Νέα στοιχεία για τη μονή του Αγίου Ανδρονίκου στο Μένικο

  • Με έγγραφο της 19ης Σεπτεμβρίου του έτους 1465 και με τόπο σύνταξης την πρωτεύουσα της Κύπρου, εντός του βασιλικού μεγάρου και κατά τη μεσημβρινή ώρα, ο εικοστός βασιλεύς της Κύπρου Ιάκωβος Β’ Lusignan -όπως άρεσε στον βασιλιά να αποκαλεί τον εαυτό του, δηλαδή ως εικοστό βασιλιά, και σε άλλα σχετικά έγγραφα- παραχωρούσε σε έναν ευνοούμενό του το χωριό Κνώδαρα και άλλα φέουδα. Μάρτυρες είχαν παραστεί και υπέγραψαν το έγγραφο παραχώρησης ο Ιωάννης de Ras και ο βισκούντης Λευκωσίας Νικόλαος Morabito. Ο Ιωάννης de Ras αρχικά ήταν οπαδός της νόμιμης βασίλισσας Κορλόττας, αλλά αργότερα προσχώρησε στους οπαδούς του σφετεριστή του θρόνου Ιακώβου και έλαβε από τον ίδιο φέουδα. Ο Σικελός Νικόλαος Morabito διορίστηκε βισκούντης Λευκωσίας το 1460 και ο βασιλιάς του παραχώρησε τη Νήσου και τα γύρω εξαρτώμενα χωριά.

    Ο βασιλιάς Ιάκωβος Β’ Lusignan, όπως μαρτυρούν οι πηγές και οι Κύπριοι χρονικογράφοι, όσο κανείς άλλος βασιλιάς της δυναστείας, είχε παραχωρήσει πληθώρα προνομίων και φέουδων σε μεγάλο αριθμό οπαδών του ώστε να δημιουργήσει ένα ισχυρό σώμα υποστηρικτών γύρω του, προκειμένου να επιβληθεί πλήρως στο βασίλειο. Την πρακτική αυτή ο βασιλιάς είχε ακολουθήσει ιδίως μετά τον σφετερισμό του στέμματος από την ετεροθαλή αδελφή του και νόμιμη βασίλισσα Καρλόττα. Αυτή τη φορά ο τυχερός οπαδός του βασιλιά στον οποίο παραχωρούσε τα Κνώδαρα και άλλα χωριά είχε επίσης ευεργετηθεί με την παραχώρηση και μίας μονής, η οποία πρέπει οπωσδήποτε να είχε ιδρυθεί κατά τα βυζαντινά χρόνια. Ο ευνοούμενος αυτός δεν ήταν άλλος παρά ο Καταλανός Ιωάννης Perez Φαβρίκιος.

    Το 1461 είχε φθάσει στις Αλυκές της Κύπρου ως ιδιοκτήτης μιας νάβας, που διενεργούσε εμπόριο διασχίζοντας τη Μεσόγειο. Ο διοικητής τότε των Αλυκών, ο γνωστός χρονικογράφος Γεώργιος Βουστρώνιος, τον έφερε σε επαφή με τον βασιλιά Ιάκωβο Β’ Lusignan. Τελικά, ο Καταλανός αυτός έγινε ένας από τους πιο πιστούς οπαδούς και στενούς συνεργάτες του βασιλιά. Στη συνέχεια διορίστηκε από τον βασιλιά διοικητής των γαλερών της Κύπρου και του παραχώρησε αριθμό φέουδων και τον τίμησε με τον τίτλο της κομητείας της Ιόππης. To 1465 ο βασιλιάς του παραχώρησε επίσης και το χωριό Κνώδαρα και άλλα εξαρτώμενα γύρω από αυτό φέουδα και γαίες. Ο Ιωάννης Perez Φαβρίκιος έγινε το πιο έμπιστο πρόσωπο του βασιλιά, ώστε το 1472 για χάρη του δημιούργησε την κομητεία Ριζοκαρπάσου, η οποία περιελάμβανε το Ριζοκάρπασο και τους οικισμούς Αναχίδα και Σελενιά, και την παραχώρησε στον ίδιο. Τα δύο τελευταία αυτά χωριά ήταν βυζαντινοί οικισμοί που εξέλιπαν.

