Ιστορία και προφορική παράδοση για τοπωνύμια του Ριζοκαρπάσου

Στο σημερινό μας δημοσίευμα θα αναφερθούμε σε μερικά τοπωνύμια που συναντήσαμε κατά τη διάρκεια έρευνας στη Βενετία 

Πλούσια είναι η ιστορία αλλά και οι παραδόσεις που συνδέονται με γεγονότα, μνημεία και τοπωνύμια της κωμόπολης Ριζοκαρπάσου. Με την τουρκική εισβολή το 1974 και την προσφυγοποίηση των περισσότερων κατοίκων της κωμόπολης, σιγά-σιγά οι παραδόσεις, οι μύθοι και οι θρύλοι, σπουδαία στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού μας, ξεχνιούνται και χάνονται. Ευτυχώς, όμως, κάποιοι από εμάς είχαμε την τύχη να γνωρίσουμε πριν την εισβολή πολλά και πολύτιμα στοιχεία μέσω της προφορικής παράδοσης. Γι’ αυτούς ακριβώς τους λόγους εδώ και αρκετό καιρό έχουμε αρχίσει να καταγράφουμε στοιχεία, τα οποία θυμόμαστε από την εφηβική μας ηλικία και τα οποία έτυχε να ακούσουμε σε διηγήσεις από μεγαλύτερους. Πρόσφατο αρχειακό υλικό από τις έρευνές μας στη Βενετία και ιδιαίτερα για κάποια τοπωνύμια έκανε πιο επιτακτική την ανάγκη καταγραφής των εν λόγω στοιχείων της προφορικής παράδοσης. Εντυπωσιαστήκαμε κυρίως όταν σε έγγραφα του 16ου αιώνα συναντήσαμε πολλές αναφορές για τοπωνύμια του Ριζοκαρπάσου, για τα οποία δεν είχαμε ποτέ φανταστεί ότι είχαν τόσο μακραίωνη ιστορία. Στο σημερινό μας δημοσίευμα θα αναφερθούμε σε μερικά από αυτά καταγράφοντας ιστορικά στοιχεία ή και τυχόν παραδόσεις. Θα αναφερθούμε έτσι σε έναν λόφο, σε τρεις οικισμούς που χάθηκαν με την πάροδο των αιώνων, σε ένα λιμανάκι, σε μια κοιλάδα πλούσια κάποτε σε νερά, σε μια αμμώδη ακτή και σε ερείπια εκκλησιών σε τέσσερις περιοχές.

Ένας λόφος στα νότια της ενορίας Ανάβρυση του Ριζοκαρπάσου ονομάζεται Καψαλόβουνος και η γειτονιά που γειτνιάζει με τον λόφο είναι τμήμα της Ανάβρυσης και λέγεται επίσης Καψαλόβουνος. Πρόκειται δηλαδή για υποενορία της Ανάβρυσης. Δεν είναι βέβαιο από πού προέρχεται η ονομασία Καψαλόβουνος. Μπορούμε ωστόσο εύλογα να εικάσουμε ότι ο λόφος αυτός ή μικρό βουνό έλαβε την ονομασία αυτή γιατί καταστράφηκε από πυρκαγιά, αφού τα συνθετικά του ονόματος Καψαλόβουνος είναι το ρήμα καψαλιάζω, δηλαδή κατακαίω, και το ουσιαστικό βουνό. Το τοπωνύμιο πρέπει μάλλον να ανάγεται στα βυζαντινά χρόνια, δηλαδή να είναι προφραγκικό αφού καταγράφεται και σε βενετικό έγγραφο του έτους 1549. Ο Καψαλόβουνος μαζί με την περιοχή της Ανάβρυσης πριν ακόμη κατοικηθεί και αποτελέσει ενορία, γύρω στα μέσα του 16ου αιώνα, αποτελούσαν τμήμα του φέουδου της Ποταμιάς, που είχε περάσει στην ιδιοκτησία του Βενετού Μάρκου Κορνάρου και των απογόνων του.

