Aλογοδρομίες ή «τσιαττίσματα αππάρων» στην Κύπρο

  • Ιστορικά στοιχεία και προφορική παράδοση για τις αλογοδρομίες που πραγματοποιούνταν κατά τις γιορτές δύο… αγίων 

    Στην κωμόπολη Ριζοκαρπάσου με την πλούσια ιστορία και τις παραδόσεις, τους μύθους, τους θρύλους και τα έθιμα, μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, μεταξύ άλλων, πραγματοποιούνταν αλογοδρομίες στις γιορτές δύο αγίων. Ωστόσο μετέπειτα απαγορεύτηκαν οι εκδηλώσεις αυτές κι έτσι έσβησε αυτό το έθιμο, το οποίο πρέπει να ανάγεται στα χρόνια της Λατινοκρατίας στην Κύπρο. Ενδιαφέροντα στοιχεία έχουν καταγραφεί και στην Πάφο και συγκεκριμένα στο χωριό Αναρίτα σχετικά, όχι με αλογοδρομίες αλλά με κονταρομαχίες, που διεξάγονταν με έφιππους. Το κοντάρι στην προκειμένη περίπτωση δεν ήταν παρά μία βέργα, για ευνόητους λόγους, και γι’ αυτό η κονταρομαχία με έφιππους ήταν γνωστή στους κατοίκους του χωριού ως “το έθιμον της βέρκας”. Όμως και αυτό το παμπάλαιο έθιμο έσβησε με την πάροδο των χρόνων και εξέλιπε στις αρχές του περασμένου αιώνα. Ένα παρόμοιο αγώνισμα διεξαγόταν και στο Πολέμι, ένα άλλο χωριό της Πάφου. Παρατηρούμε εδώ ότι δεν πρόκειται για ένα κονταροκτύπημα όπως αυτά κατά τον Μεσαίωνα με κύριο χαρακτηριστικό την πολεμική επίδειξη των ιπποτών, αλλά μάλλον μια μίμηση της αναγεννησιακής γκιόστρας, με κύρια γνωρίσματα τον συμβολισμό και την πανηγυρικότητα.

    Το έθιμο της βέρκας

    Ιδού τι έχει καταγραφεί για το έθιμο της βέρκας στο χωριό Αναρίτα. Οι πλούσιοι του χωριού έως τις αρχές του 20ού αιώνα διατηρούσαν αυτό το έθιμο, το γνωστό ως “έθιμο της βέρκας”. Για τη διεξαγωγή του εν λόγω αγωνίσματος οι πλούσιοι έντυναν τα άλογά τους με σέλες, χρωματιστά σεντόνια και κουβέρτες και στον λαιμό τους έβαζαν κουδούνια και στο μέτωπο φλόκους χρωματιστούς. Οι ίδιοι φορούσαν την επίσημη ενδυμασία τους, δηλαδή τη μαύρη βράκα, ζώστρα χρωματιστή, ποδίνες φράγκικες και γιλέκο πλουμιστό. Με στολισμένα τα άλογα, οι προύχοντες του χωριού επίσημα ντυμένοι πήγαιναν έφιπποι σε έναν κάμπο του χωριού για τη διεξαγωγή του αγωνίσματος. Χωρίζονταν στη συνέχεια σε δύο ομάδες και στο μέσο της απόστασης που είχαν μεταξύ τους χάρασσαν μια διαχωριστική γραμμή. Ένας από τη μία πλευρά ερχόταν έως τη διαχωριστική γραμμή και αν την περνούσε του έριχνε ένας από την άλλη πλευρά τη βέργα και εάν τον κτυπούσε αποχωρούσε από το αγώνισμα και συνεχιζόταν κατά τον ίδιο τρόπο με τους άλλους, ώσπου να μείνει ο τελευταίος που ουσιαστικά θα ήταν και ο νικητής. Αυτό το αγώνισμα, όπως προαναφέρθηκε, είναι κατάλοιπο της Λατινοκρατίας και πρόκειται για κονταρομαχία με έφιππους, μόνο που στην προκειμένη περίπτωση το κοντάρι είχε αντικατασταθεί με βέργα, για να μην πληγώνονται οι διαγωνιζόμενοι και για να μην υπάρχει περίπτωση να συμβεί και το μοιραίο.

