Η γοητεία της πόλης μέσα από τα πορτρέτα των ανθρώπων της

Το βιβλίο ιστορίας της σύγχρονης κυπριακής τέχνης θα πρέπει να ανοίξει ένα νέο, λαμπρό κεφάλαιο για τον σπουδαίο πορτρετίστα Μιχαλάκη Χατζηδημητρίου (Χατζή), έργα του οποίου είναι ανάμεσα σε εκείνα που επιστράφηκαν από την κατεχόμενη Αμμόχωστο και εκτίθενται στην Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης (ΣΠΕΛ) στη Λευκωσία

Ο εντοπισμός και η επιστροφή 219 έργων από την κατεχόμενη Αμμόχωστο, τα οποία εκτίθενται αυτές τις μέρες στην Κρατική Πινακοθήκης Σύγχρονης Τέχνης (ΣΠΕΛ), προσφέρει μια τεράστια πηγή γνώσης που αφορά τη σύγχρονη κυπριακή τέχνη.

Μπορεί τα συγκεκριμένα έργα να αποτελούν ένα μικρό μόνο μέρος όσων έργων αγνοούνται από το 1974, μπορούν όμως να φωτίσουν αρκετές πτυχές της ιστορίας της τέχνης και των καλλιτεχνών που τα δημιούργησαν. Ανάμεσα στα επιστραφέντα έργα των Κάνθου, Διαμαντή, Κισσονέργη, Παράσκου, Σκοτεινού, Κκάσιαλου, Μαρίας Τούρου, Ρέας Μπέιλι, Σεργίου, Κοτσώνη, Πολ Γεωργίου, Βότση -ονόματα καλλιτεχνών τα οποία όλοι λίγο-πολύ γνωρίζουμε-, υπάρχει ακόμα ένα το οποίο είναι άγνωστο στους περισσότερους: Μιχαλάκης Χατζηδημητρίου (Χατζής). Ενόσω ζούσε είχε δείξει τα έργα του σε ελάχιστους, δωρίζοντάς τα στη Δημοτική Πινακοθήκη Αμμοχώστου, όπου και έμειναν εγκλωβισμένα μετά την τουρκική εισβολή του 1974.

Το όνομα του Χατζή ως καλλιτέχνη με σημαντικό έργο πρωτοεμφανίστηκε στο βιβλίο «Η Αμμόχωστος της εικαστικής δημιουργίας», το οποίο τυπώθηκε το 2005 χάρη στον Σύνδεσμο Αποφοίτων των Ελληνικών Γυμνασίων Αμμοχώστου, ο οποίος θεώρησε χρέος να μαζευτεί όσο υλικό ήταν δυνατόν για την καλλιτεχνική ζωή της Αμμοχώστου πριν χαθούν άνθρωποι και σβήσουν οι μνήμες. Το «πορτρέτο» του ίδιου του Χατζή προσπάθησα να σκιαγραφήσω τότε μέσα από τις περιγραφές ανθρώπων που τον είχαν γνωρίσει και μου τον περιέγραψαν, μεταξύ των οποίων τον ζωγράφο Γιώργο Σκοτεινό και τον ποιητή Αντώνη Ηλιάκη.