 

 Αγρίδια Ριζοκαρπάσου: Ήταν χωριό μέχρι το τέλος του 16ου αιώνα, οικοδομημένο σε οροπέδιο, στα νότια της αρχαίας πόλης Ουρανίας και στα ανατολικά του Ριζοκαρπάσου

Η Συκά ή Συκάδα, προς τα νότια του Ριζοκαρπάσου, όπως μαρτυρούν οι ερειπωμένες εκεί εκκλησίες της Παναγίας της Αφέντρικας της Συκάς και του Αγίου Γεωργίου, ήταν βυζαντινή πολιτεία για την οποία δυστυχώς δεν διαθέτουμε καμιά γραπτή μαρτυρία. Η τουρκική εισβολή δυστυχώς δεν επέτρεψε τη διεξαγωγή αρχαιολογικών ανασκαφών, ώστε να έρθουν στο φως τυχόν στοιχεία για την ιστορία της πόλης. Σε τοπική παράδοση των κατοίκων του Ριζοκαρπάσου μνημονεύεται ότι η Συκά ήταν κάποτε μεγάλη πολιτεία και η εκκλησία της μεγαλόπρεπη. Σύμφωνα με την παράδοση, όταν έκλεινε (ρωμάνιζε) η θύρα του ναού της Παναγίας της Συκάς, ο ήχος ακουγόταν στην Αμμόχωστο. Επίσης σύμφωνα με διηγήσεις των κατοίκων του Ριζοκαρπάσου στη Συκά εμφανίζονταν συχνά τα βράδια “καλές γεναίτζες”, δηλαδή ξωτικά ή καλικάντζαροι. Κατά τα μεσαιωνικά χρόνια η Συκά είχε καταντήσει ένας αγροτικός οικισμός και ως τέτοιος αναφέρεται στις βενετικές πηγές του 16ου αιώνα. Στα βενετικά έγγραφα σημειώνεται ως Sicada. To 1563, σύμφωνα με βενετικό έγγραφο, στον οικισμό της Συκάδας υπηρετούσαν ως υπάλληλοι ο Φραντζέσκος του Καμιριού ως τσιβιτάνος και ο Στασινός του Σταυρινού ως μπανιέρος και οι δύο από την Επτακώμη (Naftocomi).

Στα βορειοανατολικά του ακρωτηρίου του Αποστόλου Ανδρέα βρίσκεται το τοπωνύμιο Πέντε Αγίοι. Εκεί υπήρχαν μέχρι πρότινος ίχνη ναού αφιερωμένου στους Πέντε Αγίους πριν οικοδομηθεί πρόσφατα ομώνυμος ναΐσκος. Ας σημειωθεί ότι οι γνωστοί ως Πέντε Αγίοι είναι οι άγιοι Αυξέντιος, Ευγένιος, Ευστράτιος, Μαρδάριος και Ορέστης. Δίπλα στην ακτή σκαλοπάτια λαξευμένα από τον Μεσαίωνα οδηγούν σε μια σπηλιά, την αποκαλούμενη των Πέντε Αγίων, με σταλακτίτες, που συνδέεται με τη θάλασσα και από τον βράχο αναβλύζει πόσιμο νερό και χύνεται στη θάλασσα. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, σκόνη από τους σταλακτίτες της σπηλιάς θεράπευε τις λεχώνες που δεν είχαν γάλα για τα βρέφη εάν την εναπόθεταν στις θηλές τους. Το γεγονός ότι τιμούσαν τους Πέντε Αγίους πρέπει να σχετίζεται με το ότι οι ίδιοι άγιοι τιμούνταν απέναντι στη Μικρά Ασία. Το τοπωνύμιο είναι επίσης βυζαντινό και αναφέρεται σε βενετική πηγή του 1557 από τον Λεονάρδο Dona, έναν μετέπειτα δόγη που επισκέφθηκε τον χώρο και το σπήλαιο των Πέντε Αγίων.