    Ένα παρόμοιο αγώνισμα με αλογοδρομίες αλλά και κονταρομαχίες διεξαγόταν στο Πολέμι, ένα άλλο χωριό της Πάφου. Και σ’ αυτό το χωριό το έθιμο έχει ασφαλώς τις ρίζες του στη Λατινοκρατία, αλλά εξέλιπε ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα με αρχές του 20ου αιώνα. Στο Πολέμι όταν διεξάγονταν οι αλογοδρομίες και οι κονταρομαχίες με έφιππους λάμβαναν χώρα στους κάμπους του χωριού. Στον χώρο αυτό μαζεύονταν οι κάτοικοι του χωριού για να παρακολουθήσουν τα αγωνίσματα μαζί με κόσμο που έφθανε και από τα γύρω χωριά. Στις αλογοδρομίες, όσοι έπαιρναν μέρος είχαν στόχο το άλογό τους να έρθει πρώτο. Στις κονταρομαχίες με έφιππους οι αντίπαλοι κρατούσαν ένα ξύλινο κοντάρι και προσπαθούσαν να ρίξουν ο ένας τον άλλο από το άλογό του. Το αγώνισμα της κονταρομαχίας με έφιππους στο Πολέμι ομοιάζει με αυτό στην Αναρίτα, αλλά η περιγραφή με το στόλισμα των αλόγων καταδεικνύει ότι στο εν λόγω χωριό, δηλαδή στην Αναρίτα, είχε μια άλλη επισημότητα, με περισσότερες ομοιότητες με τις γκιόστρες κατά την Αναγέννηση όπου τότε οι διαγωνιζόμενοι προσπαθούσαν να κάνουν μια εντυπωσιακή και πολυτελή εμφάνιση.

     

    Κονταρομαχίες με έφιππους: Στο Πολέμι και στην Αναρίτα της Πάφου λάμβανε χώρα αυτό το αγώνισμα, όπου οι αντίπαλοι κρατούσαν ένα ξύλινο κοντάρι και προσπαθούσαν να ρίξουν ο ένας τον άλλο από το άλογό του

    Εκτός από τις κονταρομαχίες με έφιππους που διεξάγονταν έως τις αρχές του 20ου αιώνα στην Αναρίτα διεξάγονταν και αλογοδρομίες έως το 1931 στο Ριζοκάρπασο. Τι ήταν όμως στην ουσία οι αλογοδρομίες; Πρόκειται για ένα μεσαιωνικό έθιμο που πιθανόν να ανάγεται στον 6ο μ.Χ. αιώνα, όπως πληροφορούμαστε από τις πηγές. Ως γνωστό, περίφημες είναι οι αλογοδρομίες, γνωστές ως palio/palii, που γίνονται στη μεγάλη και εντυπωσιακή πλατεία της πόλης Σιένα, στην Ιταλία. Οι αλογοδρομίες πραγματοποιούνται προς τιμήν κάποιου αγίου, είναι δηλαδή συνδεδεμένες με θρησκευτικές γιορτές. Στη Σιένα εξακολουθούν να γίνονται δύο φορές τον χρόνο αλογοδρομίες, μία στις 2 Ιουλίου προς τιμή της Παναγίας, της αποκαλούμενης Madonna di Provenzano και η άλλη στις 16 Αυγούστου και είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Οι αλογοδρομίες αυτές είναι φαντασμαγορικές αφού κάθε ενορία της πόλης εκπροσωπείται από αλογοδρόμους που είναι ντυμένοι με διαφορετικά χρώματα.
    Στην Ελλάδα, ωστόσο, όπως για παράδειγμα στη Χαλκιδική, όπου συνεχίζει έως σήμερα το έθιμο, πιστεύεται ότι οι αλογοδρομίες έχουν τις ρίζες τους στην Τουρκοκρατία. Κατά την ίδια περίοδο απαγορευόταν οι Έλληνες να ιππεύουν τα άλογά τους μπροστά στους Τούρκους εκτός από την ημέρα του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου, που στην παρουσία των Τούρκων οι Έλληνες έπαιρναν μέρος σε αλογοδρομίες. Η όλη τελετή γινόταν με επισημότητα αφού ο ιερέας παρέδιδε την εικόνα του Αγίου Γεωργίου στους ιππείς και αυτοί έκαναν λιτανεία μεταφέροντάς την από το παρεκκλήσιο στον χώρο στον οποίο θα διεξάγονταν οι αλογοδρομίες. Για παράδειγμα στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στη Συκιά Χαλκιδικής εξακολουθεί να αναβιώνει το έθιμο κατά την εορτή του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου. H εκδήλωση πραγματοποιείται στις 23 Απριλίου, ημέρα που εορτάζει ο Άγιος Γεώργιος ή την πρώτη ημέρα μετά το Πάσχα.

