Διάφορα κρούσματα καταπάτησης γαιών αλλά και ένα αίτημα για οριστική λύση όσον αφορά την οριοθέτηση των χωριών της Κύπρου οδήγησαν στη σύνταξη ενός κτηματογραφικού κατάστιχου τον 16ο αιώνα 

Οι Βενετοί, όπως και άλλοτε είχαμε αναφερθεί σε δημοσίευμά μας, ενδιαφέρθηκαν εμπράκτως για την οριοθέτηση των χωριών της Κύπρου και τη δημιουργία ενός κτηματογραφικού κατάστιχου. Όπως θα εξετάσουμε στη συνέχεια, το έργο αυτό επισπεύσθηκε όχι μόνο γιατί υπήρξαν κρούσματα καταπάτησης γαιών, αλλά επιπρόσθετα γιατί η Κοινότητα της Λευκωσίας είχε ζητήσει με αίτημά της να δοθεί μια οριστική λύση στο όλο θέμα.

Στις 21 Μαρτίου 1544 το Συμβούλιο των Δέκα είχε μελετήσει με ιδιαίτερη προσοχή τα αιτήματα που είχαν υποβάλει στις βενετικές αρχές οι πρέσβεις της Κοινότητας της Λευκωσίας Ηρακλής Ποδοκάθαρος και Φίλιππος Συγκλητικός. Οι δύο πρέσβεις δεν κατάγονταν μόνο από σημαντικές οικογένειες, αλλά είχαν καταβάλει κατά καιρούς και υψηλές διοικητικές θέσεις και είχαν και πλούσια φέουδα. Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι ο Ηρακλής Ποδοκάθαρος μεταξύ άλλων κατείχε ως φέουδο το χωριό Τερσεφάνου στο διαμέρισμα Λάρνακας και ο Φίλιππος Ποδοκάθαρος το χωριό Ομορφίτα στο διαμέρισμα Λευκωσίας (Viscontado). Το πρώτο από τα αιτήματά τους αφορούσε τις γαίες και γενικά τα φέουδα και την κυριότητά τους. Το αίτημα αυτό υπήρξε η αιτία οι βενετικές αρχές να πάρουν απόφαση για τη δημιουργία ενός κτηματογραφικού κατάστιχου και να δοθούν λύσεις στα προβλήματα που αφορούσαν την κυριότητα των γαιών.

Το βενετικό δίκαιο αναγνώριζε την κυριότητα γαιών σε κάποιον εάν κατείχε τα κτήματα αυτά συνεχώς για τριάντα χρόνια, χωρίς να τα έχει διεκδικήσει κάποιος άλλος ή χωρίς να εγείρει γι’ αυτά αξιώσεις. Φαίνεται όμως ότι στην Κύπρο δεν εφαρμοζόταν αυτό το δίκαιο αφού, όπως εξηγούσαν στο αίτημά τους οι πρέσβεις, οι ρέκτορες και οι σύνδικοι απαιτούσαν από τους φεουδάρχες να τους παρουσιάσουν τεκμήρια ότι ήταν κάτοχοι των γαιών αυτών από την εποχή των βασιλέων Lusignan. Από τον θάνατο, ωστόσο, του τελευταίου Φράγκου βασιλιά Ιακώβου Β’ Lusgnan, όπως εξηγούσαν, είχαν ήδη παρέλθει εβδομήντα χρόνια και ήταν δύσκολο να υπάρξουν μάρτυρες να αποδείξουν ποιος ήταν ο κάτοχος κάποιων κτημάτων εάν δεν σώζονταν σχετικά έγγραφα στα οποία να τεκμηριώνεται κάτι τέτοιο. Η Κοινότητα της Λευκωσίας ζητούσε για τους πιο πάνω λόγους να αναγνωρίσει την κυριότητα των γαιών εάν κάποιος τις κατείχε για τριάντα συνεχή χρόνια χωρίς οποιοδήποτε πρόβλημα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες μοιραία, όπως υποστήριξαν οι πρέσβεις, είχαν άδικα καταδικαστεί κάποιοι φεουδάρχες χωρίς να έχουν καταπατήσει κτήματα, οι οποίοι εάν είχαν την οικονομική ευχέρεια θα μπορούσαν να ασκήσουν έφεση.

