Το Πέργαμος Μεσαορίας και ο ναός του Αγίου Ιωνά

Μια πολύτιμη επιγραφή από έναν ναό που δεν υφίσταται απασχολεί το σημερινό δημοσίευμα, με αναφορές σε όσα σημαντικά ιστορικά στοιχεία αυτή η επιγραφή εμπεριέχει 

Αφιερωμένο στον κ. Μενέλαο Χριστοδούλου

Μια σημαντικότατη επιγραφή του 16ου αιώνα, στον πάλαι ποτέ ναό του θαυματουργού Αγίου Ιωνά, στο Πέργαμος Μεσαορίας, η οποία ευτυχώς διασώθηκε, εύλογα προσέλκυσε την προσοχή μας. Το περιεχόμενο της εν λόγω επιγραφής μάς προσφέρει πολύτιμα ιστορικά στοιχεία, τα οποία αποκτούν μεγαλύτερη αξία όταν τα ίχνη του ναού στον οποίο ήταν χαραγμένη έχουν χαθεί μια για πάντα. Στο σημερινό μας δημοσίευμα θα αναφερθούμε στον θαυματουργό αυτό άγιο, στο χωριό Πέργαμος όπου κάποτε ήταν οικοδομημένος ο ναός του και θα σχολιάσουμε αξιολογώντας το περιεχόμενο της επιγραφής και όσα σημαντικά ιστορικά στοιχεία περιέχει.

Το χωριό Πέργαμος της Μεσαορίας σχετίζεται άμεσα με την ομώνυμη αρχαία πόλη της Μικράς Ασίας, όπως σχετίζονται και πολλά άλλωστε τοπωνύμια της Κύπρου. Ας αναφερθεί ότι η λέξη Πέργαμος είναι πελασγική και σημαίνει πύργος, γι’ αυτό και η ακρόπολη της Τροίας αναφέρεται με το όνομα Πέργαμος. Με την πόλη Πέργαμο της Μικράς Ασίας πρέπει να σχετίζεται και η βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας της Περγαμηνιώτισσας κοντά στην Ακανθού. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, γύρω από την εκκλησία της Παναγίας εκτεινόταν κάποτε οικισμός, προφανώς βυζαντινός, με το όνομα επίσης Πέργαμος. To γεγονός αυτό μαρτυρείται και από πληθώρα λίθων που βρίσκονται στην περιοχή. Εξακολουθεί να υφίσταται όμως το χωριό Πέργαμος της Μεσαορίας και δεν αποκλείεται να ανάγεται στα αρχαία χρόνια όπως και η μικρασιατική πόλη. Ωστόσο, φαίνεται ότι το χωριό μάλλον υπήρχε ήδη στα βυζαντινά χρόνια. Το Πέργαμος στους βενετικούς καταλόγους με τα χωριά της Κύπρου σημειώνεται ως Bergamo και άλλοτε ως Pergamo. Στην απογραφή του 1565 είχε δεκατέσσερις κατοίκους, αρσενικού γένους ελεύθερους καλλιεργητές. Στην οθωμανική απογραφή του 1831 οι κάτοικοί του ανέρχονταν στους δεκαέξι μουσουλμάνους, γεγονός που καταδεικνύει ότι οι κάτοικοι του χωριού εξισλαμίστηκαν. Τέλος, στην πρώτη απογραφή των Άγγλων το 1881 οι κάτοικοι του χωριού ήταν συνολικά ογδόντα επτά, μουσουλμάνοι και χριστιανοί μαζί.

Το χωριό, οικοδομημένο στην εύφορη Μεσαορία, όπου πολλά χωριά κατά τη Λατινοκρατία ήταν φέουδα, ίσως να αποτελούσε και αυτό φέουδο, ωστόσο σε καμιά γραπτή πηγή δεν μαρτυρείται. Πολύ πιθανόν να ανήκε στην οικογένεια Δενόρες που κατείχε αρκετά χωριά στη Μεσαορία. Κοντά στο Πέργαμος υπήρχε κάποτε ένα άλλο μεσαιωνικό χωριό, που χάθηκε με την πάροδο των χρόνων. Πρόκειται για το χωριό τα Κατάπετρα, το οποίο απαντά σε πληθώρα πηγών του πολέμου της Κύπρου, αφού σε αυτό είχε διεξαχθεί μια μάχη μεταξύ των υπερασπιστών της Αμμοχώστου και των Οθωμανών. Το 1881 τα Κατάπετρα πλέον εξέλιπαν, αφού το χωριό δεν περιλαμβάνεται στην απογραφή του ίδιου έτους.

