Γράφει ο Βασίλης Ιερείδης
Φέτος φτάσαμε στη Βενετία με πτήση απευθείας από τη Λάρνακα. Επιλέξαμε να μείνουμε στο Μολιάνο, ένα μικρό χωριό δίπλα από το Τρεβίζο. Το τρένο διασχίζει αργά την πόλη που περιβάλλεται από λιμνοθάλασσα. Είναι απολαυστική η διαδρομή. Να βλέπεις την ανατολή του ήλιου να καθρεφτίζεται μέσα στο νερό μέχρι να «αράξει η αμαξοστοιχία» σε μία από τις είκοσι δύο πλατφόρμες του σιδηροδρομικού Δέλτα, στον σταθμό της Αγίας Λουκίας. Παράλληλα με το τρένο, χάνεται το βλέμμα σου στους ψαράδες, στις βάρκες γεμάτες προμήθειες, ακόμα και στις γόνδολες. Βγαίνουμε από τον σταθμό. Κόσμος, πολύς κόσμος στα σκαλοπάτια, στο μεγάλο κανάλι, βάρκες πάνε κι έρχονται.
Επιλέγουμε το βαπορέτο που διασχίζει το Μεγάλο Κανάλι και φτάνει ώς τους Κήπους. Οι καλοδιατηρημένες όψεις των παλατιών πάνω στο νερό είναι πάντα εντυπωσιακές. Λίγο πριν από το Ριάλτο, στο μπαλκόνι ψηλά παρατηρήσαμε ένα τραπέζι με κόσμο. Ένα έργο ρεαλιστικό, φιλόξενο να σε καλωσορίζει στην πόλη, στην Μπιενάλε, του καλλιτέχνη JR. Το «Il Gesto» είναι ένα πολυμεσικό έργο που ενεργοποιεί τόσο το εξωτερικό όσο και το εσωτερικό του Palazzo Ca’ da Mosto (Venice Venice Hotel). Η παρέμβαση ξεκινά από την πρόσοψη του κτηρίου, όπου μια μεγάλης κλίμακας προσωρινή εγκατάσταση από ελαφριά πάνελ μετατρέπει τη βενετοβυζαντινή αρχιτεκτονική σε μια δημόσια σκηνή, ορατή από το Μεγάλο Κανάλι. Ενώ οι εξωτερικές μορφές μοιάζουν να προβάλλουν από τα παράθυρα και να «συνομιλούν» με την πόλη, το έργο βρίσκει την οριστική και μόνιμη μορφή του στο εσωτερικό του παλατιού: μια μνημειακή ταπισερί, δημιουργημένη σε συνεργασία με τον δεξιοτέχνη υφαντή Giovanni Bonotto. Επαναπροσεγγίζοντας τον πίνακα του Paolo Veronese «Ο Γάμος στην Κανά» (1563), το έργο μετατοπίζει την έμφαση από το βιβλικό θαύμα σε ένα σύγχρονο μοντέλο κοινωνικής αποκατάστασης και φροντίδας της κοινότητας.
Λίγο πιο κάτω, μικρές και διακριτικές αφίσες ενημερώνουν για τις εκθέσεις που φιλοξενούνται, διάσπαρτες σε όλη την πόλη. Στην Ακαδημία κατεβαίνουμε από το βαπορέτο και ανεβαίνουμε στην ξύλινη γέφυρα, απ' όπου το βλέμμα ανοίγει και συναντά πολλαπλές εικόνες και διαδρομές.
Ανάμεσα σε αυτές, ξεχωρίζουν τα εντυπωσιακά, πολύχρωμα γυάλινα γλυπτά του Dale Chihuly, εγκατεστημένα κατά μήκος του Μεγάλου Καναλιού. Μοιάζουν να αιωρούνται στον χώρο, συνδυάζοντας τη δεξιοτεχνία του γυαλιού με μια σχεδόν οργανική, εκρηκτική μορφολογία.
Παράλληλα, στην Gallerie dell'Accademia της Βενετίας παρουσιάζεται μια μεγάλης κλίμακας έκθεση της Marina Abramović, σηματοδοτώντας την πρώτη φορά που το ίδρυμα αφιερώνει μια τόσο εκτενή παρουσίαση σε εν ζωή γυναίκα καλλιτέχνιδα. Σε σύμπτωση με την Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας και τα 80ά γενέθλια της καλλιτέχνιδας, η έκθεση αναπτύσσεται τόσο στους μόνιμους όσο και στους προσωρινούς εκθεσιακούς χώρους, τοποθετώντας το έργο της Abramović σε άμεσο διάλογο με την ιστορική συλλογή του μουσείου. Η έκθεση φέρνει κοντά εμβληματικές περφόρμανς, νέα έργα και διαδραστικές εγκαταστάσεις, ξετυλίγοντας τη διαρκή πορεία της Abramović γύρω από την αντοχή, την ευαλωτότητα και την ένταση της παρουσίας. Μέσα από αυτές τις συναντήσεις, το σώμα αποτελεί τόπο μεταμόρφωσης, ενώ η περφόρμανς ανοίγει έναν διάλογο με βαθύτερες αναζητήσεις της ύλης και του πνεύματος.
