Giovanni Fontana: O ποιητής ως “πολυτεχνίτης”

6ο Διεθνές Φεστιβάλ Σαρδάμ: Η λογοτεχνία αλλιώς

Συνέντευξη στην Gaia Zaccagni

Ο Giovanni Fontana (Frosinone, 1946) είναι ποιητής και performer που δεσμεύει τη δραστηριότητά του ως συγγραφέα με την έρευνα στον τομέα του ήχου και του οπτικού. Μεγάλο μέρος της παραγωγής του αφορά τους τομείς της ηχητικής και της οπτικής ποίησης. Είναι ο εμπνευστής των όρων pre-textual poetry και epigenetic poetry, και είναι ο τιμώμενος φιλοξενούμενος στο φετινό φεστιβάλ Σαρδάμ. Αναμένοντας να τον γνωρίσουμε από κοντά, αρχίσαμε μαζί του έναν διάλογο περί ποίησης… 

Στο κύριο άρθρο σας στο περιοδικό “Η Ταβέρνα του Auerbach” διαβάζουμε: “[η ταβέρνα] είναι ο τόπος όπου η γλωσσική ύλη υπόκειται, τσιτσιρίζει και καίγεται καταναλώνοντας τον εαυτό της μέχρι το σπασμό[…] Συν-αισθητικός τόπος κατ’ εξοχήν, όπου οποιοδήποτε μέσο είναι καλό για την επικοινωνία”. Στην ελληνική κουλτούρα (και στην κυπριακή) η ταβέρνα είναι ο κατ’ εξοχήν τόπος ανταλλαγής, έκφρασης, όπου μπορεί να πραγματοποιηθεί μια βαθιά κατάδυση στους ήχους και στις αισθήσεις γενικά. Η αρχαία έννοια της αγοράς όπου η δημόσια ζωή λαμβάνει χώρα και διασταυρώνεται με την ιδιωτική ζωή… Μπορούμε λοιπόν να δούμε την ταβέρνα ως μεταφορά της ποίησης;

Με αυτό το άρθρο εγκαινιάστηκε το 1987 ένα περιοδικό που τοποθετούσε στο κέντρο του ενδιαφέροντος τις “ενδιάμεσες ποιητικές” (intermedial poetics), με την πρόθεση να εμβαθύνει όχι μόνο ποιητικά αλλά και ιστορικά και κριτικά, το θέμα της ενδιαμεσότητας (intermedialita) που, μετά την εξαιρετική διαίσθηση του Dick Higgins, έγινε άλογο μάχης πολλών ποιητών και καλλιτεχνών που προσέγγιζαν την πρακτική της τέχνης χωρίς να λάβουν υπόψη τα όρια ανάμεσα σε κάθε τομέα. Σ’ εκείνο το άρθρο διευκρινιζόταν το γεγονός ότι μπροστά από την ποίηση νοημένη αρχικά ως “υπερμεσολαβημένη” (transmedializzata), ύστερα ως “πολυμεσολαβημένη” (multimedializzata), ανοίγονταν ενδιάμεσοι ορίζοντες στους οποίους μπορούσε να απλωθεί, πέρα από κάθε τυχαία συγκυρία, μια συνειδητή διακειμενικότητα και ένα πολυδιάστατο έργο.

Αυτό ήταν ακόμα πιο πιθανό, αν μπορούσε κανείς να λειτουργήσει σε ένα φιλικό και υπερβατικό περιβάλλον, όπως ήταν η παλιά ταβέρνα, ένα μέρος γεμάτο τραγούδια και αστεία, ανέκδοτα και ακατάλληλα κηρύγματα, συζητήσεις και αναμνήσεις, φαντασιώσεις και διαμάχες, ελευθεριακές διακηρύξεις και αυταπάτες, τροβαδούρους και ποιητάρηδες, όπου φωνές και ήχοι, χρώματα, χειρονομίες, μυρωδιές και γεύσεις αναμειγνύονταν με εκπληκτικά αποτελέσματα. Να λοιπόν που η μεταφορά της ταβέρνας, εικόνα που ανακαλεί βέβαια την “Ταβέρνα του Auerbach” του Γκαίτε, όπου από τις τρύπες που είχαν ανοίξει σε ένα τραπέζι, ειδώθηκαν να αναβλύσουν διάφορα είδη κρασιού. Και νά, λοιπόν, στην ταβέρνα, μια πολυδιάστατη ποίηση.