Η απόφαση του Συμβουλίου των Δέκα ήταν άμεση, αφού με εντολή του όριζε να καθοριστούν στην Κύπρο τα σύνορα των χωριών που ανήκουν στο Δημόσιο ως έχουν και όπως κατέχονται. Τα οροθέσια να γίνονται με μεγάλες πέτρες στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και να γίνεται καταγραφή των διαστάσεων της επιφάνειας των γαιών. Για τους πιο πάνω λόγους έπρεπε να συνταχθεί ένα κτηματογραφικό κατάστιχο με όλα τα στοιχεία των χωριών που ανήκουν στο Δημόσιο και ένα αντίγραφο να σταλεί στο Συμβούλιο των Δέκα στη Βενετία. Με αυτό το κτηματογραφικό κατάστιχο εάν κάποιος καταπατούσε κτήματα του Δημοσίου θα αντιμετώπιζε τις ισχύουσες στην περίπτωση ποινές. Οι ποινές αυτές ήταν η κατάσχεση των κτημάτων που καταπατήθηκαν, η καταβολή προστίμου του οποίου το ύψος θα κάλυπτε το ένα τέταρτο της αξίας των γαιών που καταπατήθηκαν, η αφαίρεση όλων των προϊόντων ή και εισοδημάτων που είχε καρπωθεί ο καταπατητής και στην περίπτωσή του δεν θα ίσχυε η κυριότητα των γαιών αυτών έστω και εάν τις κατείχε για τριάντα συνεχή χρόνια. Σε όποιες περιπτώσεις τεκμηριωνόταν ότι έγιναν καταπατήσεις, τότε θα γινόταν διερεύνηση για καταπατήσεις και για προγενέστερες περιόδους και όχι μόνο για τα τελευταία τριάντα χρόνια.

Κύριο μέλημα του Συμβουλίου, όπως αναφερόταν στη σχετική απόφαση, ήταν να σταλεί με ειδικά καθήκοντα ένας ευγενής Βενετός για να φέρει σε πέρας αυτή τη σημαντική εργασία οριοθετώντας όλα τα χωριά της Κύπρου τα οποία ανήκαν στο Δημόσιο. Τέλος, οριζόταν με απόφαση ότι ο κάτοχος γαιών επί τριάντα χρόνια αποκτούσε δικαίωμα κυριότητας πάνω στις γαίες τις οποίες κατείχε.

Ένας προνοητής για τον καθορισμό των συνόρων

Μόλις δύο μήνες μετά τις αποφάσεις του Συμβουλίου των Δέκα σχετικά με τον καθορισμό των συνόρων των χωριών της Κύπρου που ανήκαν στο Δημόσιο, η Γαληνοτάτη φρόντισε να διορίσει προνοητή γι’ αυτό το έργο τον Βενετό Φραγκίσκο Bembo. Στις 12 Απριλίου του έτους 1545 o Φραγκίσκος Bembo είχε αφιχθεί στην Κύπρο και άρχισε να εργάζεται πυρετωδώς για να φέρει σε πέρας το δύσκολο έργο του μέσα σε διάστημα δύο ετών, σύμφωνα με την εντολή του Συμβουλίου των Δέκα. Αποτελεί σημαντικό γεγονός ότι η Δημοκρατία της Βενετίας στα μέσα του 16ου αιώνα έθεσε, θα μπορούσαμε να πούμε, με τον καθορισμό των συνόρων των χωριών του Δημοσίου τα θεμέλια για τη δημιουργία υπηρεσίας χωρομετρίας. Ωστόσο, είχαμε και παλαιότερα ανακαλύψει ένα σημαντικό τοπογραφικό έγγραφο των αρχών του 16ου αιώνα της περιοχής της Μεσαορίας, στο οποίο υπάρχουν σημειωμένα χωριά, δρόμοι, εκκλησίες, ποταμοί και άλλα και φαίνεται να είναι το παλαιότερο έγγραφο στο είδος του που αφορά την Κύπρο.

