Αθώοι και Φταίχτες

Αθώοι και Φταίχτες
Μάρω Δούκα – Εκδόσεις Πατάκη

Η ελληνική πεζογραφία τείνει τα τελευταία χρόνια να αναπτύξει μια προνομιακή σχέση με την ιστορική αναπαράσταση: Από τους διωγμούς των Εβραίων της Θεσσαλονίκης με την Εβραία Νύφη του Δαβέττα, τον Εμφύλιο και τις παιδουπόλεις της Φρειδερίκης μέχρι τις ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας και της Οδησσού, τον εθνικό διχασμό, το Βυζάντιο, τους Τουρκοκρητικούς (Αθώοι και φταίχτες, Μάρω Δούκα) και τον Αγώνα του 1821 (Ρέα Γαλανάκη). Η λίστα είναι μακρά, ιδιαίτερα για όσους από εμάς ασχολούμαστε με τη δεκαετία του ’40: Πολιορκία, Ιαγουάρος του Κοτζιά, το Κιβώτιο του Αλεξάνδρου, το Πένθιμο Εμβατήριο του Πατατζή, η Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα της Ζέη ή η Κάθοδος των Εννιά και η Ορθοκωστά του Βαλτινού…

Η Μάρω Δούκα είχε πει σε μια παλαιότερη συνέντευξή της:

“Η ιστορία που ανακαλύπτουμε μόνοι μας είναι η ιστορία που προϋποθέτει όχι μόνο την προσωπική αναζήτηση, αλλά και τη διασταύρωση πολλών ιστορικών πηγών”.

Η πόλη στην οποία γεννήθηκε και μεγάλωσε, τα Χανιά, αποτελούν στα βιβλία της το κυρίαρχο λογοτεχνικό στοιχείο:

Γενάρης του 2002 στα Χανιά.

Ένας ξένος περιπλανιέται στα παλιά. Τα κτίσματα, οι δρόμοι, οι τάφοι, τα γεγονότα. Μια γυναίκα δέχεται ένα ανώνυμο τηλεφώνημα. Ένας άλλος μοχθεί με τις εμμονές και τις εικόνες του. Το πτώμα μια νεαρής σ’ ερημική παραλία. Συνθήματα στους τοίχους, οι πολιτισμοί που συμπλέκονται, η ζωή που επιμένει. Όλα αλλάζουν, αλλά και κάτι μένει που λιμνάζει.

Φιλίες, αειθαλή δέντρα, έρωτες. Το αίμα. Το κρητικό πέλαγος φουρτουνιασμένο. Οι επιχειρηματικοί όμιλοι, οι μετανάστες. Ένας αυτόχειρας, ένα πηγάδι. Ο αστυνόμος που θυμάται. Αλλά το παρελθόν δεν είναι τόπος”.Το βιβλίο αυτό της Μάρως Δούκα, εξακοσίων και πλέον σελίδων, εκδόθηκε το 2004 και έκτοτε έχει ανατυπωθεί πολλές φορές.

Πρόκειται για ένα ιδιότυπο μυθιστόρημα, στο οποίο ο Τούρκος Αρίφ καταφθάνει έναν χειμώνα στα Χανιά, πατρίδα των προγόνων του, ως δημοσιογράφος του BBC, για να κάνει μια έρευνα σχετικά με τα μουσουλμανικά μνημεία της πόλης. Παράλληλα όμως κάνει και ένα ταξίδι στον χρόνο μέσα από τις σημειώσεις-ημερολόγιο του παππού. Μέσα από αυτές τις σημειώσεις -που φαίνεται να είναι πολυάριθμες- η συγγραφέας παρουσιάζει την πόλη των Χανίων μέσα στην Ιστορία, με αναφορές στη μυθολογία, το Βυζάντιο και κυρίως στις εποχές μετά από αυτό, στην Τουρκοκρατία και τα νεότερα χρόνια, όταν μουσουλμάνοι και χριστιανοί ζούσαν σε περιόδους ειρήνης, αλλά και πολέμου. Τουρκοκρήτες ή Τουρκοκρητικοί ονομάζονταν οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Κρήτης από την τουρκική κατάκτησή της το 1669, μέχρι την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών που συνομολογήθηκε μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1923.

