Ο Βενετός σύμβουλος Alvise Da Ponte

Γράφει η Νάσα Παταπίου

Επεσήμανε ότι στο βασίλειο της Κύπρου επικρατεί μεγάλη σύγχυση ως προς τα θρησκευτικά θέματα, κατέγραψε τις σπατάλες στα μοναστήρια, τις αδικίες και την εκμετάλλευση των δουλοπαροίκων, αλλά χρησιμοποίησε τις διασυνδέσεις του για να ευεργετήσει τον γιο του. Καθόλου άσχημα σε ομοιότητες με το σήμερα, κι ας έχουν περάσει 500 χρόνια

Ποια ήταν η σχέση του Βενετού συμβούλου στην Κύπρο Alvise da Ponte με το “αρχαίο νερό” της Λευκωσίας, το οποίο λίγο πριν αρχίσουν τα έργα για την ανάπλαση της πλατείας της πρωτεύουσάς μας, εξακολουθούσε να ρέει γύρω από τα τείχη; Και ακόμη, ποια η σχέση του ίδιου Βενετού αξιωματούχου με την έκταση μέσα στην οποία υψώθηκε ο προμαχώνας του Αντωνίου Νταβίλα (εκεί όπου βρίσκεται το δημαρχείο) και απλώθηκε η τάφρος του ίδιου προμαχώνα; Τα έργα και οι ημέρες όμως του Βενετού αυτού αξιωματούχου παρουσιάζονται στη συνέχεια.

Η βενετική κυριαρχία στην Κύπρο διήρκεσε σχεδόν έναν αιώνα και, σε όλη αυτή τη χρονική περίοδο, διορίζονταν Βενετοί αξιωματούχοι για τη διακυβέρνηση της μεγαλονήσου. Ας σημειωθεί ότι την ίδια εποχή υπήρχαν δύο εξουσίες στην Κύπρο. Η μία εξουσία ήταν αυτή με ανώτερο αξιωματούχο τον τοποτηρητή, που είχε δύο βοηθούς με τον τίτλο του συμβούλου και η έδρα τους ήταν η πρωτεύουσα Λευκωσία. Ο τοποτηρητής διέμενε στην τελευταία κατοικία των Lusignan, δηλαδή στο μέγαρο το οποίο ήταν οικοδομημένο στην Πάνω Πλατεία, όπως ονομαζόταν, εκεί που σήμερα είναι τα Δικαστήρια, στον τούρκικο τομέα της Λευκωσίας και το οποίο μετέπειτα κατεδάφισαν οι Άγγλοι. Για τη διαμονή των δύο συμβούλων φαίνεται να υπήρχε ένα άλλο μέγαρο στην πρωτεύουσα, σύμφωνα με μία είδηση την οποία έχουμε αντλήσει από ένα χειρόγραφο. Το 1556, όπως αναφέρεται σ’ αυτό το χειρόγραφο, είχαν γίνει επισκευές στην κατοικία όπου διέμεναν οι δύο Βενετοί σύμβουλοι. Ο τοποτηρητής είχε εξουσία σε όλη την Κύπρο εκτός της πόλης της Αμμοχώστου και των περιοχών της Καρπασίας και Μεσαορίας, που υπάγονταν στο διαμέρισμά της. Η άλλη εξουσία είχε έδρα την Αμμόχωστο, το κυρίως στρατιωτικό κέντρο της Κύπρου, και ο διοικητής της έφερε τον τίτλο του καπιτάνου και είχε στρατιωτική εξουσία και δικαιοδοσία, όπως αναφέρθηκε, στην Καρπασία και Μεσαορία. Ο καπιτάνος διέμενε στο μέγαρο, το οποίο επί Φραγκοκρατίας ήταν το ανάκτορο των Lusignan στην Αμμόχωστο.