Η ιστορία της κυπριακής τέχνης πρέπει να ξαναγραφεί

Ποιος είναι ο Χατζής

Ο Μιχαλάκης Χατζηδημητρίου γεννήθηκε το 1898 στην Αμμόχωστο – ξάδελφος του ποιητή Γλαύκου Αλιθέρση (Μιχάλη Χατζηδημητρίου 1897-1965). Αφού τέλειωσε το Παγκύπριο Γυμνάσιο (1919), πήγε στο Παρίσι κι εκεί παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής και μουσικής και πήρε πτυχίο της Εμπορικής Σχολής Rigier. Στο Παρίσι έζησε σε μια εποχή ενδιαφέρουσα καθώς την περίοδο εκείνη διαδραματίζονταν οι μεγάλες αλλαγές στα καλλιτεχνικά δρώμενα. Εκεί γνωρίστηκε με σημαντικές προσωπικότητες. Σύχναζε στο ίδιο καφέ με τον Πικάσο, «τον μάστορα» όπως τον αποκαλούσε. Όταν ο Χατζηδημητρίου επέστρεψε στην Αμμόχωστο οι φίλοι του τον αποκαλούσαν Χατζή και με αυτό το όνομα έμεινε γνωστός. Από το 1923 μέχρι το 1928 εργάστηκε ως καθηγητής της γαλλικής γλώσσας και ιχνογραφίας στα Ελληνικά Εκπαιδευτήρια Αμμοχώστου (μαθητής του υπήρξε ο Τηλέμαχος Κάνθος).

Έργο του Κάνθου όπου απεικονίζεται ο Μιχαλάκης Χατζηδημητρίου. Επίσης από την έκθεση «Ξαναγέννηση»

Παράλληλα, σπούδασε δικηγόρος με αλληλογραφία και πήρε πτυχίο νομικής από το La Salle Extension University Chicago. Με αυτόν τον τρόπο πραγματοποιούσε το όνειρο του πατέρα του, που ήθελε να τον δει δικηγόρο, παρόλο που ο ίδιος ονειρευόταν πάντοτε να σπουδάσει τέχνη.

Στην Αμμόχωστο ο Χατζής βρήκε ένα κλίμα ιδιαίτερα ενδιαφέρον όσον αφορά την τέχνη. Σύχναζε σε μέρη όπου μαζεύονταν καλλιτέχνες και διανοούμενοι και έπαιρνε μέρος στις συζητήσεις. Παρά το γεγονός ότι ασκούσε τη δικηγορία, συνέχιζε να ζωγραφίζει. Είχε καλλιτεχνικές αναζητήσεις και ήταν λάτρης της μουσικής. Η αγάπη του για τη μουσική εκφραζόταν μέσα από μια μεγάλη συλλογή βιολιών που είχε και την οποία έδειχνε καμαρώνοντας στους φίλους του, αντίθετα με τα έργα του, τα οποία δεν έδειχνε σε πολλούς. Υπήρξε, μέχρι τα τελευταία του χρόνια, φίλος του Έλληνα ζωγράφου Γιώργου Γουναρόπουλου (1890- 1977), ο οποίος είχε σπουδάσει στο Παρίσι την ίδια εποχή που ζούσε εκεί ο Χατζής.

Άποψη της έκθεσης με έργα του Μιχαλάκη Χατζηδημητρίου [Χατζή]. Φωτογραφία ©Ελένη Παπαδοπούλου

Μια μεγάλη παρέα μαζευόταν σε ένα ζαχαροπλαστείο στο κέντρο της Αμμοχώστου και συζητούσε για διάφορα θέματα. Εκεί ήταν και ο Χατζής, ο Γιώργος Σκοτεινός, η Λένια Σαβερειάδου -πάντα με το τσιγάρο στο στόμα- και ζητούσε με πολύ στόμφο από τον Χατζή να δείξει τα έργα του. «Γιατί δεν μας τα δείχνεις ρε Χατζή, φοβάσαι;» του έλεγε. «Μα τι να σας δείξω αφού το πιο μεγάλο μου έργο είναι σαν το πιατούι της πάστας», απαντούσε χαμηλόφωνα ο Χατζής. Ο Χατζής ήταν μετριοπαθής, κάπως χαμηλών τόνων και ματαιόδοξος, αφού υποτιμούσε τις δυνάμεις του. «Για να γίνει κανείς σπουδαίος ζωγράφος», έλεγε, «πρέπει να ανακαλύψει κάτι δικό του». Ο ίδιος έκανε, λοιπόν, αθόρυβα τους δικούς του πειραματισμούς, πειραματισμούς ενός ορθόδοξου, θαυμάσιου φοιτητή τέχνης, που απέβλεπε στο να γίνει μεγάλο όνομα, πιστεύοντας ότι «η ζωγραφική δεν είναι αστεία πράγματα». Όλα τα έργα του ήταν πορτρέτα που έκανε κυρίως στο δικαστήριο, απαθανατίζοντας γνωστούς και αγνώστους καθώς του άρεσε να ψυχογραφεί τους τύπους της Αμμοχώστου. Χρησιμοποιούσε διάφορα μέσα ζωγραφικής, μολύβι, κάρβουνο, λάδι, ακουαρέλα, χρωματιστά μολύβια, παστέλ πάνω σε μικρές επιφάνειες.