Ένας βαλσαμωμένος γάτος χαιρετά τους περαστικούς από ένα παράθυρο του κτηρίου Φρανκέτι. Κι άλλες εικόνες, αφίσες, έργα σε κτήρια, κήπους και πλατείες συνθέτουν και επιβεβαιώνουν την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα της Μπιενάλε. Είναι μια γιορτή, μια μεγάλη γιορτή. Κοπιάστε! Η βόλτα από την Ακαδημία μέχρι την πλατεία του Αγίου Μάρκου κυλά ευχάριστα. Από πλατεία σε πλατεία, μέσα από γέφυρες που διασχίζουν τα κανάλια, ανάμεσα σε εκκλησίες και καταστήματα κάθε λογής, η πόλη ξεδιπλώνεται σαν ένα ζωντανό σκηνικό.
Στην πλατεία του Αγίου Μάρκου, πέρα από τα κλασικά μνημεία, τα μουσεία και τα καφέ με τους μουσικούς, ξεχωρίζουν δύο ιδιαίτεροι χώροι. Το μικρό κατάστημα-στολίδι του Κάρλο Σκάρπα για την Ολιβέτι φιλοξενεί περιοδικές εκθέσεις και εντυπωσιάζει με τα μοναδικά μωσαϊκά δάπεδα, τα μαρμάρινα σκαλοπάτια και τις προηγμένες αρχιτεκτονικές λεπτομέρειές του. Οι όροφοι πάνω από τα καταστήματα, που ήταν γνωστοί ως Procuratie, έχουν ανακαινιστεί υποδειγματικά από τον David Chipperfield και χρησιμοποιούνται είτε σαν εκθεσιακοί χώροι - αίθουσες εκδηλώσεων, ενώ υπάρχει και μια βιβλιοθήκη με καφέ. Στον τρίτο όροφο, που είναι ανοιχτός προς την πόλη, έχουν διαμορφωθεί χώροι με σύγχρονες δραστηριότητες και παιχνίδια, προσκαλώντας κατοίκους και επισκέπτες να τον ανακαλύψουν.
Η επιμελήτρια της 61ης Μπιενάλε της Βενετίας (Biennale Arte 2026), με τίτλο In Minor Keys, ήταν η Koyo Kouoh, Καμερουνέζα-Ελβετή επιμελήτρια και πρώην διευθύντρια του Zeitz MOCAA στο Κέιπ Τάουν. Διορίστηκε τον Δεκέμβριο του 2024 και έγινε η πρώτη Αφρικανή γυναίκα που επιμελήθηκε την κεντρική έκθεση της Μπιενάλε. Η Kouoh απεβίωσε δυστυχώς το 2025, πριν από τα εγκαίνια της έκθεσης, ωστόσο η Μπιενάλε του 2026 πραγματοποιήθηκε ακολουθώντας το αρχικό της επιμελητικό όραμα και το πλαίσιο που είχε θέσει για το In Minor Keys.
Συνεχίζοντας τη βόλτα για να φτάσουμε μέχρι το Αρσενάλε, ξεχωρίσαμε τρία μικρά περίπτερα. Αυτά του Ναουρού, της Νέας Ζηλανδίας και της Κύπρου.
Το Ναουρού, το μικρότερο νησιωτικό κράτος στον κόσμο, συμμετέχει για πρώτη φορά. Για την παρουσία του στη Βενετία, ο καλλιτέχνης Stefano Cagol μετέφερε έναν κύβο πάγου από τις Άλπεις, ο οποίος αφέθηκε να λιώνει κατά μήκος της Riva Ca’ di Dio, κοντά στο παραλιακό μέτωπο, ανάμεσα στη Riva Ca’ di Dio και το Circolo Sottufficiali , μια χειρονομία με έντονο συμβολισμό. Στο μικρό περίπτερο της έκθεσης, η πρόταση εξετάζει πώς η περιβαλλοντική καταστροφή επηρεάζει τη μνήμη, την ταυτότητα και την ίδια τη ζωή.
Στον χώρο της Νέας Ζηλανδίας, η Fiona Pardington παρουσιάζει «πορτρέτα» πουλιών. Κάποια από αυτά δεν υπάρχουν πια. Σε κοιτάζουν στα μάτια και ρωτούν σιωπηλά. Γιατί; Στην παράδοση των Μαορί, από την οποία κατάγεται η φωτογράφος, τα πουλιά θεωρούνται φορείς μηνυμάτων και πολύτιμοι πολιτιστικοί θησαυροί που συνυπάρχουν και μοιράζονται τον χώρο με τον άνθρωπο σε μια σχέση αμοιβαιότητας.