Ο σύμβουλος Alvise Da Ponte

Ο Βενετός αξιωματούχος Alvise Da Ponte, μια δεκαετία πριν ακόμη διοριστεί στην Κύπρο ως σύμβουλος για να υπηρετήσει για μια διετία, είχε επισκεφθεί τη μεγαλόνησο ήδη το 1540. Είχε τότε αφιχθεί στην αποικία της πατρίδας του, μετά από εντολή της βενετικής Γερουσίας, για να διερευνήσει το ενδεχόμενο κατά πόσο θα μπορούσε να οικοδομηθεί ένα ή και περισσότερα φρούρια στην Κύπρο και συγκεκριμένα στην περιοχή της Λεμεσού (nel territorio di Limissο) ή οπουδήποτε αλλού συντάσσοντας μια σχετική έκθεση.
Ο Alvise Da Ponte είχε φέρει όντως σε πέρας την αποστολή αυτή, αφού στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας σώζεται και η έκθεση την οποία συνέταξε, όπως του είχε ζητηθεί από τη βενετική Γερουσία.

Ο Alvise Da Ponte του αοίδιμου Αντωνίου είχε διοριστεί ως σύμβουλος στην Κύπρο με απόφαση της Γερουσίας, ημερομηνίας 25 Απριλίου 1551, και η διετής θητεία του θα κάλυπτε, σύμφωνα με την απόφαση, τη χρονική περίοδο από τον Οκτώβριο του 1551 έως τον Οκτώβριο του 1553. Ο Βενετός σύμβουλος φαίνεται να υπηρέτησε κανονικά κατά τη χρονική αυτή περίοδο αφού ήδη στις 16 Νοεμβρίου 1553 μόλις είχε επιστρέψει στην πατρίδα του Βενετία, είχε συντάξει την έκθεσή του για την Κύπρο, την οποία παρουσίασε στις 16 Νοεμβρίου 1553 ενώπιον του Κολεγίου.

Η έκθεση περί Κύπρου

Τι αποκόμισε, όμως, σχετικά με την Κύπρο ως Βενετός αξιωματούχος, τι κατέγραψε και τι εισηγήθηκε για τη βελτίωση της διοίκησης, των εκκλησιαστικών και των οικονομικών θεμάτων; Ο Βενετός σύμβουλος επισημαίνει ότι στο βασίλειο της Κύπρου επικρατεί μεγάλη σύγχυση ως προς τα θρησκευτικά θέματα. Οι Ορθόδοξοι ηγούμενοι, όπως σημειώνει, συνηθίζουν να δέχονται στις μονές δουλοπαροίκους και μ’ αυτό τον τρόπο όχι μόνο κατασπαταλούν τις περιουσίες των μοναστηριών, αλλά επειδή δεν προσφέρουν εργασία στη διοίκηση ζημιώνεται και το ίδιο το κράτος. Στο συγκεκριμένο ζήτημα σημειώνουμε ότι πράγματι πολλοί δουλοπάροικοι για να γλυτώσουν από τη φοβερή καταπίεση και εκμετάλλευση, τόσο των φεουδαρχών όσο και των Βενετών διοικητών, κατέφευγαν στις μονές και υπηρετούσαν ως μοναχοί.

Οι απόψεις του Da Ponte για τους Λατίνους ιερείς ίσως να είναι ακόμα πιο επιβαρυντικές. Συμπεριφέρονται, όπως διατείνεται, ως να ήταν οι περιουσίες των μοναστηριών δική τους κληρονομιά και τις αφήνουν να καταστρέφονται. Επιπρόσθετα συζούν με γυναίκες και εμφανίζονται μαζί τους δημόσια ως να ήταν νυμφευμένοι και ο βίος τους δεν συνάδει με τους θρησκευτικούς κανόνες. Όλα αυτά, υποστηρίζει ο Da Ponte, προέρχονται από το γεγονός ότι δεν βρίσκεται στην Κύπρο κάποιος ανώτερος ιεράρχης να τους διοικεί και να τους νουθετεί. Στη συνέχεια αναφέρεται στην ανάρμοστη θρησκευτική συμπεριφορά τόσο των Ορθοδόξων όσο και των Λατίνων ιερέων. Εισηγείται να αποσταλεί όσο το δυνατόν πιο σύντομα στην Κύπρο ένας ικανός και έμπιστος βικάριος, ώστε να μπορέσει να βάλει σε τάξη τα μέλη όλων των θρησκευτικών ομάδων που υπάρχουν στη μεγαλόνησο.
Ένα άλλο θέμα το οποίο σχολιάζει ο Da Ponte είναι τα οικονομικά της αποικίας. Εξακολουθούν, γράφει, κάποιοι να οφείλουν στο Δημόσιο Ταμείο, ήδη από το 1529, ένα ποσό που ανέρχεται περίπου στις είκοσι τέσσερις χιλιάδες τετρακόσια δουκάτα. Ο ίδιος τονίζει ότι στο διάστημα των δύο ετών που υπηρέτησε στην Κύπρο έστειλε στη Βενετία όχι μόνο το ποσό των πενήντα χιλιάδων δουκάτων που ήταν υποχρεωμένος, αλλά εξοικονόμησε και έστειλε επιπλέον έντεκα χιλιάδες οκτακόσια σαράντα δουκάτα.

