Ο λατινικός ναός της Παναγίας της Ελεούσας στη Λευκωσία

  • Ένας από τους σπουδαιότερους λατινικούς ναούς της Λευκωσίας που χάθηκε και δεν έμεινε ίχνος από αυτόν ήταν η Ελεούσα, όπως ονομαζόταν, ή Παναγία η Ελεούσα (La Misericordieuse ή Notre Dame la misericordieuse). Οι πηγές ωστόσο, και κυρίως αρχειακό υλικό που πρόσφατα ήρθε στο φως, μας αποκάλυψαν πληθώρα ειδήσεων για τον ναό όπως και για τα πλούσια νερά, τα οποία διαχειριζόταν η μονή, γνωστά ως Νερό της Οχύρωσης (Αcqua della cittadella). Ας σημειωθεί ότι από την ίδια πηγή νερού υδροδοτήθηκε δύο φορές η Λευκωσία. Οι πηγές ακόμη μας γνωστοποίησαν σε ποιους κληρικούς παραχωρήθηκαν ο ναός και η μονή της Παναγίας της Ελεούσας, ενώ σε μια άλλη πηγή, του 1468, διασώθηκε λεπτομερής κατάλογος των όσων αντικειμένων υπήρχαν στον ναό. Δηλαδή η πηγή αυτή μας διέσωσε σημαντικά στοιχεία υλικού πολιτισμού, όπως θα εξετάσουμε στη συνέχεια. Τέλος, αρχειακό υλικό μας αποκάλυψε ποιοι κατά καιρούς απολάμβαναν τα εισοδήματα της Παναγίας της Ελεούσας και για ποιο λόγο η σημαντική αυτή μονή με τον ναό, τα υποστατικά και τα περιβόλια κατεδαφίστηκαν και ισοπεδώθηκαν και παντελώς εξέλιπαν.

    Ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Παναγία την Ελεούσα της οποίας μια εικόνα κοσμούσε το εσωτερικό του. Όσα στοιχεία γνωρίζουμε για τον εν λόγω ναό προέρχονται από τους Κύπριους χρονικογράφους. Μεταξύ αυτών, ο Λεόντιος Μαχαιράς, ο οποίος αποδίδει την οικοδόμηση του ναού στον Φράγκο βασιλιά Πέτρο Α´ Lusignan. Ο ίδιος βασιλιάς όπως διηγείται ο Μαχαιράς έδωσε εντολή και οικοδόμησαν έναν πύργο και πάνω από αυτόν οικοδόμησε έναν ναό «[…] ονόματι Μισερικορδία». Ο πύργος ήταν ισχυρός και επρόκειτο ουσιαστικά για φυλακή και τον ονόμασε Μαργαρίτα. Επίσης ο βασιλιάς φρόντισε να κατασκευάσει γύρω από αυτό τον πύργο τάφρο. Ίσως ο πύργος να έλαβε την ονομασία Μαργαρίτα από τον λόφο στον οποίο οικοδομήθηκε, που έφερε το όνομα Αγία Μαργαρίτα. Ας σημειωθεί ότι ο λόφος αυτός αναφέρεται και στα χρονικά Διομήδη Strambal(d)i και Φραγκίσκου Amadi, όταν αναφέρονται στην άφιξη των Μαμελούκων στη Λευκωσία, μετά τη νίκη τους το 1426 στη Χοιροκοιτία. Στον ίδιο λόφο είχε στρατοπεδεύσει το 1570 ένας λόχος Οθωμανών και έστησε μια πυροβολαρχία και από εκεί έβαλλε κατά της Λευκωσίας.