Τα Αγρίδια Ριζοκαρπάσου ήταν χωριό μέχρι το τέλος του 16ου αιώνα, οικοδομημένο σε οροπέδιο, στα νότια της αρχαίας πόλης Ουρανίας και στα ανατολικά του Ριζοκαρπάσου. Όταν μάλιστα λόγω των πειρατικών επιδρομών εγκαταλείφθηκε, οι Βενετοί μετέφεραν πληθυσμό στον έρημο οικισμό για εγκατάσταση. Σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις, τα Αγρίδια δημιουργήθηκαν ως οικισμός ή αυξήθηκε ο πληθυσμός τους μετά την καταστροφή της αρχαίας πόλης Ουρανίας ή Αφέντρικας από τους Άραβες, γύρω στον 7ο αιώνα, όταν κάτοικοι που είχαν γλυτώσει από τη σφαγή κατέφυγαν στα Αγρίδια. Υπήρξε φέουδο της μεγάλης κυπριακής οικογένειας Verny με καταγωγή από την Καταλωνία. Στα Αγρίδια σώζεται έως σήμερα ναός αφιερωμένος στον Άγιο Φίλωνα, ο οποίος φαίνεται να είχε οικοδομηθεί από τους φεουδάρχες του οικισμού τον 15ο αιώνα. Σε τοιχογραφία του ναού, αν και με μεγάλες φθορές, διακρίνονται δωρητές, οι οποίοι προφανώς ανήκουν στην οικογένεια Verny. Σε σφετερισμό γαιών στα Αγρίδια αναφέρεται σε επιστολή του προς τον δόγη και ο Βενετός γενικός προνοητής και σύνδικος Κύπρου Bernardo Sagredo.

Οι Χελώνες και η Ποταμιά

Νοτιοανατολικά του Ριζοκαρπάσου και στον δρόμο προς τη μονή του Αποστόλου Ανδρέα βρίσκεται το λιμανάκι ή μάλλον το αγκυροβόλιο Χελώνες. Το αγκυροβόλιο Χελώνες υφίστατο από τα μεσαιωνικά χρόνια και αναφέρεται και από τους Κύπριους χρονικογράφους. Ο Λεόντιος Μαχαιράς κάνει μνεία στις Χελώνες αναφερόμενος, το 1525, στην εμφάνιση πενήντα πλοίων των Μαμελούκων στο αγκυροβόλιο, όταν βάδισαν κατά της Κύπρου. Παρεμπιπτόντως, αναφέρουμε ότι ο Μαχαιράς στην περίπτωση αυτή αναφέρει τη χερσόνησο Καρπασίας με τη βυζαντινή της ονομασία, δηλαδή ως Ακρωτίκη. Ο χρονικογράφος Γεώργιος Βουστρώνιος αναφέρεται σε πειρατική επιδρομή των Τούρκων στις Χελώνες το 1449. Στο αγκυροβόλιο Χελώνες μεταφερόταν κατά την Αγγλοκρατία ο φόρος της δεκάτης σε προϊόντα, τόσο από το Ριζοκάρπασο όσο και από άλλα γειτονικά χωριά. Από εδώ τα προϊόντα μεταφέρονταν διά θαλάσσης στην Αμμόχωστο. Ας σημειωθεί ότι κοντά στις Χελώνες υπήρχε ερειπωμένος ναός αφιερωμένος στον προφήτη Αββακούμ, o οποίος ανακαινίστηκε αλλά κατεδαφίστηκε από τους Τούρκους.

Στα νότια του Ριζοκαρπάσου και πολύ κοντά στη Συκάδα βρίσκονται τα ερείπια ενός βυζαντινού ναού σε ένα οροπέδιο με θέα προς τη θάλασσα. Ο ναός αυτός είναι γνωστός ως η Παναγία η Δαφνώντα, αλλά δυστυχώς δεν έχει διασωθεί καμιά αναφορά που να μας διαφωτίζει για την ιστορία του. Στο ίδιο οροπέδιο υπάρχουν κατάλοιπα που δηλώνουν ότι εκεί υπήρχε ίσως κάποιος οικισμός. Ο ναός της Παναγίας της Δαφνώντας ήταν αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου και στο παρελθόν στον χώρο κατά την 21η Νοεμβρίου γινόταν υπαίθρια λειτουργία ή μετέβαιναν την ίδια ημέρα Ριζοκαρπασίτισσες για προσκύνημα και για να ανάψουν ένα κερί. Σύμφωνα με μια ριζοκαρπασίτικη παράδοση, κατά την ημέρα της γιορτής της Παναγίας ακουγόταν ο ήχος καμπάνας κάτω από τα ερείπια του ναού. Δίπλα από το οροπέδιο με τα ερείπια του ναού υπάρχει ένα ρυάκι ονομαζόμενο ποταμός της Δαφνώντας και ίσως το επίθετο Δαφνώντα να προέρχεται από τις ροδοδάφνες που απαντούν στο ποτάμι.

