Τα «μουλάρια» της φωτογραφίας

Η παιδαγωγός και μουσειολόγος Δέσπω Πασιά εξετάζει μία από τις φωτογραφίες της φωτογραφικής συλλογής του Καμίλ Ενλάρ με ευκαιρία την έκθεση της στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας

Γράφει η Δέσπω Πασιά*

Σπάνια έχουμε την ευκαιρία ως κοινό να δούμε μια φωτογραφική συλλογή στην ολότητά της. Η επαφή με το σύνολο μιας συλλογής, είτε φωτογραφικής είτε άλλης, μας δίνει πρόσβαση σε όλες τις εστίες ενδιαφέροντος και στις πρακτικές του προσώπου που τη δημιουργεί, στα μοτίβα που προκύπτουν, στις επαναλήψεις, στις παραλείψεις και στις εκπλήξεις.

Στην περίπτωση της φωτογραφικής συλλογής μάς επιτρέπει επίσης να δούμε τα αποτελέσματα του τυχαίου, αυτών που πιθανόν και να μην υπήρχε καμιά πρόθεση να αποτυπωθούν, καθώς και τις ‘κακές φωτογραφίες’, αυτές που η επιμέλεια συνήθως αφήνει εκτός έκθεσης. Δεν αναφέρομαι εδώ βέβαια σε φωτογραφίες των οποίων το ευαίσθητο, βίαιο ή προσωπικό περιεχόμενο σωστά πολλές φορές δεν παρουσιάζεται, αλλά στις φωτογραφίες που δεν ανταποκρίνονται στον αισθητικό κανόνα: που δεν συμβαδίζουν με την εννοιολογία και την αισθητική της σύγχρονης οπτικής κουλτούρας ως θέματα και ως εικόνες, που η σύνθεση  ή ο φωτισμός τους τις κάνει  δυσανάγνωστες, που είναι σκισμένες, ταλαιπωρημένες, με έντονα τα σημάδια της χρήσης τους.

Η Edwards διαπιστώνει ότι, πολλές φορές, ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται οι ιστορικές φωτογραφίες στο ευρύ κοινό καθώς και η ιστορία της φωτογραφίας γενικότερα τείνει να τις οριοθετεί ως ‘τέχνη’. Σε αυτές τις περιπτώσεις η γλώσσα που συνοδεύει τις φωτογραφίες επικεντρώνεται στην αισθητική, την εκφραστικότητα, τη σύνθεση της φωτογραφικής εικόνας. Παρ’ όλο που στην Κύπρο δεν είχαμε μέχρι τώρα εκθέσεις που είτε να αφορούν την ευρύτερη ιστορία της φωτογραφίας, είτε να εξετάζουν συγκεκριμένες περιπτώσεις ως μέρος της, τα κριτήρια με τα οποία επιλέγονται συνήθως οι φωτογραφίες που φτάνουν στις εκθέσεις ή τις εκδόσεις είναι σαφώς επηρεασμένα από την προσέγγιση που περιγράφει η Edwards.

Ο κυρίαρχος αισθητικός κανόνας θα απέκλειε πολλές από τις φωτογραφίες της συλλογής του Camille Enlart που αφορούν την Κύπρο από τη δημόσια θέαση είτε γιατί είναι δυσδιάκριτες, είτε γιατί κάποτε το θέμα ξεφεύγει από το κάδρο, είτε γιατί η σχέση των στοιχείων δε φαίνεται να διέπεται από κάποια συνοχή. Σε πείσμα των πιο πάνω στοιχείων όμως, η δυνατότητα να δούμε όλες αυτές τις φωτογραφίες μας δίνει πρόσβαση σε μια συνθήκη λήψης φωτογραφιών κατά την αποικιοκρατία στην Κύπρο με την οποία το ευρύ κοινό δεν έρχεται συχνά σ’ επαφή.