Ο Γιώργος Σκοτεινός τον θυμάται να του λέει: «Προσπαθώ να ανακαλύψω κάτι, και δεν το βρίσκω, θέλεις να το βρεις εσύ ρε κοπελλούι;». Αυτό που ουσιαστικά ήθελε να ανακαλύψει ο Χατζής ήταν μια τεχνική που να διαφέρει από τις άλλες, να είναι και προσωπική ταυτόχρονα. «Ήθελε να ανακαλύψει τη δική του μανιέρα, γι’ αυτό και εξερευνούσε τους ιμπρεσιονιστές, τους ποϊντιλιστές, μέσα από μια ματιά που πολεμούσε με τα χρώματα, το φως, τον όγκο», εκτιμά ο Γιώργος Σκοτεινός.

«Ο Χατζής αν δεν είχε αυτήν τη φιλοσοφία ότι όλα είναι ματαιότης και ασχολείτο συστηματικά με τη ζωγραφική, νομίζω ότι ήταν ο πιο ταλαντούχος από όλους. Έπρεπε να μείνει στο Παρίσι. Τι γύρευε στην Αμμόχωστο, σε ένα χωρκό, ένα άτομο με τέτοια προσόντα; Τα έργα του δεν τα έδειχνε. Μια νύχτα πήγαμε στο σπίτι του και δέχτηκε να μας δείξει μερικά έργα. Μικρά έργα σε χαρτόνια, με χρώματα καμωμένα. Μοντέρνα και μετα-ιμπρεσιονιστικά, όχι αφηρημένα της τέχνης, ωραία πορτρέτα. Ένα από τα πρόσωπα που θαύμαζε, το ίνδαλμά του, ήταν ο περίφημος Ζαλουμίδης, ο οποίος έβγαζε εφημερίδα παλιά στο Βαρώσι. Έκανε και αυτουνού το πορτρέτο», αφηγείται ο λογοτέχνης Αντώνης Ηλιάκης.

Το 1965, ο Χατζής αρρώστησε. Είχε πόνο στο στήθος και οι φίλοι του τον πήραν στο νοσοκομείο. Ανάμεσα στους φίλους που πήγαιναν να τον επισκεφτούν ήταν και ο Ανδρέας Κλητίδης, από τη Λευκωσία, που τον καθησύχαζε ότι ο πόνος προέρχεται από το κονιάκ και τις κούννες που απολάμβανε κάθε απόγευμα. Ο στωικός Χατζής τού απάντησε: «Άκου Ανδρέα, άμα σε δει ένας γιατρός σαλπάρεις, άμα σε δουν δύο το πράμα πίνει νερό. Εμένα με είδαν τρεις». Έπειτα από μερικές ώρες ο Χατζής πέθανε.