O Αρίφ, με συνοδοιπόρο το ημερολόγιο του παππού του, συμπληρωμένο και σχολιασμένο από τον πατέρα του, που μιλά για μια πόλη η οποία παρέμεινε μέχρι τέλους πατρίδα, σε μια γλώσσα που πέρασε μέχρι και στον ίδιο σαν μητρική, έρχεται να ανακαλύψει πόσο προσωπική ή ζωτική μπορεί να αποδειχτεί μια τέτοια “επιστροφή”. Έτσι η περιπλάνησή του στα Χανιά του σήμερα θα συνοδεύεται από ένα βλέμμα που αντικρίζει την πόλη σαν παλίμψηστο, που ψάχνει να διακρίνει τα μη σωζόμενα πίσω από τα σωζόμενα. Τόσο το ξετύλιγμα της πλοκής σε αυτό το επίπεδο όσο και η αναμενόμενη συνάντηση του Αρίφ με τους Έλληνες συγγενείς του και η συνακόλουθη αποκάλυψη των οικογενειακών μυστικών θα διασταυρωθούν και θα ενορχηστρωθούν αφηγηματικά με τρόπο αποτελεσματικό. Η αφήγηση, αλλάζοντας την οπτική γωνία της από κεφάλαιο σε κεφάλαιο και εκμεταλλευόμενη όπου χρειαστεί μια σχεδόν κινηματογραφική χρήση του μοντάζ, αποκαλύπτει τα δεδομένα της επιβάλλοντας τον ρυθμό της και ανατροφοδοτώντας το σασπένς της.

Η αφήγηση είναι ένα απόλυτα κερδισμένο στοίχημα στο σύνθετο αυτό σχέδιο της Δούκα: Εκτός από την πρωτοπρόσωπη, αναστοχαστική καταγραφή του Αρίφ, όπου τα συνεχή flash back στην ιστορία συνθέτουν έναν κόσμο εικόνων, αρωμάτων και χρωμάτων, όχι οπωσδήποτε ειδυλλιακό, αλλά παλλόμενο και ατμοσφαιρικό, έχουμε και τα κεφάλαια που αφορούν το παρόν. Κι εδώ την τριτοπρόσωπη αφήγηση αναλαμβάνει αυτή η ευρύχωρη μακροπερίοδη φράση που χρησιμοποιεί κυρίως τον πλάγιο λόγο και που στα χέρια της Δούκα γίνεται ένα εργαλείο ευέλικτο και θαυμαστό.

Καταφέρνει, επιχειρώντας αβίαστα περάσματα, να αλλάζει τις οπτικές της γωνίες και από την εξωτερική περιγραφή να εισχωρεί στο εσωτερικό των προσώπων, είτε με τη μορφή ενός εσωτερικού μονόλογου είτε σπάζοντας τη γραμμικότητά της και κάνοντας βουτιές στο παρελθόν τους για να τους δώσει το απαιτούμενο βάρος και βάθος, πριν επιστρέψει και πάλι στο παρόν… Και δεδομένου ότι τα μυστικά θα βρουν τελικά τις απαντήσεις τους και οι συναντήσεις θα λειτουργήσουν για όλους καταλυτικά (η ιστορία συνδιαλέγεται πάντα στενά με την ατομική μοίρα και στάση), ο διάλογος με το παρελθόν επιβεβαιώνει την αναγκαιότητά του, όταν καταφέρνει και δεν σκοντάφτει σε μισαλλόδοξα ή νοσταλγικά ρητορικά σχήματα. Ένα κερδισμένο στοίχημα πάνω στον καμβά μιας πόλης. “Αθώοι και φταίχτες” στις γραμμές του μύθου και της Ιστορίας.

You May Also Like

Homo Deus:Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος

Homo Deus Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος Yuval Noah Harari – Εκδόσεις Αλεξάνδρεια Ο ...

Η Γυναίκα µε τα κόκκινα µαλλιά

Η Γυναίκα µε τα κόκκινα μαλλιά Ορχάν Παμούκ Εκδόσεις Πατάκης Ο προοδευτικός διανοούμενος Παμούκ ...

Απεβίωσε ο ποιητής Μάρκος Μέσκος

Πέθανε σε ηλικία 84 ετών, ύστερα από μακροχρόνια πάλη με τον καρκίνο, ο Μάρκος Μέσκος, ...

Αφιέρωμα στον Νίκο Καββαδία με την Ρίτα Αντωνοπούλου

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 20 χρόνια του, το Θέατρο Ριάλτο παρουσιάζει ένα ...

Παρουσίαση βιβλίου «Η Μαντάλα μου για το Κάβο Γκρέκο»

Η γνωριμία μικρών και μεγάλων με την περιοχή Κάβο Γκρέκο, έγινε το επίκεντρο της ...

Χίλιες ανάσες

Ιωάννα Καρυστιάνη – Εκδόσεις Καστανιώτη “Το βιβλίο γράφτηκε με σημειώσεις που είχα από παλιότερα, ...

X