    Τι προνοούσε το δίπλωμα παραχώρησης

    Ο βασιλιάς παραχωρούσε στον Ιωάννη Perez Φαβρίκιο το χωριό Κνώδαρα και το πραστιό Ορούντα, τα χωριά Κουκά και Μονιάτη και τη μονή του Αγίου Ανδρονίκου στο Μένικο (Batia de Sant’ Andronico de Menico). Τα χωριά αυτά, όπως τονίζεται στο έγγραφο, ήταν βασιλική ιδιοκτησία, αλλά ο βασιλιάς τα παραχώρησε στον Ιωάννη Φαβρίκιο με το δικαίωμα να δοθούν -κληρονομικώς- στους απογόνους του. Στις πιο πάνω παραχωρήσεις ο Φαβρίκιος είχε όλα τα δικαιώματα σε γαίες καλλιεργήσιμες και χέρσες, σε πεδιάδες, σε δάση και βουνά, σε νερά πηγαία και αρδευόμενα, σε περιβόλια, σε αυλές, σε τόπους, σε ποταμούς και χειμάρρους, σε μονές και σε εκκλησίες, σε μύλους και σε κελάρια, σε πιθάρια και αμπελώνες, σε σπίτια και χανούτια. Δηλαδή ανήκε στον Φαβρίκιο οτιδήποτε υπήρχε σε αυτά τα χωριά και βέβαια όλοι ανεξαιρέτως οι χωρικοί και οι χωρικές και τα παιδιά τους, σε όποια ηλικία και εάν βρίσκονταν.

    Τα Κνώδαρα, το πιο μεγάλο χωριό το οποίο περιελάμβανε η παραχώρηση προς τον Φαβρίκιο, στα μέσα του 14ου αιώνα ανήκαν στον Gautier de Brienne, έναν απόγονο των Lusignan. Τα χωριά Κουκάς και Μονιάτης το 1460, σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Γεώργιος Βουστρώνιος, ανήκαν στον Αλέξανδρο Καππάδοκα, έναν Κύπριο φεουδάρχη. Ερωτήματα αναφύονται για τη μονή του Αγίου Ανδρονίκου, η οποία αναφέρεται ως μονή σχετιζόμενη με το χωριό Μένικο. Από τη φράση στη βασιλική παραχώρηση “Μονή Αγίου Ανδρονίκου του Μενίκου” η μονή μπορεί να θεωρηθεί γειτνιάζουσα με το χωριό Μένικο ή ευρισκόμενη στο ίδιο χωριό. Ωστόσο, θα μπορούσε ίσως κάποιος να ισχυριστεί ότι ήταν μονή η οποία ανήκε ή είχε ευεργετηθεί από κάποιον Δομένικο/Μένικο και για αυτό έφερε το όνομά του. Η υπόθεση γίνεται ακόμα πιο περίπλοκη αφού στους βενετικούς καταλόγους με τα χωριά της Κύπρου στο ίδιο διαμέρισμα αναφέρεται χωριό Άγιος Ανδρόνικος, το οποίο εξέλιπε ήδη από τα χρόνια της Βενετοκρατίας αφού δεν απαντά στην απογραφή του 1565. Το χωριό αυτό σημειώνεται στις βεντικές πηγές ως Άγιος Ανδρόνικος ή και Άγιος Αρνιακός (San Arniaco) και ο Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει το ίδιο χωριό ως Άγιος Ανδρόνικος Ακακίου (San Andronico d’ Acachi).

    Τη σημαντική αυτή είδηση για ύπαρξη της πάλαι ποτέ μονής του Αγίου Ανδρονίκου στο Μένικο ενισχύουν και άλλα στοιχεία, όπως η ύπαρξη μικρού ναού περίπου δύο χιλιόμετρα έξω από το Μένικο αφιερωμένου στον Άγιο Ανδρόνικο και στην Αγία Αθανασία, ο οποίος οικοδομήθηκε ή μάλλον αναπαλαιώθηκε στα νεότερα χρόνια, καθώς και άλλες σχετικές ειδήσεις. Όσο για το χωριό Άγιος Ανδρόνικος Ακακίου, που χάθηκε με την πάροδο των αιώνων, αν και γειτνίαζε με το χωριό Μένικο πολύ πιθανόν να αναφέρεται με αυτόν τον τρόπο γιατί το Ακάκι κατά τη συγκεκριμένη εποχή ήταν πιο σημαντικό σε σχέση με τα άλλα γύρω χωριά. Άλλωστε είναι γνωστό τόσο από τον χρονικογράφο μας Λεόντιο Μαχαιρά όσο και από κατάστιχο αναφερόμενο στις ιδιοκτησίες που είχε στην Κύπρο ο Gautier de Brienne, τελευταίος δούκας των Αθηνών, ότι οι Lusignan είχαν εξοχική κατοικία στο Ακάκι. Η κατοικία αυτή είχε οικοδομηθεί επί εποχής του βασιλιά Ερρίκου Lusignan. Στους βενετικούς καταλόγους του 16ου αιώνα τόσο το Μένικο όσο και το Ακάκι ανήκαν στο διαμέρισμα Πεντάγυιας και στο ίδιο διαμέρισμα οι πηγές του 16ου αιώνα μαρτυρούν μόνο ένα χωριό με το όνομα Άγιος Ανδρόνικος. Ας αναφερθεί επίσης ότι το 1565 το Μένικο είχε πενήντα τέσσερις κατοίκους φραγκομάτους, δηλαδή ελεύθερους καλλιεργητές αρσενικού γένους, και ο Ακάκι είχε εξήντα οκτώ.