    Στο χρονικό επίσης Amadi η οικοδόμηση του πύργου Μαργαρίτα αποδίδεται στον βασιλιά Ιάκωβο A´Lusignan. Ο Στέφανος Lusignan διατείνεται ότι η εν λόγω φυλακή Μαργαρίτα άρχισε να οικοδομείται από τον βασιλιά Πέτρο Α´ Lusignan, αλλά ολοκλήρωσε την οικοδόμησή της ο Ιάκωβος Β´ Lusignan και ο ίδιος έκτισε επίσης και την εκκλησία της Παναγίας της Ελεούσας. Ο Γάλλος ποιητής Guillaume de Machaut, σύγχρονος και μέγας θιασώτης «[…] του ρήγα της Ανατολής και βασιλιά της Δύσης» Πέτρου Α´ Lusignan, εξυμνώντας τα έργα και τις ημέρες του ιδίου κάνει αναφορά στην οικοδόμηση του πύργου ή μεγάρου Μαργαρίτα. O βασιλιάς Πέτρος Β´ Lusignan, σύμφωνα και πάλι με όσα αναφέρουν ο Μαχαιράς και το χρονικό Strambal(d)i, είχε κατεδαφίσει τον πύργο Μαργαρίτα. Αργότερα όμως ο πύργος οικοδομήθηκε εκ νέου από τον διάδοχο του βασιλιά Πέτρου Β´Lusignan, Ιάκωβο Α´ Lusignan, ο οποίος τον περιέβαλε και με έναν ωραίο κήπο.

     Επί βασιλείας του τελευταίου Φράγκου βασιλιά Ιακώβου Β´ Lusignan απαντούν αναφορές για παραχώρηση του ναού της Παναγίας της Ελεούσας σε ευνοούμενους και οπαδούς του. Το γεγονός αυτό μαρτυρεί ότι ο ναός είχε παραχωρηθεί στο Στέμμα. Αρχικά ο ναός παραχωρήθηκε στον Λατίνο κληρικό Νικόλαο, επίσκοπο Embron και μετά τον θάνατό του, το 1468, παραχωρήθηκε από τον ίδιο βασιλιά στον Ιάκωβο Ceba. Παρεμπιπτόντως αναφέρουμε ότι η οικογένεια Ceba, η οποία φαίνεται να ήταν συριακής καταγωγής και είχε εγκατασταθεί στην Κύπρο μετά την πτώση του λατινικού βασιλείου της Ιερουσαλήμ, απαντά στις κυπριακές πηγές ήδη από τον 14ο αιώνα. Είναι σημαντικό επίσης να αναφερθεί ότι μια μεσαιωνική εκκλησία της Λευκωσίας αφιερωμένη στον Σωτήρα έφερε το όνομα της οικογένειας Ceba.

    O ναός της Παναγίας της Ελεούσας ακολούθως, μετά από παραστάσεις του Λατίνου Αρχιεπισκόπου Κύπρου Σεβαστιανού Priuli, έγινε κατορθωτό να περάσει στην προστασία του Λατίνου Αρχιεπισκόπου. Αργότερα όμως, όπως τεκμηριώνεται από τις πηγές, οι βενετικές αρχές παραχωρούσαν τη μονή και τα περιουσιακά της στοιχεία σε πρόσωπα της επιλογής τους, ακόμη και σε μη ιερωμένους, για να τους ευνοήσουν. Η παραχώρηση της μονής έγινε κατά καιρούς σε μέλη σημαντικών οικογενειών της Κύπρου. Αναφέρουμε ενδεικτικά τον Γουλιέλμο Γονέμη, στον οποίο παραχωρήθηκε η μονή το 1443 από τον Πάπα Ευγένιο Δ´. Επίσης η μονή παραχωρήθηκε το 1487 στον Φραγκίσκο Κορνάρο, το 1544 στον Ματθαίο Δενόρες και το 1559 στον Φραγκίσκο Δαπόντες, ο οποίος και πέθανε το 1570. Η σύζυγος του Δαπόντε λίγο πριν την πτώση της Λευκωσίας είχε προσπαθήσει διεκτραγωδώντας την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς της, μετά τον θάνατο του συζύγου της, να παραχωρηθεί ο ναός σε έναν από τους γιους της, για να έχει κάποιο εισόδημα από τη μονή. Ενδιαφέρον για την παραχώρηση της μονής στον γιο του είχε επιδείξει και ο φεουδάρχης, μηχανικός και συντάκτης μιας διήγησης της πολιορκίας και πτώσης της Λευκωσίας Ιωάννης Σωζόμενος. Ωστόσο ο ναός, τα υποστατικά της μονής και τα περιβόλια της ήδη από το 1567 είχαν κατεδαφιστεί και ισοπεδωθεί, εξαιτίας της οικοδόμησης της νέας οχύρωσης της Λευκωσίας με προμαχώνες. Το 1570, τέλος, οι Οθωμανοί σε διάστημα μόνο σαράντα ημερών πολιόρκησαν και κατέλαβαν την πρωτεύουσα της Κύπρου, ενώ μερικούς μήνες αργότερα κατέλαβαν ολόκληρη την Κύπρο μετά την παράδοση της Αμμοχώστου.