Στο περίπτερο της Κύπρου μέσα από το έργο της Μαρίνας Ξενοφώντος, η απώλεια, η μνήμη, ο τόπος, η παράδοση, η ιστορία… Κομμάτια από την εγκαταλελειμμένη πόλη… παραδοσιακές φωνές, τραγούδια. Χάλκινα κύμβαλα, μια διακριτική φωνή, ένας ψίθυρος, ένα παράπονο. Όποιος γνωρίζει, αναγνωρίζει και πονά.
Έξω από την Αρσενάλε περνά η μεγάλη πορεία για την Παλαιστίνη, στους κήπους τα μισά περίπτερα είναι κλειστά, ο κόσμος ενώνει φωνές διαμαρτυρίας. Τα κρατικά περίπτερα επιλέγουν ποιος θα εκπροσωπήσει μια χώρα και, αναπόφευκτα, καθορίζουν και το πλαίσιο στο οποίο η τέχνη εκτίθεται και διαβάζεται. Η τέχνη, όμως, δεν είναι ουδέτερη. Φέρει βάρος, μεταφέρει θέσεις, επηρεάζει. Η πρόσφατη αλλαγή της επιτροπής επιλογής στις Ηνωμένες Πολιτείες για την Μπιενάλε υπενθυμίζει πόσο στενά συνδέονται οι θεσμοί με τη διαμόρφωση του καλλιτεχνικού λόγου.
Στο πλαίσιο αυτό, ο καλλιτέχνης δύσκολα μένει αμέτοχος. Ακόμα και στη σιωπή, το έργο του κουβαλά ίχνη της εποχής του. Πολιτικά, κοινωνικά, ανθρώπινα.
Η Ουκρανία παρουσιάστηκε σε δύο ανεξάρτητους χώρους, στο Αρσενάλε, με την εγκατάσταση ενός ελαφιού από τσιμέντο, που αρχικά είχε τοποθετηθεί σε ένα δημόσιο πάρκο στην πόλη Ποκρόβσκ στη θέση ενός σοβιετικού πολεμικού αεροπλάνου. Τίτλος του έργου «Εγγύηση ασφάλειας». Στο παλάτσο Κονταρίνι - Πολινιάκ, η δεύτερη έκθεση από την Ουκρανία, «Λίγη Χαρά», παρουσιάζει ανθρώπινες στιγμές, ανάσες, παράλληλα με εικόνες καταστροφής...
Από τα λίγα περίπτερα που μπορέσαμε να δούμε στους κήπους, καθώς τα περισσότερα ήταν κλειστά, ήταν αυτά της Τσεχίας και της Πολωνίας.
Προβληματισμός και ένα χαμόγελο. Μέσα από ένα βίντεο βλέπεις την ταλαιπωρία του πρωταγωνιστή, διακριτικά επεξεργασμένο με τεχνολογία και ίχνη τεχνητής νοημοσύνης. Σε κάνει να χαμογελάς, ίσως και να γελάς. Αυτά στο τσεχοσλοβακικό περίπτερο, που φέτος γιορτάζει εκατό χρόνια παρουσία.
Στο πολωνικό περίπτερο το έργο «Υγρές Γλώσσες», μια πλούσια οπτικοακουστική εμπειρία. Πολλά πρόσωπα, εικόνες στο ύπαιθρο, διάφορες εποχές του χρόνου, έντονα χρώματα συνθέτουν μια πολλαπλή αισθητηριακή απόλαυση που προβάλλεται παράλληλα σε δύο επίπεδα, σε οθόνη και στην οροφή. Πολύ θα ήθελα να μπορούσαμε να φιλοξενήσουμε αυτές τις παραγωγές στην Καστελιώτισσα.
Το τελευταίο περίπτερο στους κήπους είναι το ελληνικό. Πολύ καλή ιδέα λοιπόν οι ξαπλώστρες στα σκαλοπάτια του χώρου για να πάρεις ανάσες. Μετά μπορείς να αποδράσεις σε μια σύγχρονη εκδοχή της σπηλιάς του Πλάτωνα. Η χαλαρή ξάπλα στα σκαλοπάτια, ο Πλάτωνας, η μουσική από τη «σπηλιά» βοηθούν να γνωρίσεις πολλούς επισκέπτες. Τις πρώτες μέρες της έκθεσης οι περισσότεροι είναι καλλιτέχνες, φοιτητές, συλλέκτες.
Φίλοι των τεχνών, φίλοι της Βενετίας, φίλοι της ατμόσφαιρας που βρίσκεις εδώ, που καταφέρνει κάθε χρόνο πολλές εκπλήξεις, πολλές συναντήσεις. Που σε εμπνέει να συνεχίσεις να ονειρεύεσαι. Να ελπίζεις ότι ναι, θα έρθουν καλύτερες μέρες, θα βρούμε λύσεις…