Ο Enlart επισκέπτεται την Κύπρο δύο φορές, το 1896 και το 1911, ως απεσταλμένος του Γαλλικού Υπουργείου Δημόσιας Εκπαίδευσης και Καλών Τεχνών. Σκοπός του είναι να καταγράψει και μελετήσει τις επιδράσεις που είχε αφήσει η Γαλλική αρχιτεκτονική μετά τη Λουζινιανή περίοδο (1192-1489). Όταν οι φωτογραφίες της συλλογής του επικεντρώνονται στην αρχιτεκτονική οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν μετωπικά τον φακό και τον φωτογράφο και η στάση τους τις περισσότερες φορές είναι άκαμπτη. Τοποθετούνται στρατηγικά ώστε να λειτουργούν ως μια ζωντανή κλίμακα, ένα ραβδί μέτρησης για να γίνεται αντιληπτό το μέγεθος των κτηρίων. Εκτός όμως από την αρχιτεκτονική, κατά τη δεύτερη του επίσκεψη επικεντρώνεται και στους ανθρώπους που συναντά. Φωτογραφίζει ο ίδιος και ακολούθως ζητά από φίλους του να φωτογραφίσουν και να του στείλουν τις φωτογραφίες. Πιθανότατα συλλέγει και φωτογραφίες που έχουν τραβήξει άλλοι – όπως για παράδειγμα η φωτογραφία των πωλητών θυμαριού στην Αμμόχωστο, που περιλαμβάνεται στη συλλογή του Enlart, αλλά ανήκει στην Magda Ohnefalsch-Richter, η οποία διέμενε στην Κύπρο από το 1894 μέχρι το 1912. Πριν τον Enlart, μεταξύ άλλων,  στην Κύπρο φωτογραφίζουν επίσης ο Cesnola, ο Bonfils, ο Thompson και o Deschamps καθώς και η Gordon, ο Williams, η Chapman και ο Stewart μετά από αυτόν. Ο Σταύρος Καραγιάννης (2014) περιγράφει γλαφυρά την ένταση της συνάντησης με τη φωτογραφική κάμερα: «Οι άντρες, οι γυναίκες, τα παιδιά, καθώς και τα ζώα και τα τοπία του νησιού στήθηκαν μπροστά στη κάμερα άλλοτε πρόθυμα και άλλοτε σιωπηλά, άβολα, καχύποπτα ή συναινώντας ευγενικά». Πράγματι, στις φωτογραφίες της συλλογής του Enlart στις οποίες οι άνθρωποι ‘αναμετρούνται’ κυριολεκτικά και μεταφορικά με την αρχιτεκτονική, η αίσθηση αυτή είναι έκδηλη.

Αυτό που αξίζει να παρατηρήσουμε σε κάποιες από τις φωτογραφίες της συλλογής που επικεντρώνονται στους ανθρώπους είναι μια απόκλιση από αυτή την άβολη, δύσφορη σχέση με τη φωτογραφική κάμερα: αντί οι άνθρωποι να βρίσκονται σε απόλυτη παύση, διευθετημένες και διευθετημένοι επιμελώς απέναντι από τη κάμερα, είναι πρόδηλο ότι οι φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί ενώ βρίσκεται σε εξέλιξη κάποια δραστηριότητα ή κίνηση. Το γεγονός αυτό από μόνο του δημιουργεί ένα μικρό, εναλλακτικό φωτογραφικό χώρο μέσα στον οποίο οι άνθρωποι της Κύπρου παρουσιάζονται σε ροή και όχι σε στάση, σε επαγγελματικές δραστηριότητες (όπως στο όργωμα ή στα παζάρια), στην καθημερινή τους κίνηση στους δρόμους (όπως στο πέρασμα τους μπροστά από το παλάτι των Λουζινιανών και τον Καθεδρικό του Αγίου Νικολάου στην Αμμόχωστο ή δίπλα από την Αγία Σοφία στη Λευκωσία) ή σε ασυνήθιστους συνδυασμούς (όπως στον Άγιο Ηρακλείδιο).

Μια τέτοια περίπτωση αποτελούν και οι δύο φωτογραφίες από το δημοτικό σχολείο του Καλοπαναγιώτη. Αν ανατρέξουμε στον κανόνα της αποικιοκρατικής φωτογραφικής πρακτικής στην Κύπρο μάλλον θα αναμέναμε δύο  τελείως διαφορετικές φωτογραφίες: τα παιδιά σε δύο-τρεις σειρές να μας κοιτούν κατά μέτωπο και οι δασκάλες και δάσκαλοι τους τοποθετημένοι στο κέντρο ή συμμετρικά στις άκρες  ή, ίσως λιγότερο πιθανό, μια φωτογραφία στο εσωτερικό του σχολείου όπου και πάλι παιδιά και ενήλικες θα μας κοίταζαν κάπως άβολα. Στην περίπτωση αυτή όμως η συνάντηση με το φωτογραφικό κλικ φαίνεται να έχει γίνει μάλλον αναπάντεχα, ειδικά στην περίπτωση των κοριτσιών. Αν και θολές, είναι δείγματα μιας διαφορετικής συνάντησης των ανθρώπων της Κύπρου με τη φωτογραφική μηχανή, όπου η παρουσία και τα σώματα ‘των ιθαγενών’ δεν ήταν πάντοτε παραδομένα αμήχανα στο φακό.