Σιτηρά, πάροικοι και stradioti

Η έκθεση του Da Ponte περιέχει και αρκετές αναφορές για τα σιτηρά και την παραγωγή τους, αφού η ίδια η Κύπρος πολύ συχνά τροφοδοτούσε τη μητρόπολη Βενετία, όχι μόνο με αλάτι από τις αλυκές της αλλά και με σιτηρά. Η Κύπρος χρειαζόταν για σπορά τότε διακόσιες χιλιάδες μόδια σιτάρι και διακόσιες χιλιάδες μόδια κριθάρι. Επειδή κατά το προηγούμενο έτος η παραγωγή ήταν μέτρια, χρειάστηκε, όπως αναφέρει ο Da Ponte, να αγοραστούν τριάντα επτά χιλιάδες τριακόσια τριάντα οκτώ μόδια σιτάρι για τη δημόσια σιταποθήκη (fontego) ως παρακαταθήκη. Το έτος 1553 έγινε απογραφή των κατοίκων της Κύπρου και ο πληθυσμός της ανερχόταν στις εκατόν σαράντα εννέα χιλιάδες διακόσιους κατοίκους. Στον αριθμό αυτό, γράφει ο σύμβουλος Da Ponte, δεν είχαν συμπεριληφθεί οι κάτοικοι της Αμμοχώστου ούτε αυτοί της Λευκωσίας. Με τις απογραφές του πληθυσμού ήταν επιφορτισμένοι οι εκάστοτε σύμβουλοι και ο Da Ponte ως σύμβουλος ήταν άμεσα εμπλεκόμενος.
Ο Alvise Da Ponte είναι μεταξύ εκείνων των ελαχίστων Βενετών αξιωματούχων που αναφέρεται στις τυραννίες στις οποίες υποβάλλονταν οι δουλοπάροικοι. Επισημαίνει ότι επιβάλλεται να τεθεί κάποιο φρένο τόσο στους διοικητές όσο και στους βαΐλους, που εκμεταλλεύονται με τόση σκληρότητα τους δουλοπαροίκους.

Η άποψή του επίσης για τα μέλη του ελαφρού ιππικού δεν είναι θετική, αφού όπως υποστηρίζει η χορήγηση κτημάτων στους stradioti τους έχει μεταβάλει από στρατιώτες σε αγρότες. Έτσι, ενώ οφείλουν να διενεργούν ακτοφρουρές βρίσκονται στα κτήματά τους να σπέρνουν, να θερίζουν ή να καλλιεργούν. Περίπου πεντακόσιοι Αλβανοί, παιδιά των μελών του ελαφρού ιππικού, ζουν στην Πάφο, και λόγω της φτώχειας τους αναγκάζονται μερικές φορές να κλέβουν για επιβίωση. Πρόκειται, όπως σημειώνει ο Βενετός σύμβουλος, για άνδρες που μπορούν να φανούν χρήσιμοι στη Δημοκρατία της Βενετίας, αφού με ελάχιστη αμοιβή και παραχώρηση κριθαριού για το άλογό τους, μπορούν να υπηρετήσουν και αυτοί στο ελαφρύ ιππικό.