Ένα άλλο τοπωνύμιο στις νότιες ακτές του Ριζοκαρπάσου και στον δρόμο που οδηγεί στη μονή του Αποστόλου Ανδρέα είναι ο Άγιος Νικόλαος. Πρόκειται για αραξοβόλι μετά τις Χελώνες και το τοπωνύμιο Λιβάδι και αναφέρεται ήδη από τα μεσαιωνικά χρόνια. Φαίνεται στον χώρο ότι υπήρχε μικρός βυζαντινός ναός, αφού υπήρχε πρόχειρο οικοδόμημα όπου άναβαν κεριά προσκυνητές. Στα νεότερα χρόνια οικοδομήθηκε το 1963 μικρός ναός αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο, με δαπάνες Ριζοκαρπασίτη. Το αγκυροβόλιο Άγιος Νικόλαος αναφέρεται το 1557 από τον Λεονάρδο Dona, έναν μετέπειτα δόγη.

Στα νότια επίσης του Ριζοκαρπάσου και κοντά στη Συκάδα και στην Παναγία τη Δαφνώντα βρίσκονται σε έναν λόφο τα ερείπια ενός μικρού ναού αφιερωμένου στον Άγιο Γεώργιο. Φέρει την ονομασία Άης Γιώρκης του Μεσοβουνιού. Η ονομασία του φαίνεται να προέρχεται από το γεγονός ότι κοντά στον εν λόγω λόφο βρίσκονται γύρω και άλλοι λόφοι. Για τον Άγιο Γεώργιο του Μεσοβουνιού δεν έχουμε καμιά είδηση εκτός από μία αναφορά που έχει σωθεί σε βενετικό χειρόγραφο.

Κοντά στην κωμόπολη Ριζοκαρπάσου και όχι μακριά από το λιμανάκι Χελώνες και στα βόρεια του δρόμου που οδηγεί στη μονή του Αποστόλου Ανδρέα υπάρχουν κατάλοιπα μεσαιωνικού οικισμού. Το οροπέδιο στο οποίο υπάρχουν κατάλοιπα του οικισμού είναι γνωστό ως Παλοχωρκόν, γεγονός που δηλώνει ότι εκεί βρισκόταν παλαιός οικισμός. Ο οικισμός αυτός καταστράφηκε πολύ πιθανόν από επιδρομή Τούρκων γύρω στο 1449, για την οποία γίνεται μνεία από τον Γεώργιο Βουστρώνιο. Δυστυχώς έως σήμερα δεν έγινε κατορθωτό να ταυτιστεί μετά βεβαιότητας ποιο χωριό από αυτά που χάθηκαν στη χερσόνησο Καρπασίας θα μπορούσε να ταυτιστεί με το Παλοχωρκό. Όπως έχουμε υποστηρίξει στο παρελθόν, δεν αποκλείεται να πρόκειται για το χωριό Afismos, το οποίο αναφέρεται στις βενετικές πηγές και πρέπει να εξέλιπε στις αρχές του 16ου αιώνα. Στο Παλοχωρκό υπάρχουν ερείπια εκκλησίας αφιερωμένης στην Παναγία η οποία, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, πέτρωσε σε βράχους την πανώλη που με τη μορφή γυναικών ερχόταν να πλήξει τους κατοίκους του οικισμού. Έτσι δημιουργήθηκαν οι Γυναικόπετρες, δηλαδή οι τρεις βράχοι που βρίσκονται κοντά στο λιμανάκι Χελώνες.