    Υλικός πολιτισμός

    Οι πηγές και κυρίως οι αρχειακές προσφέρουν πλούσια στοιχεία υλικού πολιτισμού για τη συγκεκριμένη εποχή που αναφέρονται. Σε αυτά τα στοιχεία άλλοτε απαντούν ειδήσεις για κοσμήματα, ενδύματα, οικιακό εξοπλισμό, αντικείμενα εκκλησιαστικής δημιουργίας, έργα τέχνης όπως εικόνες, βημόθυρα καθώς και πολλά άλλα. Μια από τις πιο σημαντικές πηγές για στοιχεία υλικού πολιτισμού είναι οι διαθήκες. Στο παρόν ωστόσο δημοσίευμά μας σχολιάζουμε μία καταγραφή αντικειμένων και περιουσιακών στοιχείων του ναού της Παναγίας της Ελεούσας.

    Χάρη σε ένα έγγραφο που διασώθηκε στα Αρχεία του Βατικανού του 15ου αιώνα, μπορούμε να γνωρίζουμε με λεπτομέρεια τα έπιπλα και τα σκεύη του ναού της λατινικής μονής της Παναγίας της Ελεούσας (Misericordia). Όταν το 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β´ Lusignan διόρισε ηγούμενο της μονής τον Ιάκωβο Ceba είχε γίνει λεπτομερής καταγραφή του τι υπήρχε στον ναό. Μεταξύ αυτών των αντικειμένων υπήρχαν δύο μεγάλες καμπάνες και μία μικρή. Επίσης ένας μαρμάρινος βωμός (αλτάριο) και τρία άμφια αλταρίου. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι τα άμφια αυτά ήταν καμωμένα από κόκκινο, κίτρινο, κυανό και πράσινο μετάξι. Η ερμηνεία που μπορούμε να δώσουμε στην πληροφορία αυτή είναι ότι πριν υφανθεί το μετάξι θα είχε οπωσδήποτε βαφεί σε αυτά τα χρώματα. Ας σημειωθεί ότι πολύ κοντά με την πιο πάνω μονή υπήρχε το Δημόσιο Βαφείο της Λευκωσίας (Tenzaria). Υπήρχαν, επίσης, σύμφωνα με την καταγραφή και τρία άμφια από μετάξι, τα οποία είχαν τους εξής χρωματισμούς. Το ένα ήταν από κόκκινο τουρκικό μετάξι (harmezin de Tourquie de soie), το άλλο από γαλάζιο και κίτρινο μετάξι και το τρίτο από πράσινο μετάξι. Υπήρχε επίσης ένα λινό στιχάριο, δηλαδή λατινικό άμφιο, το αποκαλούμενο camisia, που αντιστοιχεί στο στιχάριο των ορθοδόξων. Υπήρχε επίσης μία στολή (stola), κάτι σαν το επιτραχήλιο των ορθοδόξων. Είχαν επίσης σημειωθεί στον κατάλογο υπαρχόντων της μονής δύο πορφυρά επιμανίκια, ένα επώμιο, ένας πρασινομέταξος μανδύας, ένα βαμβακερό κατασάρκιο και δύο λινά καλύμματα του αλταρίου. Στον κατάλογο υπαρχόντων του ναού σημειώνονται επίσης δυο αργυρά επίχρυσα ιερά ποτήρια, με βάση κοσμημένη με σμάλτο. Υπήρχε ακόμη ένα κάλυμμα ιερού ποτηρίου με κίτρινο μεταξωτό ύφασμα. Επιπρόσθετα στον κατάλογο υπαρχόντων υπήρχαν σημειωμένα μια αργυρή φιάλη, μια μεγάλη εικόνα της Παρθένου Μαρίας για το αλτάριο και ένας μεγάλος σταυρός για το αλτάριο. Είναι σημειωμένο επίσης ένα αρτοφόριο που έφερε μικρή εικόνα της Παναγίας, τέσσερα κηροπήγια ξύλινα και τέσσερα φορητά αναλόγια με επίχρυσο ξύλο. Στον ναό υπήρχαν και επτά λειτουργικά βιβλία και φορητό ορειχάλκινο δοχείο αγιασμένου ύδατος. Ο ναός διέθετε ασφαλώς και κιβώτιο από ξύλο πύξου, το οποίο χρησιμοποιούσαν για τον αγιασμένο άρτο. Ήταν συνήθως κυλινδρικό με κωνοειδές πώμα. Έως τον 13ο αιώνα τα κιβώτια αυτά κατασκευάζονταν από ελεφαντόδοντο, αργότερα όμως λόγω του ότι το υλικό αυτό σπάνιζε κατασκευάζονταν από χρυσό ή άργυρο. Ακόμη, στον ναό υπήρχαν μια μικρή καμπάνα, ένα αναλόγιο, ξύλινες ζωγραφισμένες βάσεις για λαμπάδες και τέσσερα θρανία.