Η μαγεία του πορτρέτου

Το πορτρέτο υπήρξε πάντα ένα είδος πρόκλησης για κάθε ζωγράφο, ακόμα και μετά την εφεύρεση της φωτογραφίας η οποία άρχισε να παίρνει τον ρόλο της ρεαλιστικής αναπαράστασης του κόσμου, ρόλο που μέχρι τότε είχε η ζωγραφική. Οι προσωπογραφίες του Απελλή μέχρι αυτές του Ελ Γκρέκο, του Ρούμπενς, του Ρέμπραντ και του Μουρίγιο, του Πικάσο και του Νταλί αποδεικνύουν ότι ο μεγάλος καλλιτέχνης δεν αρκείται στη ρεαλιστική απεικόνιση αλλά μπορεί να διεισδύει στην ψυχή των ανθρώπων και να την αποτυπώνει στη ζωγραφική επιφάνεια.

Τα 63 έργα-πορτρέτα του Χατζή, όπως αποκαλύπτονται σήμερα μπροστά μας, αποτελούν μια τεράστια πρόκληση έρευνας και μελέτης και αποδεικνύουν αυτό που έχουν εκφράσει όσοι τον γνώρισαν, την αγάπη του να παρατηρεί ανθρώπους και να αποτυπώνει τον εσωτερικό τους κόσμο. Την ίδια στιγμή, μας προκαλούν σε διάλογο με τους ανθρώπους μιας πόλης, η οποία δεν μπορεί να συνεχίσει να θεωρείται φάντασμα.

ΕΙΚΟΝΑ: Πορτρέτα του Μιχαλάκη Χατζηδημητρίου (Χατζή) στην έκθεση «Ξαναγέννηση» στην Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης που επιστράφηκαν από την Αμμόχωστο. Η έκθεση θα παραμείνει ανοιχτή για το κοινό μέχρι την 1η Αυγούστου. Φωτογραφία: ©Ελένη Παπαδοπούλου | Παράθυρο

  • ΜΑΡΙΝΑ ΣΧΙΖΑ

    Σπούδασε Ιστορία της Τέχνης στο Λονδίνο. Εργάστηκε στην εφημερίδα Φιλελεύθερος ως αρχισυντάκτρια πολιτιστικού ρεπορτάζ. Παρουσίασε στο ΡΙΚ την τηλεοπτική πολιτιστική εκπομπή «Στο Προσκήνιο». Έχει εκδώσει τα βιβλία «H Αμμόχωστος της εικαστικής δημιουργίας», «Ανδρέας Ασπρόφτας: το γνωστό και άγνωστο έργο του», «Βαλεντίνος Χαραλάμπους, ο Κεραμίστας». Είναι μέλος του Δ.Σ του ιδρύματος Walk of Truth (Χάγη) κατά της παράνομης διακίνησης έργων τέχνης.

You May Also Like

Spritz Palace στο Θκιό Παλλιές

Το Θκιό Παλλιές Artist Run Project Space ανακοινώνει την έκθεση Spritz Palace, με τους ...

Aphrogee: Κύπρος και Αφρική μαζί, με μια σειρά μπλουζάκια

Η Leatitia Tchakoute από το Καμερούν έφτασε στην Κύπρο το 2017 ως αιτήτρια ασύλου. ...

«The Balloon» του Βασίλη Χριστοφή

Η Γκαλερί Αποκάλυψη φιλοξενεί τη δεύτερη ατομική έκθεση του εικαστικού Βασίλη Χριστοφή, με τίτλο «The ...

Το ερωτικό αλφάβητο της Σοβιετικής Ένωσης

Το 1931 ο γλύπτης Σεργκέι Μερκούροφ σχεδίασε ένα ερωτικό αλφάβητο εμπνευσμένο από παραστάσεις της ...

Μιχάλης Αρφαράς, σύγχρονος

«Έχω μια ιδιαίτερη σχέση με τους Κύπριους χαράκτες», λέει ο Μιχάλης Αρφαράς, καθώς συζητάμε ...

Αυτά είναι τα έργα από την Αμμόχωστο που δεν ταυτοποίηθηκαν

Διακόσια δεκαεννιά έργα που διασώθηκαν στην Αμμόχωστο από Τουρκοκύπριους μετά το 1974 περιλαμβάνονται στην ...

X