Μια θέση για τον γιο του

Ο Βενετός σύμβουλος μπορεί στην έκθεσή του να καταγράφει στοιχεία για τις αδικίες και την εκμετάλλευση των δουλοπαροίκων και να αναφέρεται στα κακώς έχοντα των Ορθοδόξων και των Λατίνων, αλλά ως αξιωματούχος φρόντισε με τις διασυνδέσεις του να ευεργετήσει και τον γιο του διορίζοντάς τον σε ένα εκκλησιαστικό αξίωμα. Ο γιος του Alvise Da Ponte Φραγκίσκος, καθηγητής φιλοσοφίας, ζούσε με την οικογένειά του στη Βενετία. Ο πατέρας του, γνωρίζοντας ότι η λατινική μονή της Παναγίας της Ελεούσας (Misericordia) στη Λευκωσία είχε ένα ετήσιο εισόδημα 230 με 240 δουκάτα, φρόντισε να διοριστεί ο γιος του ηγούμενος της μονής, ώστε εκ του μακρόθεν να απολαμβάνει τα εισοδήματά της.

Η μονή διέθετε περιβόλια και εκμεταλλευόταν τα νερά μιας πλούσιας πηγής της Λευκωσίας. Το 1563, όταν η βενετική διοίκηση υδροδότησε για δεύτερη φορά τη Λευκωσία από το νερό της πηγής αυτής, ο Φραγκίσκος Da Ponte ως ηγούμενος της μονής που εκμεταλλευόταν το νερό, ήγειρε αξιώσεις για αποζημίωση. Πρόκειται για το νερό της οχύρωσης (Acqua della citadella), όπως αναφέρεται στις πηγές. Το 1567 χρειάστηκε η Λευκωσία να οχυρωθεί εκ νέου με προμαχώνες, λόγω του ορατού οθωμανικού κινδύνου, και τότε η μονή κατεδαφίστηκε. Η μονή αυτή ήταν οικοδομημένη ακριβώς στον χώρο εκείνο στον οποίο οικοδομήθηκε το 1567 ο προμαχώνας Νταβίλα και απλώθηκε η τάφρος του.

Λίγες μόνο ημέρες πριν αποβιβαστούν οι Οθωμανοί στην Κύπρο, είχε φθάσει μια επιστολή στη μεγαλόνησο, με την οποία η βενετική Γερουσία ενημέρωνε τον τοποτηρητή ότι ο καθηγητής φιλοσοφίας Φραγκίσκος Da Ponte, μόλις τριάντα τριών ετών, αιφνιδίως πέθανε.
Εισήγηση της Γερουσίας ήταν όπως διοριστεί στη θέση του πατέρα του ένας από τους ανήλικους γιους του, ώστε με το εισόδημα της μονής να ενισχύεται η ορφανή οικογένεια. Δεν γνωρίζουμε στη συνέχεια ποιες θα μπορούσε να ήταν οι ενέργειες των Βενετών διοικητών, αφού η Κύπρος είχε ήδη βρεθεί σ’ εμπόλεμη κατάσταση. Η μονή όχι μόνο είχε κατεδαφιστεί αλλά και η κερδοφόρα αποικία των Βενετών σε λίγο θα περνούσε στην εξουσία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας…

You May Also Like

Ιστορικά στοιχεία και λαογραφικές αναφορές για το χαρούπι

H χαρουπιά, γνωστή περισσότερο στο κυπριακό ιδίωμα ως τερατσιά και ο καρπός της, τα ...

Ο υπάλληλος του Νικόλαου Querini, Λουκάς Furlan

Ο διορισμός του Βενετού τοποτηρητή Νικόλαου Querini στην Κύπρο έφερε στη μεγαλόνησο τον πορθμέα ...

Η γυναικεία μονή των Αγίων Πάντων στη Λευκωσία – Άγνωστα στοιχεία

Γράφει η Νάσα Παταπίου Μια από τις πέντε γυναικείες ορθόδοξες μονές της Λευκωσίας κατά ...

Πέτρος Γαβρίλης: Αρχηγός των τουρκοπούλων και αρκεβουζιοφόρων

Γράφει η Νάσα Παταπίου Αυτή είναι η ιστορία του Πέτρου Γαβρίλη, ο οποίος υπηρέτησε ...

Βρεττός Πλατανίτης: Ένας υπερασπιστής της Λευκωσίας το 1570

Γράφει η Νάσα Παταπίου Ανέκδοτα έγγραφα του 1575 έφεραν στο φως άγνωστα μέχρι πρότινος στοιχεία ...

Ιστορικές ειδήσεις για το Πεντάσχοινο

Το χωριό Πεντάσχοινο της Κύπρου, στο διαμέρισμα της Λάρνακας, έσβησε με το πέρασμα των ...

X