Ο Άγιος Ιωνάς κατατάσσεται μεταξύ των ονομαζόμενων Αλαμάνων αγίων. Έζησε τον 4ο αιώνα και χαρακτηρίζεται ως: «[…] της Σαλαμίνος το κλέος». Αναφέρεται ότι είχε μεταβεί στους Αγίους Τόπους ως σταυροφόρος και στην επιστροφή προσάραξε με τους συντρόφους του στην Πάφο. Ήταν φίλος του αγίου Κενδέα που ασκήτεψε στο Αυγόρου, ενώ ο Άγιος Ιωνάς ασκήτεψε σε ένα σπήλαιο στο χωριό Πέργαμος. Ο ναός του Αγίου Ιωνά στο Πέργαμος δεν υφίσταται πλέον, ούτε βέβαια και το σπήλαιό του μαζί με το θαυματουργό αγίασμά του, γιατί καταστράφηκαν από τους μωαμεθανούς κάτοικους του χωριού. Μια εικόνα του 16ου αιώνα του Αγίου Ιωνά μετά την εκδίωξη των ορθοδόξων από το Πέργαμος μεταφέρθηκε στην εκκλησία της Λύσης. Οι χριστιανοί κάτοικοι του χωριού Πέργαμος πρέπει ήδη το 1831 να είχαν εκδιωχθεί, γιατί στην τότε οθωμανική απογραφή δεν υπήρχε κανένας Ελληνοκύπριος κάτοικος. Οι κάτοικοι του γειτονικού χωριού Ξυλοτύμπου οικοδόμησαν πρόσφατα μια μικρή εκκλησία στη μνήμη του θαυματουργού αγίου χρησιμοποιώντας ακόμη και οικοδομικό υλικό, δηλαδή ό,τι είχε απομείνει, από τα ερείπια του παλαιού ναού για την ανέγερση του νέου. Η μνήμη του αγίου Ιωνά τιμάται στις 11 Οκτωβρίου.

Η επιγραφή στον ναό

Ο ναός καταστράφηκε και σβήστηκε κάθε ίχνος στη θέση που ήταν οικοδομημένος, ενώ επιχωματώθηκε το σπήλαιο στο οποίο αγίασε. Ωστόσο μας έχει διασωθεί μια επιγραφή με χρονολογία 1568, δηλαδή μόλις δύο χρόνια πριν η Κύπρος περάσει στην εξουσία των Οθωμανών. Η επιγραφή, όπως μας παραδίδεται, ήταν: «[…] γεγραμμένη στο βόρειο μέρος του τοίχου εν τη ιερά εκκλησία του αγίου Ιωνά του κατά την Μεσαορίαν». Ουσιαστικά η επιγραφή αυτή αποτελεί ένα προνόμιο προς τον ίδιο τον ναό του Αγίου Ιωνά εκ μέρους των Βενετών. Επίσης, το εν λόγω προνόμιο μαρτυρεί ότι ο ναός αυτός ήταν σημαντικός και ότι ο άγιος στον οποίο ήταν αφιερωμένος ετιμάτο ευρέως από τους κατοίκους κυρίως της γύρω περιοχής. Ποια συγκεκριμένα στοιχεία αναφέρονται σε αυτό το προνόμιο, «το προβολίτζιν», όπως σημειώνεται στην ελληνική της εποχής; Πρόσφατες έρευνές μας στα βενετικά αρχεία μάς επιτρέπουν να δώσουμε στοιχεία για τον αναφερόμενο ως «καπιτάνον της Μεσαορίας» και να ταυτίσουμε τον Βενετό αξιωματούχο που βρίσκεται πίσω από το αναγραφόμενο όνομα «Μάρκο μ.». Σημαντικότατη πηγή αποτελεί επίσης η επιγραφή αυτή για τα θρησκευτικά πανηγύρια μας, το αρχαιότατο αυτό έθιμο το οποίο συνδέεται πολλαπλώς με τον κοινωνικό βίο. Πρόκειται για μια από τις παλαιότερες, εάν όχι την παλαιότερη, γραπτές μαρτυρίες σχετικά με τα πανηγύρια στην Κύπρο. Επίσης, από την ίδια πηγή πληροφορούμαστε και για τη διάρκεια ενός πανηγυριού ότι θα μπορούσε να διαρκέσει και τρεις ολόκληρες ημέρες. Στη σημαντική αυτή επιγραφή, όπως μας κληροδοτήθηκε, αναφέρονται τα εξής με κάποια αποκατάσταση εύλογα του κειμένου: «Τη δεκάτη Μαρτίου 1568 ο εκλαμπρότατος αφέντης Marchio Michiel της Κύπρου, με συμβουλήν του υψηλοτάτου αυθέντου Νικολάου Σαρακηνοπούλου, καπιτάνου της Μεσαορίας με προνόμιο (προβιλίτζιν) ότι άλλα πανηγύρια τον πάσα χρόνον μίαν ημέραν να γίνονται, ήγουν να επικρατώσιν, ώδε όμως, εις τον άγιον Ιωνάν, πάσα ένα να επικρατεί ημέρας τρεις και το εν να γίνεται την Κυριακήν της Αγίας Πεντηκοστής και το άλλο τη 13η Νοεμβρίου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, χωρίς αλλοίωσιν κανενού οφφιτσιάλη».