    Άγιος Ανδρόνικος Ακακίου: Ένα χωριό που χάθηκε

    Οι πηγές, όπως προαναφέρθηκε, μνημονεύουν στην περιοχή των χωριών Ακάκι και Μένικο ένα χωριό αφιερωμένο στον Άγιο Ανδρόνικο και μία μονή αφιερωμένη στον ίδιο άγιο. Το βασιλικό δίπλωμα παραχώρησης προς τον Ιωάννη Perez Φαβρίκιο του έτους 1465 αναφέρεται σε μονή του Αγίου Ανδρονίκου. Ο ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος, ο οποίος ζει τον 16ο αιώνα και συνέταξε την ιστορία του περί το 1560, ως ανώτερος υπάλληλος της βενετικής διοίκησης στην Κύπρο, είχε άνετα πρόσβαση σε κατάστιχα, χειρόγραφα και έγγραφα της εποχής της Φραγκοκρατίας. Αυτός περί το 1464 έως το 1468 αναφέρεται στις παραχωρήσεις του βασιλιά προς τον Ιωάννη Perez Φαβρίκιο, αλλά αντί για μονή του Αγίου Ανδρονίκου στο Μένικο σημειώνει ότι του παραχώρησε τον Άγιο Ανδρόνικο Ακακίου, χωρίς καμία άλλη διευκρίνιση σχετικά με το εάν αναφέρεται σε χωριό ή μονή. Ωστόσο, διαθέτουμε το βασιλικό δίπλωμα στο οποίο γίνεται ρητώς αναφορά σε μονή Αγίου Ανδρονίκου στο Μένικο.

    Ένα άλλο έγγραφο καθώς και η προφορική παράδοση, τα τοπωνύμια της περιοχής και ίχνη ερειπίων έρχονται σήμερα μετά από αιώνες να μας αποκαλύψουν νέα στοιχεία, τόσο για τη μονή του Αγίου Ανδρονίκου όσο και για το χωριό Άγιος Ανδρόνικος και πού ήταν οικοδομημένο. Το χωριό Μένικο, σύμφωνα με τον Λεόντιο Μαχαιρά, ανήκε αρχικά -γύρω στο 1369- στον Ερρίκο de Gibelet, αλλά ήδη το 1468 ανήκε στον Ούγο Lusignan, υιό του Φοίβου, νόθου παιδιού του Πέτρου Lusignan, κόμη της Τρίπολης. Ο Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει επιπρόσθετα ότι ο βασιλιάς είχε παραχωρήσει στον Ούγο Lusignan, εκτός από το Μένικο, και το χωριό Αγλάσυκα στη Μεσαορία.

    Ας εξετάσουμε όμως τα στοιχεία που αναφέραμε πιο πάνω, τα οποία μαζί με τα έγγραφα του 15ου και του 16ου αιώνα μας προσφέρουν νέες ειδήσεις και φέρνουν στο φως μια άγνωστη μονή αφιερωμένη στον Άγιο Ανδρόνικο και μας πληροφορούν σχετικά με το πού ακριβώς ήταν οικοδομημένο το χωριό το αποκαλούμενο Άγιος Ανδρόνικος Ακακίου. Εξίσου ενδιαφέρον είναι ότι το έγγραφο του 1468 ανασύρει από τη σκόνη των αιώνων τοπωνύμια μεσαιωνικά ή πολύ πιθανόν και αρχαία, τα οποία υφίστανται έως σήμερα έστω παρεφθαρμένα. Ο βασιλιάς της Κύπρου Ιάκωβος Β’ Lusignan, στις 7 Απριλίου 1468, υπέγραψε στη Λευκωσία ένα έγγραφο παραχώρησης γαιών στον Ούγο, γιο του Φοίβου Lusignan και εγγονό του κόμη της Τρίπολης Πέτρου Lusignan, οι οποίες γειτνίαζαν με το φέουδό του, δηλαδή το χωριό Μένικο. Οι γαίες αυτές στο παρελθόν είχαν προκαλέσει δικαστική διαμάχη στις διοικήσεις του Ακακίου και του Μενίκου. Στο έγγραφο αυτό σημειώνονται τα όρια των εν λόγω γαιών και γίνεται αναφορά σε τοπωνύμια που υπάρχουν έως σήμερα. Αναφέρεται ένας δρόμος που οδηγούσε στο χωριό Ορούντα και έφθανε έως το ποτάμι de la Quithia. Και το ποτάμι αυτό δεν είναι παρά ο γνωστός στους κατοίκους του Μενίκου και των γύρω χωριών ως ποταμός Λιτζιθκιάς. Ο Λιτζιθκιάς, στο έγγραφο του 1468, στην αρχαία γαλλική μετατράπηκε σε la Quithia. Επίσης στην οριοθέτηση των γαιών που παραχωρήθηκαν στον Ούγο Lusignan αναφέρεται ένα βουνό το οποίο ονομάζεται στο έγγραφο Κούντουρος (s’ apele Condouro). Η πεδιάδα κάτω από το βουνό καλείται έως σήμερα Κουντούρκα και το βουνό Μουττοκούντουρα. Το πιο ενδιαφέρον όμως στοιχείο, εκτός από τα μακραίωνα τοπωνύμια, είναι ότι πολύ κοντά στον μικρό ναό τον αφιερωμένο στον Άγιο Ανδρόνικο και την Αγία Αθανασία βρίσκονται τα τοπωνύμια Χαλόσπιτα και Άγιος Ανδρόνικος. Εκεί υπάρχει πληθώρα λίθων, γεγονός το οποίο μαρτυρεί ότι κάποτε εκεί υπήρχε κάποιος οικισμός και αυτός ο οικισμός δεν είναι άλλος παρά το χωριό Άγιος Ανδρόνικος Ακακίου, που είχε χαθεί στο πέρασμα των αιώνων.