Περάσανε πάνω από τριάντα χρόνια από τότε. Πολλά έγιναν στον χώρο της ποίησης ακολουθώντας αυτή την κατεύθυνση, αλλά ταυτόχρονα, για πολλούς λόγους, σημειώθηκε δυστυχώς μια επιστροφή στην τάξη, στη συμβατικότητα.

Με γοητεύει ο ορισμός που δίνετε για τον ποιητή ως “πολυτεχνίτης”, ικανός να ενεργεί “ποιητικά, δημιουργικά, με τη χρήση όλων των τεχνικών, όλων των υλικών, όλων των χώρων, χωρίς να αρνείται να επαναφέρει στη δημιουργική σφαίρα το ίδιό του το σώμα, τουτέστιν τις χειρονομίες του και τη φωνή του”. Ένας ορισμός που μας παραπέμπει στην αρχαία και μεσαιωνική ιδέα του ποιητή και που ξαναβρίσκουμε στη λαϊκή παράδοση, όπου ο ποιητής είναι “τεχνίτης της λέξης”. Στην κυπριακή παράδοση ο ποιητής-αοιδός-τραγουδιστής είναι ο ποιητάρης. Το ταξίδι σας στην Κύπρο θα αποτελέσει μια ευκαιρία για να γνωρίσετε αυτή την ιδιόμορφη ιδιαιτερότητα που είναι πολύ αρχαία…

Χαίρομαι που μαθαίνω ότι στην Κύπρο η φιγούρα του ποιητή-αοιδού-τραγουδιστή είναι ακόμα ζωντανή. Εξάλλου, η ποίηση των απαρχών βασιζόταν στην προφορική παράδοση: ήταν φωνή, σώμα, ήχος, χορός, χώρος, άμεση σχέση με τους ακροατές. Η ομηρική ποίηση γεννήθηκε σε αυτή τη διάσταση. Στην Ιταλία, δυστυχώς, η προφορική κληρονομιά πάει να εξαφανιστεί, αλλά παρατηρείται από τους νέους ποιητές ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για προφορικοποιημένες μορφές ποίησης που έχουν εξελιχθεί στο slam. Η δουλειά μου, ωστόσο, αναδύεται σε μια άλλη διάσταση. Τα κείμενά μου γεννιούνται για να ξαναγραφτούν στον χωροχρόνο, όπου η φωνή, το σώμα και οι τεχνολογίες είναι αναπόσπαστα μέρη της γλώσσας. Η φωνή δεν λέει ένα κείμενο, αλλά αναπαράγει ένα κείμενο φτιαγμένο όχι μόνο από λέξεις, αλλά και από πολλά άλλα πράγματα.

Θα ήθελα να αναπτύξετε την ιδέα της performance, νοημένη ως “εργαλείο εξερεύνησης” που πάνω από όλα εκθειάζει “τη λειτουργία της ως εξαιρετικά κρίσιμη και αισθητική”.

Η παράσταση αντιπροσωπεύει μια αναπάντεχη στιγμή, στην οποία ο καλλιτέχνης ανοίγει στο ακροατήριό του, αναζητώντας συνδέσεις, ερεθίσματα, αδιάσειστες προτάσεις που ποικίλλουν ανάλογα με τα γεωγραφικά και κοινωνικοπολιτισμικά πλαίσια. Αυτή η σχέση είναι θεμελιώδης όσον αφορά την εξελικτική πορεία του ποιητικού έργου, το οποίο, διατηρώντας τα ίδια χαρακτηριστικά, μετατρέπεται συνεχώς σύμφωνα με αυτό που έχω ονομάσει επιγενετικό μονοπάτι. Υπό αυτή την έννοια, η ποίηση είναι μια νομαδική πράξη επειδή διερευνά όλες τις γλώσσες, κινείται στους πιο διαφορετικούς χώρους και, ακριβώς σε αυτό τον νομαδισμό, πέρα ?από τις συμβάσεις και τις λογικές της αγοράς, εκφράζει την κρίσιμη λειτουργία της, που θεωρείται προφανώς και όσα προέρχονται από την τυπολογία του θέματος και από τους τρόπους της πρότασής του.