 

 

Ομάδα παιδιών, ομάδα κοριτσιών(πάνω) και ομάδα αγοριών(κάτω) με τον δάσκαλο τους στο χωριό του Καλοπαναγιώτη

Τέτοια δείγματα δεν φτάνουν συχνά στο κοινό με αποτέλεσμα να στερούμαστε της επαφής με πάμπολλες ιστορικές φωτογραφίες, αυτές που η Edwards ονομάζει ‘μουλάρια’ της φωτογραφίας, που παρ’ όλο που έχουν  διαμορφώσει  αντιλήψεις και ιδέες για τον κόσμο δεν κρίνονται ‘επαρκείς’ για το χώρο της έκθεσης ή της έκδοσης. Tα τελευταία πέντε χρόνια όμως παρατηρείται μια αλλαγή σε αυτή τη συνθήκη (πού αλλού;) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: όλο και περισσότερο συναντούμε ομάδες χρηστών που μοιράζονται μεταξύ τους ιστορικές φωτογραφίες με πρώτιστο γνώμονα το περιεχόμενο τους και όχι την αισθητική τους. Παρ’ όλο που στην αρχή το υλικό έτεινε να σχετίζεται με εύπορες κοινωνικές ομάδες, εντούτοις σταδιακά παρουσιάζονται φωτογραφίες που αναφέρονται, αν και όχι ακόμα επαρκώς, σε μια ποικιλία κοινωνικών ομάδων και συνθηκών.

Μένει να δούμε αν αυτή την ανάγκη θα την αφουγκραστούν με επιστημονική προσέγγιση και κριτική διάθεση τα μουσεία, οι εκδοτικοί οίκοι και τα ιδρύματα πολιτισμού.

Αναφορές:

Elizabeth Edwards (2015) ‘Photography’s default history is told as art – it shouldn’t be’. Διαθέσιμο στο  https://theconversation.com/photographys-default-history-is-told-as-art-it-shouldnt-be-37734.

Magda Ohnefalsch-Richter (1913/2006) Ελληνικά Ήθη και Έθιμα στην Κύπρο. Λευκωσία: Πολιτιστικό Ίδρυμα Λαϊκής Τράπεζας.

Σταύρος Σταύρου Καραγιάννη (2014) ‘En-gendering Cypriots: from colonial landscapes to post-colonial identities’, στο Photography and Cyprus: Time, place and identity. Λονδίνο: I.B.Tauris.

*Η Δέσπω Πασιά είναι παιδαγωγός και μουσειολόγος και υποψήφια διδάκτορας στο τμήμα Πολιτισμού, Επικοινωνίας και Μέσων του UCL- Institute of Education.

+ Η έκθεση της φωτογραφικής συλλογής του Καμίλ Ενλάρ συνεχίζεται μέχρι τις 20 Δεκεμβρίου 2019 στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας , οδός Ερμού 285, Τρίτη- Κυριακή 9.30-17.00, πληροφορίες τηλ. 22.300994

 

  • ΠΑΡΑΘΥΡΟ

    Το «Παράθυρο» είναι το πολιτιστικό ένθετο της εφημερίδας Πολίτης [Κύπρος] και του διαδικτυακού πόρταλ www.politis.com.cy. Ειδήσεις, συνεντεύξεις, συναντήσεις, ρεπορτάζ, ήχοι, εικόνες – κινούμενες και στατικές, κριτικές προσεγγίσεις, λοξές ματιές. Βλέπουμε το δέντρο, δεν χάνουμε το δάσος

You May Also Like

Ειδική ξενάγηση στο Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο

Το Λεβέντειο Δημοτικό Μουσείο Λευκωσίας κάνει αρχή στο πλούσιο πρόγραμμα εκδηλώσεων, που οργανώνει με ...

ΣΠΕΛ: Παράδοση τον Μάρτη, λειτουργία καλό 2020

Με την ανάθεση μελέτης για την ίδρυση και λειτουργία κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στο ...

Η προγονή του Πικάσο θα ανοίξει μουσείο με τα έργα του

Η Κατρίν Υτέν-Μπλε, μοναχοκόρη της δεύτερης συζύγου του Πάμπλο Πικάσο, Ζακλίν Ροκ, πρόκειται να ...

Ομαδική έκθεση εμπνευσμένη από το χωριό Άλωνα

Προσκαλείστε στην ομαδική έκθεση με έργα καλλιτεχνών από την Φιλοξενία Ε.ΚΑ.ΤΕ / CRAMBERO SUITES στην ...

Open Call από την πλατφόρμα πολιτισμού Theatrum Vitae

«Στην ερώτηση κατά πόσο είναι εφικτό να ενώσουμε τον κόσμο δια μέσου μίας διεθνούς ...

«Εστι-ά-ζω»: ένα παζλ από εικόνες και ήχους

Συνέντευξη στην Κατερίνα Μιχάηλου Η Χριστίνα Παπακυριακού, φιλοξενείται στο φετινό πρόγραμμα theYard.Residency, στην κατηγορία ...

X