    Τα έγγραφα του 15ου και του 16ου αιώνα μαζί με τα τοπωνύμια τα οποία διασώζονται σε αυτά και η μικρή εκκλησία έξω από το Μένικο αφιερωμένη στους Άγιο Ανδρόνικο και Αγία Αθανασία μαρτυρούν ότι η μονή του Αγίου Ανδρονίκου του Μενίκου, που παραχωρήθηκε στον Ιωάννη Perez Φαβρίκιο το 1465, ήταν κάποτε στον ίδιο χώρο οικοδομημένη. Ας υπομνησθεί ότι κατάλοιπο της μονής πρέπει αδιαμφισβήτητα να είναι η εικόνα του 1523 αφιερωμένη στους τιμώμενους Αγίους Ανδρόνικο και Αθανασία. Η βυζαντινή αυτή μονή, γιατί πρόκειται περί βυζαντινής μονής, φαίνεται ότι άρχισε να παρακμάζει κατά τα τέλη της Φραγκοκρατίας. Για τη βυζαντινή αυτή μονή μέχρι χθες δεν γνωρίζαμε σχεδόν τίποτα, ωστόσο η έρευνα, όπως σχολιάσαμε πιο πάνω, αλλά και η προφορική παράδοση κατέδειξαν ότι ο χώρος στον οποίο υφίστατο κάποτε δεν είναι παρά ο χώρος στον οποίο βρίσκεται ο μικρός ναός του Αγίου Ανδρονίκου και της Αγίας Αθανασίας. Οι ίδιες πηγές μας έφεραν επίσης στα ίχνη του χωριού Άγιος Ανδρόνικος Ακακίου, το οποίο αναφέρεται σε τρεις βενετικούς καταλόγους. Τα ίχνη αυτά πρέπει να αναζητηθούν στα γειτονικά τοπωνύμια του χώρου της πάλαι ποτέ μονής, δηλαδή στα τοπωνύμια Χαλόσπιτα και Άγιος Ανδρόνικος. Αλλά για την τιμή του Αγίου Ανδρονίκου στην περιοχή έπεται και συνέχεια.

    You May Also Like

    Η μονή της Παναγίας της Misericordia

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Θύμα “μπουλντόζας” του 1567 ήταν η διάσημη μονή της Παναγίας ...

    Μωαμεθανικά χωριά της χερσονήσου Καρπασίας

    Η χερσόνησος της Καρπασίας, η γη των ηρώων και των αγίων, είχε υποστεί μεγάλη ...

    Άγνωστα στοιχεία για χωριά της Κύπρου

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Για το χωριό Αβδελλερό Είναι βέβαιο ότι το Αβδελλερό συγκαταλέγεται ...

    Οι φεουδάρχες του Στροβόλου

    Πώς αλήθεια ο Στρόβολος από ένα βασιλικό φέουδο πέρασε αρχικά σε έναν Καταλανό και ...

    Άγνωστα στοιχεία για την οικογένεια Bernardin (Badin) de Nores 

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Μνήμη Θεόδωρου Παπαδόπουλλου hominis universalis Ένα έγγραφο χρονολογημένο μερικά χρόνια ...

    Σελίδες από την ιστορία της ιατρικής στην Kύπρο (16ος αι.)

    Αρκετά τόσο στις δημοσιευμένες πηγές όσο και σε αρχειακό υλικό για την Kύπρο, απαντούν ...

    X