Διαβάζοντας το βιβλίο σας Polluzioni (Ρυπάνσεις), όπου επισημαίνονται η ρύπανση των καλών αρχών και της μισαλλοδοξίας, ως ένα άλλο είδος άρνησης, με εντυπωσίασε πολύ η σειρά της “εικονογραφημένης βίας”: η αποικιοκρατία και ο ρατσιστικός φανατισμός, οι αγνοούμενοι desaparecidos και οι περιθωριοποιημένοι, οι χημικές, ηλεκτρονικές, καταναλωτικές και ατομικές επιθέσεις, το αγκαθωτό σύρμα που εκθειάζει την αδικία του διαχωρισμού. Όλες οι Ρυπάνσεις που διαπερνούν τον σύγχρονο και καπιταλιστικό μας κόσμο, αλλά που φαίνονται ακόμα πιο πραγματικές και χειροπιαστές εδώ στην Κύπρο, ιδιαίτερα στη Λευκωσία, η τελευταία μοιρασμένη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που χωρίζεται από έναν τοίχο… Πιστεύετε ότι το ταξίδι σας στην Κύπρο, ενόψει του φεστιβάλ Σαρδάμ, θα σας προσφέρει νέα τροφή για σκέψη και έμπνευση;

Θα είναι σίγουρα μια πολύ ενδιαφέρουσα εμπειρία. Δεν έχω πάει ποτέ στην Κύπρο, αλλά γνωρίζω καλά την ιστορία της. Οι Ρυπάνσεις αποτελούν το κεντρικό τμήμα του Questioni di scarti (Ζητήματα αποβλήτων) και αναφέρονται, όπως καλά υποδείξατε, στο θέμα της απόρριψης, της περιθωριοποίησης, της μισαλλοδοξίας που πάντα συνοδεύουν την ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά που σήμερα διεισδύουν με δύναμη τον παγκοσμιοποιημένο κόσμο, το οποίο χαρακτηρίζεται ατιμώρητα από την ανισότητα.

Μπορεί η ποίηση σήμερα να έχει ακόμα κάποια κοινωνική αξία; Μπορεί να εξακολουθεί να αποτελεί όπλο για τον αγώνα αντίστασης ενάντια στην αχαλίνωτη πολιτιστική, πολιτική και κοινωνική υποβάθμιση που μας περισφίγγει;

Έναντι στη βία αυτού του κόσμου, ύπουλος για τη δυνατότητά του να τυποποιεί τα πάντα και όλο και πιο δυναμωμένος από ένα νοθευτικό σύστημα πολυμέσων που δεν μας βοηθά καθόλου, η ποίηση, ειδικά όταν δρα ως ανταγωνιστής, καταλαμβάνει σίγουρα μια δύσκολη θέση, αλλά δεν μπορεί να παραιτηθεί από εκείνη τη μόνιμη σύγκρουση, ελλείψει της οποίας θα χάσει τελείως την αποστολή και τη λειτουργία της. Ακόμα κι αν δεν πιστεύω ότι μπορούμε πια να ανατρέξουμε σε αυτό που λεγόταν κάποτε “πολιτική ποίηση” (poesia civile), δεν μπορούμε να πάψουμε να πιστεύουμε στην πολιτική αξία της ποίησης, η οποία λαμβάνει χώρα σε ένα είδος μόνιμης σύγκρουσης ενάντια στο κατεστημένο και στα κύρια ρεύματα mainstream που το εκπροσωπούν, και σε μια συνεχή ανα-ζήτηση επαφών, ανακαλώντας όσους οραματίζονται τις αξίες της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, οι οποίες εκφράζονται με ακρίβεια στις αλληγορικές διαδικασίες που παίζουν με τη σχέση ηθικής / αισθητικής. Δεν πρέπει να ξεχνάμε το γεγονός, όπως μας δίδαξε ο Benjamin, ότι η τάση ενός ποιήματος μπορεί να είναι πολιτικά ορθή μόνο όταν είναι και λογοτεχνικά ορθή.