    Έγγραφα τα οποία έχουμε πρόσφατα δημοσιεύσει καταδεικνύουν πέραν πάσης αμφιβολίας πότε ο ναός και η μονή της Παναγίας της Ελεούσας καταστράφηκαν, πού ήταν ακριβώς ο ναός οικοδομημένος, γιατί και για ποιους λόγους κατεδαφίστηκε. Σύμφωνα με τα πιο πάνω έγγραφα ο ναός της Παναγίας της Ελεούσας και τα υποστατικά της μονής κατεδαφίστηκαν και το πλούσιο περιβόλι της ισοπεδώθηκε, για να οικοδομηθεί το 1567 στον ίδιο χώρο ο προμαχώνας Davila και να απλωθεί η τάφρος του. Ο ναός αυτός και η μονή με την πλούσια ιστορία κατεδαφίστηκαν για χάρη της άμυνας της πόλης, η οποία ωστόσο έπεσε στα χέρια των Οθωμανών το 1570, μέσα σε διάστημα μόνο σαράντα ημερών. Ο νεόδμητος οχυρωματικός περίβολος με προμαχώνες δεν μπόρεσε για πολλούς λόγους, λάθη και παραλείψεις των κρατούντων να σώσει την πόλη.

    Τώρα, στη θέση της μονής της Παναγίας της Ελεούσας για τη δημιουργία της νέας πλατείας έχει απλωθεί όγκος τσιμέντου. Ευτυχώς όμως υπάρχουν οι γραπτές πηγές, που διασώζουν την ιστορία μας… Και το τσιμέντο δεν είναι ούτε μπορεί να γίνει απειλή για τις πηγές, αλλά ούτε και ο ίδιος ο χρόνος,γιατί πρέπει και μάλλον είναι «αλεξίσφαιρες»…

     

     

     

    You May Also Like

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ | Νέα στοιχεία από την παροικία Κυπρίων στη Βενετία

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Οι Κύπριοι είναι συγκεντρωμένοι και κατοικούν στις ίδιες ενορίες, όπως ...

    Η μεγάλη κληρονομιά της Ισαβέλλας ή Dama Bella

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Κατά την πορεία των ερευνών μας εντοπίσαμε αρχειακό υλικό, το ...

    Η οικογένεια Verny της Κύπρου

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Η σπουδαία οικογένεια Verni μαρτυρείται στην Κύπρο κατά τα τέλη ...

    Οι τελευταίοι απόγονοι του Ιακώβου Β/ Lusignan

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Σημαντικά στοιχεία γύρω από τα έργα και τις ημέρες των ...

    Η γυναικεία μονή των Αγίων Πάντων στη Λευκωσία – Άγνωστα στοιχεία

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Μια από τις πέντε γυναικείες ορθόδοξες μονές της Λευκωσίας κατά ...

    Ο κλάδος Κορνάρο του Ριζοκαρπάσου: Μια ιστορική περιδιάβαση

    Γράφει η Νάσα Παταπίου Από τον Μάρκο Κορνάρο της πολυκλαδικής βενετικής οικογένειας των Κορνάρων ...

    X