Η γραπτή εντολή (Commissione) που παραδόθηκε στον Φραγκίσκο Bembo πριν αναχωρήσει ήταν να οριοθετήσει όλα τα χωριά, τόσο εκείνα που ανήκαν στο Δημόσιο όσο και τα άλλα που αποτελούσαν ιδιοκτησία των φεουδαρχών και ήταν εκμισθωμένα ή είχαν εκποιηθεί, είτε από το Συμβούλιο των Δέκα είτε από τη διακυβέρνηση της Κύπρου, μετά από έγκριση του ιδίου του Συμβουλίου. Η οριοθέτηση έπρεπε να γίνεται παντού, για να φαίνεται εάν συνορεύουν τα χωριά του Δημοσίου με τα χωριά των φεουδαρχών, τα οποία μελλοντικά για κάποιο χρονικό διάστημα υπήρχε πιθανότητα να περιέλθουν στο Δημόσιο.

Για τον καθορισμό των συνόρων έπρεπε, όπως ρητώς αναφερόταν στην εντολή του προνοητή Φραγκίσκου Bembo, να χρησιμοποιούνται ως οροθέσια μεγάλες πέτρες, ώστε να είναι ευδιάκριτες και να φαίνονται από παντού. Ο τρόπος αυτός είναι γνωστός βέβαια αφού τόσο οι αρχαίοι όσο και οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν για τον καθορισμό των συνόρων είτε οξείς λίθους είτε ριζιμαίες πέτρες. Το πιο σημαντικό από αυτό το έργο, που είχε αναλάβει ο Bembo να φέρει σε πέρας μαζί με τους συνεργάτες του, ήταν η σύνταξη του σχετικού κατάστιχου σε δύο αντίγραφα με όλα τα στοιχεία και τους τοπογραφικούς χάρτες της οριοθέτησης των χωριών της Κύπρου. Το ένα αντίγραφο έπρεπε να κατατεθεί στη Γραμματεία της βενετικής διοίκησης στην Κύπρο και το άλλο να παραδοθεί στο Συμβούλιο των Δέκα στη Βενετία. Η αλληλογραφία του προνοητή με τις βενετικές αρχές κατά τη διάρκεια της διετούς παραμονής του στην Κύπρο για την εκπόνηση του πιο πάνω έργου σε γενικές γραμμές μας είναι γνωστή τόσο από αρχειακό υλικό όσο και από σχετικές δημοσιεύσεις. Το συγκεκριμένο, όμως, κτηματογραφικό κατάστιχο με όλες τις λεπτομέρειες του έργου που επιτέλεσε στην Κύπρο ο Φραγκίσκος Bembo δεν έχει ακόμη εντοπιστεί και στην περίπτωση που γίνει κατορθωτό κάτι τέτοιο θα προσφέρει πολυτιμότατα στοιχεία για την ιστορία των χωριών μας πριν από τεσσερισήμισι σχεδόν αιώνες. Το αντίγραφο που είχε μείνει στη Γραμματεία της Κύπρου υπήρχε οπωσδήποτε μέχρι το τέλος της Βενετοκρατίας, αλλά ή θα καταστράφηκε από τους Οθωμανούς με την κατάκτηση της Λευκωσίας το 1570 ή πολύ πιθανόν να μεταφέρθηκε μαζί με άλλα έγγραφα στα οθωμανικά αρχεία.