    Στο Ριζοκάρπασο

    Εύλογα οι αλογοδρομίες λάμβαναν χώρα και στο Ριζοκάρπασο έως και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, αφού άφησαν τα κατάλοιπά τους στον οικισμό τόσο οι Φράγκοι όσο και οι Βενετοί. Το Ριζοκάρπασο υπήρξε κομητεία ήδη από την εποχή του Φράγκου βασιλιά Ιακώβου Β’ Lusignan, αλλά ήταν και σημαντικό φέουδο του κλάδου των Κορνάρων του Ριζοκαρπάσου (Corner del Carpasso), που κατείχαν και την Ποταμιά του Ριζοκαρπάσου και εκμεταλλεύονταν τα πλούσια νερά της με τους τέσσερις υδρόμυλους, που είχαν οικοδομήσει εκεί. Οι Κορνάροι επίσης του Ριζοκαρπάσου, σύμφωνα με πηγή του πολέμου της Κύπρου 1570-1571, με δικά τους έξοδα συντηρούσαν αριθμό στρατιωτών για την άμυνα της Κύπρου και οπωσδήποτε κάποιοι από αυτούς είχαν επιλεγεί από τους κατοίκους του Ριζοκαρπάσου. Επιπρόσθετα, το Ριζοκάρπασο ήταν κέντρο ακτοφρουράς επί Βενετοκρατίας και ως γνωστό οι ανδρείοι ιππείς, οι γνωστοί ως stradioti, που απάρτιζαν τους λόχους των ακτοφρουρών, ήταν άριστοι στις κονταρομαχίες και στις αλογοδρομίες. Ας σημειωθεί επίσης, όπως έχουμε αναφέρει και σε άλλες μελέτες μας, ότι το έτος 1557, σύμφωνα με όσα μαρτυρεί στο χειρόγραφό του ο Λεονάρδος Dona, ο πληθυσμός του Ριζοκαρπάσου ανερχόταν στις τετρακόσιες πενήντα εστίες. Επίσης την ίδια εποχή στο Ριζοκάρπασο ζούσαν εξήντα μέλη του ελαφρού ιππικού (stradioti) και δέκα τουρκόπουλοι που και αυτοί ήταν ιππείς και είχαν καταγωγή συνήθως από τη Συρία. Ο διοικητής της ακτοφρουράς του Ριζοκαρπάσου το 1560 ήταν ο ανδρείος Πέτρος Ροντάκης, ο οποίος αργότερα έγινε γενικός διοικητής όλων των λόχων του ελαφρού ιππικού της Κύπρου και έπεσε το 1571 στην Αμμόχωστο υπερασπιζόμενος την πόλη που την πολιορκούσαν οι Οθωμανοί. Οι πηγές, τέλος, μας πληροφορούν τόσο για τις ασκήσεις του ελαφρού ιππικού και του φεουδαρχικού ιππικού όσο και για τη διοργάνωση αγωνισμάτων ιπποδρομιών και κονταρομαχιών. Είναι σημαντικό επίσης να τονίσουμε ότι και πολλοί Κύπριοι έπαιρναν μέρος τόσο στις ασκήσεις όσο και στ’ αγωνίσματα που διοργανώνονταν επί Βενετοκρατίας. Πολλοί άλλωστε Κύπριοι είχαν επιλεγεί από τα χωριά για τη δημιουργία των σωμάτων πολιτοφυλακής, γνωστοί με την ονομασία ως τσέρνιδες (cernide) και έτσι οι αλογοδρομίες δεν ήταν κάτι άγνωστο για να μην διαδοθεί και να διασωθεί έως τα νεότερα χρόνια.

