Εκδόσεις Πατάκης

“Ο τίτλος του βιβλίου είναι μια φράση που χρησιμοποιούσαν οι Γάλλοι τον 19ο αιώνα για να χαρακτηρίσουν τους ‘ταραξίες’ Έλληνες, λόγω των προβλημάτων που προκαλούσαν στη διεθνή κοινότητα. Η Ελλάδα ήταν ένα νέο κράτος, με πολλές απαιτήσεις και φιλοδοξίες, που δεν χειριζόταν τις διεθνείς σχέσεις με τον τρόπο που θα ήθελαν οι ‘ώριμοι’ Ευρωπαίοι…” εξηγεί ο Κώστας Κωστής, συγγραφέας του βιβλίου.

Ένα ογκοδέστατο βιβλίο 940 σελίδων, δοκιμιακού και ερευνητικού χαρακτήρα, με την ένδειξη “αναθεωρημένη έκδοση”, μου πήρε αρκετό χρόνο να το διαβάσω αλλά το αποτέλεσμα με δικαίωσε.

Από την πρώτη κιόλας σελίδα ο αναγνώστης εξοικειώνεται αβίαστα με μιαν ανοίκεια σ’ αυτόν ιστορική αφήγηση, στην οποία λείπουν οι μεγαλοστομίες, το πάθος και τα στομφώδη συμπεράσματα, αληθινή, έντιμη, απαλλαγμένη από εθνικές και ιδεολογικές σταθερές. Γι’ αυτό και είναι συναρπαστική. Δεν είναι εύκολο βιβλίο. Όμως δεν θέλεις να το αφήσεις από τα χέρια σου. Η ανάγνωση ρέει με μια φυσικότητα καθηλωτική, όπου το παρελθόν απαντά στα ερωτήματα που βασανίζουν την τρέχουσα επικαιρότητα. Οι ιστορικές αναγωγές γίνονται αβίαστα, σχεδόν υποσυνείδητα. Οι διαστρεβλώσεις αδιαμαρτύρητα παραχωρούν τη θέση τους σε μιαν υπομονετική ιστορική αλήθεια. Όλα συμφιλιώνονται μέσα από ένα κείμενο που συμβάλλει στην εθνική μας αυτογνωσία.

Η συγγραφή της Ιστορίας βασίζεται κατά μιαν έννοια πάνω σε ένα παράδοξο: Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση από το γεγονός που εξιστορείται, τόσο πιο αποκαλυπτική αναδεικνύεται η αλήθειά του.
Ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο στρέφεται το παρόν βιβλίο είναι η μετατροπή μιας μικρής επαρχίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος. Από ορισμένες απόψεις τα προβλήματα που προέκυψαν κατά τον σχηματισμό του σύγχρονου ελληνικού κράτους θα μπορούσαν να εξομοιωθούν με τα αντίστοιχα προβλήματα που απαντώνται αυτή τη στιγμή στις προσπάθειες του δυτικού κόσμου να επιβάλει το δικό του πολιτικό και πολιτισμικό μοντέλο σε κοινωνίες ξένες, αν όχι εχθρικές προς αυτό. Το γεγονός ότι οι Έλληνες του 19ου και 20ού αιώνα είναι χριστιανοί, ενώ οι κοινωνίες που αποτελούν σήμερα αντικείμενο πειραματισμού της Δύσης μουσουλμανικές, μικρή σημασία έχει στον βαθμό που και οι δύο αντιμετωπίστηκαν ή αντιμετωπίζονται, ρητά ή όχι, ως πεδία εκπολιτισμού και σε καμιά περίπτωση ως ισότιμοι εταίροι του πολιτικού εγχειρήματος στο οποίο αποδίδεται, μάλλον άκριτα, ο όρος εκσυγχρονισμός.

Εξάλλου ο χριστιανισμός των Ελλήνων δεν έπαψε ποτέ να αντιπροσωπεύει το σχίσμα, δηλαδή μια ιδιαιτερότητα σε σύγκριση με τις δυτικοευρωπαϊκές αντιλήψεις, όχι πάντοτε συμπαθή και ακόμη λιγότερο κατανοητή.

Ωστόσο, σε μια τέτοια σύγκριση υφίσταται μια διαφορά που δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Η Ελλάδα, από το 1875 και μετά, πέτυχε να θεσμοποιήσει την πολιτική και με δυσκολίες ασφαλώς να εξασφαλίσει ένα κοινοβουλευτικό σύστημα που λειτουργούσε επαρκώς. Από το 1914 οι όροι άλλαξαν. Η αντίθεση του βασιλιά Κωνσταντίνου με τον Ελευθέριο Βενιζέλο για τη συμμετοχή ή όχι της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτέλεσε την αφετηρία μιας μακρόχρονης πολιτικής και κοινωνικής σύγκρουσης της οποίας τις διαστάσεις δεν είμαστε ακόμη σε θέση να εκτιμήσουμε με ακρίβεια.
Το σίγουρο είναι ότι κάτω από τον μανδύα του εθνικού διχασμού διαμορφώθηκαν κοινωνικές, εθνοτικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις, στις οποίες η βία έπαιξε πρωταρχικό ρόλο. Η Ελλάδα δεν είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα στην οποία παρατηρούμε το φαινόμενο της αυξανόμενης υιοθέτησης της βίας στην πολιτική, ως αποτέλεσμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου: […] Ωστόσο, είναι μία από τις λίγες χώρες στην οποία ο αγώνας μεταξύ δημοκρατίας και δικτατορίας φάνηκε αμφίρροπος, με αποτέλεσμα τις διαδοχικές πολιτικές κρίσεις γύρω από το συνταγματικό ζήτημα και τις διαδοχές καθεστώτων δικτατορικών και κοινοβουλευτικών. […]