Στην αλληλογραφία του o προνοητής Φραγκίσκος Bembo για τον καθορισμό των συνόρων των χωριών της Κύπρου κάνει αναφορές μεταξύ άλλων και σε κάποια χωριά. Ο προνοητής σημειώνει σχετικά στοιχεία για την οριοθέτηση του Αγίου Δομετίου που ήταν τότε χωριό και για τη Λάπηθο και τα γύρω χωριά της. Αναφέρεται επίσης στα χωριά Πέτρα και Ελιά της Πεντάγυιας, όπου είχε διαπιστώσει ότι είχαν γίνει καταπατήσεις από τον φεουδάρχη Ιάκωβο Κορνάρο. Κάνει μνεία επίσης για τη Μύρτου, τη Λεύκα και για άλλα χωριά της περιοχής. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η πληροφορία την οποία σημειώνει σε επιστολή του ο Φραγκίσκος Bembo με ημερομηνία 5 Μαΐου 1547. Μεταξύ μιας απόστασης που άρχιζε από δύο χωριά των Αλυκών (Λάρνακος), γράφει, έως το χωριό Καλαβασός, σε διάστημα είκοσι ημερών είχε με τους συνεργάτες του οριοθετήσει τον χώρο με εξακόσια τριάντα τέσσερα οροθέσια με μεγάλες πέτρες, όπως ακριβώς είχε εντολή να πράξει. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι στενός συνεργάτης του Bembo στην οριοθέτηση των χωριών της Κύπρου ήταν ο Κύπριος μηχανικός Λεωνίδας Αττάρ, ο οποίος σχεδίασε τον γνωστό χάρτη της Κύπρου του 1542.

Ο Άγγλος Χοράτιο Χέρπερτ Κίτσιενερ, ο οποίος έφερε εις πέρας στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας τη χαρτογράφηση της Κύπρου, αναφέρεται σε παλαιά οροθέσια που είχε συναντήσει διάσπαρτα σε διάφορα μέρη της μεγαλονήσου. Τα οροθέσια αυτά αδιαμφισβήτητα ανήκουν στο έργο του Βενετού Φραγκίσκου Bembo και των συνεργατών του των ετών 1545-1547. Ο Κίτσιενερ δεν θα είχε ποτέ φανταστεί ότι πριν από αυτόν, και σχεδόν τρεισήμισι αιώνες πριν ο ίδιος αναλάβει τη χαρτογράφηση της Κύπρου, η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας είχε διορίσει τον Φραγκίσκο Bembo να οριοθετήσει τα χωριά της Κύπρου και να φροντίσει για τη σύνταξη ενός κτηματογραφικού κατάστιχου…

You May Also Like

Έκθεση Φωτογραφικού Αρχείου Camille Enlart στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας

Το Μουσείο του Ιδρύματος Κώστα & Ρίτας Σεβέρη, Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας, ανακοινώνει ...

Εικόνες από τα ταξίδια του βασιλιά Πέτρου Α’ Lusignan στην Ευρώπη

Ο ένδοξος βασιλιάς της Κύπρου Πέτρος Α’ Lusignan, ο αποκαλούμενος και ανδρείος, περιηγήθηκε δύο ...

Συνοικέσια και γάμοι των Lusignan της Κύπρου

Κατά τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Πέτρου Β΄ Lusignan είχε ξεσπάσει ο γενουατικός ...

Η πολιτιστική μας κληρονομιά: όταν το παρελθόν συναντά το μέλλον

Ένα σύντομο φιλμάκι με την ευκαιρία του εορτασμού του Ευρωπαϊκού Έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018 ...

1ο Διεθνές Φεστιβάλ Αρχαιολογικού, Εθνογραφικού και Ιστορικού Ντοκιμαντέρ και Πολιτισμού

Το 1ο Διεθνές φεστιβάλ Αρχαιολογικού, Εθνογραφικού και Ιστορικού Ντοκιμαντέρ και Πολιτισμού (AEI – CineFest ...

Ίδρυμα ΣΟΦΙΑ: Σύνδεσμος Οργανωμένων Φιλολογικών και Ιστορικών Αρχείων

Το ίδρυμα ΣΟΦΙΑ ιδρύθηκε για να προσφέρει στέγη, οργάνωση και τεχνογνωσία στις πολύ σημαντικές ...

X