Στα νοτιοανατολικά της κωμόπολης Ριζοκαρπάσου και πολύ κοντά στη μονή του Αποστόλου Ανδρέα απλώνεται ένας εκπληκτικός παράκτιος χώρος, με πλούσια άμμο και μικρούς αμμόλοφους, γνωστός ως Παχύαμμος. Το τοπωνύμιο όπως μας αποκάλυψε βενετική πηγή μνημονεύεται στα μέσα του 16ου αιώνα και ως ελληνικό τοπωνύμιο μπορούμε μετά βεβαιότητας να υποστηρίξουμε ότι πρόκειται για προφραγκικό και κατά συνέπεια βυζαντινό. Στην ακτή του Παχύαμμου, ένας λόφος με χλωρίδα που εισχωρεί στη θάλασσα ενωμένος με την ακτή ονομάζεται Κοφινάρι (το), ίσως γιατί ομοιάζει με μικρή κοφίνα. Στους βράχους γύρω από το Κοφινάρι υπήρχαν κάποτε, ίσως και σήμερα, μεγάλες και εύγεστες πεταλλίνες.

Στην είσοδο της κωμόπολης Ριζοκαρπάσου υπάρχει μια κατάφυτη κοιλάδα με πλούσια κάποτε νερά, που όπως μαρτυρείται από κατάλοιπα υδραγωγείου από τα νερά αυτά υδροδοτείτο η αρχαία πόλη Καρπασία. Μέρος της Ποταμιάς δυστυχώς πρόσφατα ισοπεδώθηκε και τόνοι χώμα σκέπασαν τμήμα της για τη διαπλάτυνση του δρόμου. Η Ποταμιά ωστόσο έχει μεγάλη ιστορία και υπήρξε σημαντικό φέουδο για τα πλούσια νερά της και το εύφορο έδαφός της. Από τις πρώτες δεκαετίες του 16ου αιώνα έως και το τέλος της βενετικής κυριαρχίας το φέουδο της Ποταμιάς, το οποίο περιλάμβανε τις περιοχές Ανάβρυση, Καψαλόβουνος, Κοκκινόχωμα και Ρώνας έως τη θάλασσα, ανήκε στη βενετική οικογένεια Μάρκου Κορνάρου. Εκεί η ίδια οικογένεια είχε οικοδομήσει τέσσερις υδρόμυλους, ίσως από τα τέλη του 15ου αιώνα. Το φέουδο της Ποταμιάς είχε ενδιαφερθεί να το αποκτήσει και ο Κύπριος φεουδάρχης Ηρακλής Ποδοκάθαρος. Τα όσα αναφέραμε πιο πάνω είναι μόνο μερικά από τα πολλά τοπωνύμια του Ριζοκαρπάσου που συνδέονται με την ιστορία και τις παραδόσεις…

You May Also Like

Γάμοι και συνοικέσια ανάμεσα σε Βυζαντινούς και Φράγκους της Κύπρου

Από τη μια οι δάφνες του Βυζαντινού κράτους, κληρονόμου μιας ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, έστω αποδυναμωμένου ...

Αρχειακές μαρτυρίες για την οικογένεια Sanson

Γράφει η Νάσα Παταπίου Στις 25 Σεπτεμβρίου 1570, ο Βενετός βάιλος ενημέρωνε τις βενετικές ...

Ιστορικά στοιχεία για την Ανώγυρα κατά τη Λατινοκρατία

Το χωριό Ανώγυρα απαντά σε ρωμαϊκή επιγραφή, γεγονός που μαρτυρεί ότι η ιστορία του ...

Η ενορία του Αγίου Αυγουστίνου της μεσαιωνικής Λευκωσίας

Γράφει η Νάσα Παταπίου, Η αρχειακή έρευνα, με την πάροδο του χρόνου, μας προσφέρει ...

Θρύλοι και παραδόσεις για την Παναγία από την κωμόπολη Ριζοκαρπάσου

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η κωμόπολη Ριζοκαρπάσου, μέσα και γύρω από αυτήν, είναι διάσπαρτη ...

Στα ίχνη των θησαυρών της μονής του Αγίου Δομινίκου

Γράφει η Νάσα Παταπίου Η κατεδάφιση της μονής του Αγίου Δομινίκου το 1567 για ...

X