O «Μάρκο μ.», όπως σημειώνεται στη διασωθείσα επιγραφή από τον ναό δεν είναι άλλος από τον Βενετό καπιτάνο Αμμοχώστου Marchio Michiel, ο οποίος είχε στη δικαιοδοσία του τα δύο διαμερίσματα Καρπασίας και Μεσαορίας. Εδώ αναφέρεται ως «Marchio Michiel της Κύπρου», γιατί ο διοικητής της Αμμοχώστου αναφέρεται και ως capitano di Cipro, γιατί ήταν υπεύθυνος για την άμυνα ολόκληρης της Κύπρου. O Μichiel υπηρέτησε στην Αμμόχωστο ως διοικητής (capitano) δύο φορές όπως τεκμηριώνεται σε αρχειακό υλικό που έχουμε στη διάθεσή μας. Πρωτοδιορίστηκε στις 4 Απριλίου 1541 και η διετής θητεία του έληξε στις 3 Απριλίου 1543. Αργότερα υπηρέτησε στο ίδιο αξίωμα από τις 14 Σεπτεμβρίου 1567 έως τις 13 Σεπτεμβρίου 1569. Η επιγραφή από τον ναό του Αγίου Ιωνά φέρει ημερομηνία 10 Μαρτίου 1568 και βέβαια τεκμηριώνεται πλήρως η ορθότητά της βάσει αρχειακού υλικού ότι όντως τότε διοικητής Αμμοχώστου ήταν ο Marchio Michiel. Στις 26 Απριλίου 1565 o Michiel είχε διοριστεί γενικός διοικητής θαλάσσης (capitano generale da Mar), αρχιθαλάσσιος, όπως ποιητικά απέδωσε το αξίωμα ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός. Θα μπορούσαμε ωστόσο για τον Βενετό αυτό αξιωματούχο να συντάξουμε ολόκληρη μελέτη, προσώρας όμως απλώς αναφέρουμε ότι σ’ αυτόν είναι αφιερωμένη από τον Αλέξανδρο Ποδοκάθαρο η διήγηση που είχε συντάξει για την πολιορκία και την παράδοση της Αμμοχώστου το 1571.

Ποια είναι όμως η ταυτότητα του καπιτάνου Μεσαορίας ή Σίγουρης, όπως ονομαζόταν το διαμέρισμα τότε στο οποίο υπηρετούσε ως διοικητής ο Νικόλαος Σαρακηνόπουλος; Ανήκε σε μια μεγάλη οικογένεια της Αμμοχώστου του 16ου αιώνα. Ήταν Έλληνας ορθόδοξος και απαντά συχνά στις βενετικές πηγές και κυρίως σε αυτές του πολέμου της Κύπρου. Το 1563 μαρτυρείται ως επίτροπος της Κοινότητας της Αμμοχώστου. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αμμοχώστου το 1571 ήταν υπεύθυνος μιας ομάδας Κυπρίων που υπερασπίζονταν την πόλη από τον προμαχώνα των τειχών της Αμμοχώστου, τον αποκαλούμενο της Αγίας Νάπας. Εκεί, ο Νικόλαος Σαρακηνόπουλος έχασε τη ζωή από μια βολή αρκεβούζιου, πριν παραδοθεί η Αμμόχωστος. Η επιγραφή από τον ναό του Αγίου Ιωνά στο Πέργαμος έφερε στο φως επιπρόσθετα την είδηση ότι ο Νικόλαος Σαρακηνόπουλος υπηρετούσε, λίγο πριν τον τερματισμό της βενετικής κυριαρχίας στην Κύπρο, ως καπιτάνος της Μεσαορίας.