    Στο Ριζοκάρπασο οι αλογοδρομίες ή ιπποδρομίες γνωστές και ως “τσιαττίσματα με τους αππάρους”, που πρέπει να διοργανώνονταν από τα μεσαιωνικά χρόνια, συνεχίστηκαν έως και τις αρχές του 20ου αιώνα. Σύμφωνα με το έθιμο, η διοργάνωση αλογοδρομιών γινόταν στις 23 Απριλίου, ημέρα του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου, όπως συνηθιζόταν και σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Στις 23 Απριλίου, ημέρα της γιορτής του Αγίου Γεωργίου, τελείτο λειτουργία σε μικρό ναό αφιερωμένο στον άγιο που ήταν οικοδομημένος δυτικά και όχι πολύ μακριά από τον ναό του Αγίου Συνεσίου. Μετά το πέρας της λειτουργίας διοργανώνονταν αλογοδρομίες. Η απόσταση στην οποία πραγματοποιούνταν οι αλογοδρομίες είχαν ως αφετηρία νότια του ναού το γεφύρι του χειμάρρου Λεκώτη και τέρμα τον μικρό ναό του Αγίου Γεωργίου. Οι αλογοδρομίες αυτές έπαυσαν μια για πάντα να πραγματοποιούνται μετά τα Οκτωβριανά το 1931, γιατί προφανώς είχαν απαγορευτεί από τους Άγγλους αποικιοκράτες. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, αλογοδρομίες διοργανώνονταν και στην είσοδο της κωμόπολης Ριζοκαρπάσου, εκεί όπου είναι οικοδομημένος μικρός ναός αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Ο ναός αυτός φαίνεται να οικοδομήθηκε στα ερείπια παλαιού βυζαντινού ναού που υπήρχε εκεί, όπως μαρτυρείται σε βενετικό έγγραφο του 1549. Δυστυχώς δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες για τις αλογοδρομίες που σχετίζονται με τον εν λόγω ναό.

    Η γιορτή των Χριστουγέννων για ακόμη μια φορά μας βρίσκει μακριά από τον γενέθλιο τόπο μας. Η καταγραφή και διάσωση, ωστόσο, κάποιων στοιχείων που φέρνουν στο φως εντελώς άγνωστες ή και ξεχασμένες ειδήσεις, που αφορούν την κατεχόμενη γη μας, αποτελούν οπωσδήποτε στοιχεία παραμυθίας. Εγκάρδιες ευχές σε όλους για ευτυχισμένα Χριστούγεννα!

    Εικόνα: “Horse racing at Epsom”, έργο του Theodore Gericault, 1821.

    You May Also Like

    Νέα στοιχεία για την οικογένεια Μπούκαρη (Buccari) της Κύπρου

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Η οικογένεια Μπούκαρη εμφανίζεται στις πηγές για πρώτη φορά το ...

    Άγνωστοι ορθόδοξοι επίσκοποι Αμμοχώστου

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Η πρόσφατη έρευνά μας στη Βενετία, μεταξύ άλλων, έφερε στο ...

    Βρεττός Πλατανίτης: Ένας υπερασπιστής της Λευκωσίας το 1570

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Ανέκδοτα έγγραφα του 1575 έφεραν στο φως άγνωστα μέχρι πρότινος στοιχεία ...

    Νέα στοιχεία για τον ζωγράφο Ιωάννη Καλογερά

    Η κατάληψη της Κύπρου από τους Οθωμανούς το 1570-1571 δεν μετέτρεψε απλώς και μόνο ...

    Νέα στοιχεία για την οικογένεια του Ιωάννη Σωζόμενου

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Η Λάουρα και ο Ιωάννης Σωζόμενος, οι γιοι τους Ιούλιος, ...

    Η προετοιμασία της άμυνας της Λευκωσίας το 1570

    Οι διχογνωμίες για την αντιμετώπιση των Οθωμανών ήταν ανάμεσα στους λόγους της πτώσης της ...

    X