Αντικείμενο του βιβλίου είναι η Ελλάδα και οι Έλληνες και αυτή η -εθνικού χαρακτήρα πλέον- κατηγορία εκ των πραγμάτων συνειρμικά αναφέρεται σε ό,τι οι Δυτικοευρωπαίοι θεωρούν θεμέλια του πολιτισμού τους. Από την άποψη αυτή μπορεί εύκολα να ερμηνευθεί η ιδιαίτερη, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, μεταχείριση που έτυχαν εκ μέρους της Δύσης οι πληθυσμοί εκείνοι που δεν εξεγέρθηκαν απλώς εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο όνομα του χριστιανισμού, αλλά επικαλέστηκαν μέσω του ονόματός τους μία σύνδεση με ένα παρελθόν στο οποίο η Ευρώπη βλέπει τις ρίζες της δικής της ταυτότητας.

Πρόκειται για μια αντίληψη που ανακαλείται πολύ συχνά από όσους θέλουν να υποστηρίξουν ή να πολεμήσουν τις εξεζητημένες συχνά επιλογές των Ελλήνων και που κατά τον 19ο αιώνα θα τους προσδώσει τον χαρακτηρισμό των “κακομαθημένων παιδιών της Ιστορίας”.
[…] Δεν είναι όμως αυτονόητο ότι τα “ευρωπαϊκά επιτεύγματα” της Ελλάδας θα διατηρηθούν. Γιατί αυτά ακριβώς τα επιτεύγματα προκάλεσαν εφησυχασμό σε μιαν εποχή που το διεθνές σύστημα απαιτούσε μεγάλο βαθμό προσαρμοστικότητας και ευελιξίας προκειμένου μια χώρα να διατηρεί τη θέση της στην ιεραρχία του. Το αποτέλεσμα δεν ήταν άλλο από το να βρεθεί η χώρα σε δεινή οικονομική θέση και να στερηθεί σημαντικό κομμάτι των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Πολλά είναι τα προβλήματα που σήμερα η Ελλάδα αντιμετωπίζει, θα μπορούσαν, ωστόσο, εύκολα να συνοψιστούν στην αδυναμία ή στην έλλειψη θέλησης των πολιτικών ελίτ αλλά και των πολιτών της να επωμισθούν το κόστος της επιλογής τους για συμμετοχή στις διαδικασίες της ευρωπαϊκής ενοποίησης και να αποφασίσουν μεταξύ ενός δυτικοευρωπαϊκού τύπου κράτους και της μάλλον προβληματικής “δημοκρατίας των φίλων” που έχει πλέον εδραιωθεί”, τονίζει στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου ο συγγραφέας.

Η κατάκτηση του “ευρωπαϊκού πεπρωμένου” σε καμία περίπτωση δεν μπορεί και δεν θα έπρεπε να θεωρηθεί ως κεκτημένο. Θα αποτελεί στο εξής μια διαρκή πρόκληση για τους Έλληνες. Το βιβλίο αντιμετωπίζει την Ιστορία ως μια μηχανή με γρανάζια, λάδια, βίδες και έμβολα. Και σου εξηγεί πώς όλα αυτά διαμόρφωσαν αυτό που ζήσαμε και αυτό που ζούμε. Πιθανότατα μάς δείχνουν και αυτό που θα ζήσουμε.

You May Also Like

Συνέδριο για τον Ελύτη στο Σπίτι της Κύπρου στην Αθήνα

Με αφορμή τη συμπλήρωση, φέτος, 40 χρόνων από την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον ...

Ευγνωμοσύνη

Oliver Sacks Εκδόσεις Πατάκης “Είναι η µοίρα κάθε ανθρώπου”, γράφει ο Σακς, “να είναι ...

«Ο τελευταίος τροχός της αμάξης» του Γιώργου Στόγια

Τα Public, , σε συνεργασία με τις εκδόσεις Μελάνι, σας προσκαλούν σε μια μεγάλη ...

H Νάσια Διονυσίου υποψήφια στα Λογοτεχνικά Βραβεία Αναγνώστη 2018

Η Κύπρια συγγραφέας Νάσια Διονυσίου είναι μια από τους υποψήφιους για το βραβείο «Πρωτοεμφανιζόμενου ...

Το παιδί από το πουθενά

Άλκη Ζέη Εκδόσεις Μεταίχμιο Πήρα το βιβλίο στα χέρια μου κι όπως πάντα μέσα ...

Διεθνές Συμπόσιο Γυναίκα: Τέχνη-Λογοτεχνία-Κοινωνία

Στην εποχή που διανύουμε η εικόνα της γυναίκας έχει αλλάξει ουσιαστικά. Με τη σημαντική ...

X