Ο ναός του Αγίου Ιωνά στο Πέργαμος χάθηκε μια για πάντα, ευτυχώς όμως η επιγραφή από το βόρειο μέρος του τοίχου του έχει διασωθεί. Το περιεχόμενο της επιγραφής, αν και βραχύ, μας γνωστοποίησε σημαντικά ιστορικά στοιχεία. Το προνόμιο που παραχωρήθηκε στον ναό μάς παρέχει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε ότι τουλάχιστον τότε η τιμή του αγίου ήταν πολύ διαδεδομένη και ότι ο ναός του ήταν σημαντικός και πρέπει να υφίστατο από τα βυζαντινά χρόνια. Το προνόμιο να διαρκεί το πανηγύρι του Αγίου Ιωνά τρεις μέρες, ενώ τα άλλα θρησκευτικά πανηγύρια μόνο μία, ανοίγει έναν άλλο ορίζοντα για τα πανηγύρια, αυτό το πανάρχαιο έθιμο, ιδιαίτερα εκείνη την εποχή. Το πανηγύρι τότε για τους φτωχούς Κυπρίους σήμαινε ίσως διασκέδαση, χορό, γνωριμία, επικοινωνία, ανταλλαγή προϊόντων και τόσα άλλα. Τα πανηγύρια ήταν ακόμη ένα παράθυρο με φως στη σκοτεινή ζωή τους. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι τα πανηγύρια απαντούν και στα παραμύθια μας, αλλά και στα δημώδη άσματά μας, γιατί αποτελούσαν μέρος της ζωής τους. Κάποια χωριά μας έγιναν περισσότερο γνωστά από τα πανηγύρια τους.

Τέλος, χάρη και μόνο στην επιγραφή του ναού, το σπάνιο αυτό τεκμήριο, από έναν ναό που δεν υφίσταται πλέον, αντλήσαμε ειδήσεις για τα πανηγύρια μας και γενικά για τον τρόπο ζωής των ανθρώπων, πληροφορηθήκαμε για τους διοικητές της Αμμοχώστου και της Μεσαορίας, για το χωριό Πέργαμος και τον θαυματουργό Άγιο Ιωνά, ο οποίος υμνείται ως πολίτης της ερήμου και εν σώματι άγγελος…

ΛΕΖΑΝΤΑ: Oικόσημο της οικογένειας του διοικητή Αμμοχώστου Marchio Michiel, που είχε παραχωρήσει προνόμιο στον ναό του Αγίου Ιωνά, στο Πέργαμος Μεσαορίας.

You May Also Like

Η μεγάλη κληρονομιά της Ισαβέλλας ή Dama Bella

Γράφει η Νάσα Παταπίου Κατά την πορεία των ερευνών μας εντοπίσαμε αρχειακό υλικό, το ...

Ιστορίες Κυπρίων μετά τον πόλεμο 1570-1571

Γράφει η Νάσα Παταπίου Οι πληγές του πολέμου της Κύπρου 1570-1571 αποτυπώνονται σε ανέκδοτα ...

Μπερναρδίνος Lusignan : Ο εγγονός του τελευταίου Φράγκου βασιλιά της Κύπρου

Η μοίρα και το σκληρό τέλος του Μπερναρδίνου Λουζινιάν, ο οποίος θεωρήθηκε “απειλή” για ...

Κύπριοι πρόσφυγες στη Βενετία και κληροδοτήματα

Γράφει η Νάσα Παταπίου Στις ανέκδοτες πηγές που ανακαλύπτουμε στα αρχεία της Βενετίας, σχετικά ...

Σελίδες από την υπηρεσία ενός προνοητή

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η παρουσία του Βενετού γενικού προνοητή Κύπρου Σεβαστιανού Venier στη ...

Ο ναός της Παναγίας της Πετόμενης στη Λευκωσία

Στοιχεία από ένα χειρόγραφο του 15ου αι. για έναν άγνωστο ναό της μεσαιωνικής Λευκωσίας  ...

X