+ 6ο διεθνές φεστιβάλ Σαρδάμ: Η λογοτεχνία αλλιώς, 11-14 Οκτωβρίου σε Πάφο, Λεμεσό και Λευκωσία. Είσοδος 5 ευρώ. Πληροφορίες και κρατήσεις τηλ. 99558358, 99556226. Το πρόγραμμα του φεστιβάλ στην ιστοσελίδα www.sardamcy.wordpress.com

* Η Gaia Zaccagni (Μιλάνο 1972) ασχολείται με τη Βυζαντινή, τη Νεοελληνική και την ιταλική Φιλολογία. Δίδαξε Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία σε πανεπιστήμια της Ιταλίας (Ρώμη, Βενετία, Μπάρι, Τεργέστη) και τώρα διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Κύπρου στη Λευκωσία, όπου ζει μόνιμα εδώ και εννιά χρόνια. Έχει εκδώσει μια συλλογή δοκιμίων της Luoghi, parole e ritmi dalla Grecia moderna (Edizioni Nuova Cultura 2007) και έχουν δημοσιευτεί πολλά άρθρα της σε επιστημονικά περιοδικά. Ασχολείται επίσης με τη λογοτεχνική και τη θεατρική μετάφραση. Γράφει ποιήματα στα ιταλικά και στα ελληνικά. Ποιήματά της έχουν δημοσιευτεί σε λογοτεχνικά περιοδικά (Storie, τεύχος 21-1996, Ύλανδρον, 2003), ενώ έχουν εκδοθεί τέσσερις ποιητικές συλλογές της: Una poesia (Pulcino Elefante, Osnago 1997) Ανεμοσκορπίσματα-Sparse nel vento (Nuova Cultura, Roma 2007), Εν πλω πάντα κλειστή (Μελάνι, Αθήνα 2014), Altrove (Ensamble, 2016). 

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Απεβίωσε σε ηλικία 85 ετών ο νομπελίστας λογοτεχνίας Β. Σ. Νάιπολ

Ο βρετανός συγγραφέας Β. Σ. Νάιπολ, ο οποίος είχε τιμηθεί το 2001 με το ...

ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΟΚ – ΕΘΝΙΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ : Κάλλιο αργά παρά ποτέ

Συνέντευξη στη Μερόπη Μωυσέως Οι πρόεδροι των διοικητικών συμβουλίων του Εθνικού Θεάτρου και του ...

Εκατό Χρόνια Μοναξιά

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες – Εκδόσεις Ψυχογιός “[…] Πολλά χρόνια μετά, μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, ...

ΣΤΑΜΑΤΙΑ, ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ : Οι Σταματίες είναι θύματα της Ιστορίας

Συνέντευξη στη Μερόπη Μωυσέως/φωτογραφία : Νίκος Καρανικόλας Η Ελένη Ουζουνίδου ερμηνεύει τον ρόλο της ...

Χάιντζ Ούβε Χάους: η κυπριακή εμπειρία

Συνέντευξη στη Μερόπη Μωυσέως/φωτογραφία: Ελένη Παπαδοπούλου Ο σκηνοθέτης Χάιντζ Ούβε Χάους αποτελεί δικαιωματικά ένα ...

ADEL HAKIM : Αντίθετα με την οικονομία, δεν είμαστε σε εμπόλεμη ζώνη στον χώρο του πολιτισμού

Συνέντευξη στην Μερόπη Μωυσέως / Φωτογραφία: Ελένη Παπαδοπούλου Ο Αντέλ Χακίμ είναι ο διευθυντής ...

X