Την περασμένη Τετάρτη, 24 Φεβρουαρίου, συμπληρώθηκαν τέσσερα χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Με αυτή την αφορμή βρέθηκε στη Λευκωσία ο Ολλανδός φωτορεπόρτερ Eddy van Wessel ο οποίος έζησε και ζει την εξέλιξη του πολέμου από την πρώτη γραμμή.

Μετά από πρόσκληση της πρεσβείας της Ολλανδίας στην Κύπρο ήρθε για να μοιραστεί τη συγκλονιστική εμπειρία του σε δύο εκδηλώσεις. Το βράδυ της Τετάρτης, o ΟΠΕΚ διοργάνωσε προβολή του ντοκιμαντέρ Eddy's War στο Θέατρο Παλλάς ενώ την επόμενη μέρα το πρωί, ο Eddy βρέθηκε στο Πανεπιστήμιο Frederick για μια διάλεξη για την πανεπιστημιακή κοινότητα με επίκεντρο την ανθρωπιστική διάσταση του πολέμου, τη δημοσιογραφική κάλυψη και τις προκλήσεις ενός πολεμικού ανταποκριτή. Η αίθουσα ήταν γεμάτη φοιτητές και καθηγητές, έτοιμους να ακούσουν και να δουν ιστορίες από την πρώτη γραμμή.

«Συνήθως ταξιδεύω στην Ουκρανία για περίπου έναν μήνα κάθε φορά, μερικές φορές και λίγο λιγότερο. Έπειτα επιστρέφω 'σπίτι', που για μένα είναι είτε η Ολλανδία είτε η Σουηδία, αφού ζω και στις δύο χώρες. Μετακινούμαι όπου μπορώ να βρω λίγη ησυχία και συνήθως αυτό είναι εκεί όπου βρίσκεται ο σκοτεινός μου θάλαμος», λέει. Ο van Wessel εργάζεται ακόμη με ασπρόμαυρο φιλμ· το διάλεξε για την αμεσότητα που δίνει στην εικόνα και για το γεγονός ότι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης το αρνητικό φιλμ δίνει μια άλλη σημασία στην αληθινότητα της καταγραφής.

Η επιστροφή, ωστόσο, δεν σημαίνει για αυτόν ξεκούραση. «Όταν επιστρέφω, επεξεργάζομαι το υλικό και, με έναν τρόπο, ξαναζώ τα πάντα. Στην Ουκρανία όλα είναι τόσο έντονα και χαοτικά, που απορροφάς τα γεγονότα χωρίς να έχεις χρόνο να τα σκεφτείς. Χρειάζονται εβδομάδες για να συνειδητοποιήσεις πλήρως σε τι έχεις συμμετάσχει. Και όμως, παρά το ψυχικό βάρος θέλω να συνεχίσω να το κάνω», επισημαίνει.

Δεκαετίες σε ζώνες σύγκρουσης

Η Ουκρανία δεν είναι η πρώτη του εμπόλεμη περιοχή. Ο van Wessel καταγράφει συγκρούσεις από τον πόλεμο στα Βαλκάνια και πέρασε περίπου είκοσι χρόνια στη Μέση Ανατολή: Ιράκ, Συρία, Ιράν, Ιορδανία. «Δεν μετακινούμαι απλώς από τόπο σε τόπο. Συνήθως αφιερώνω μια δεκαετία ή και περισσότερο σε μια συγκεκριμένη περιοχή σύγκρουσης. Μπήκα στο Ιράκ το 2003 και ουσιαστικά δεν έφυγα ποτέ πραγματικά».Δεν σχεδίαζε να γίνει πολεμικός φωτογράφος. Ξεκίνησε με αθλητική φωτογραφία σαν χόμπι. Μετά από πρόσκληση ενός φίλου σε μια ανθρωπιστική αποστολή στη Βοσνία, κατάλαβε ότι εκεί ανήκε: «Κανείς δεν θα σε στείλει σε εμπόλεμη ζώνη. Πηγαίνεις με δικά σου έξοδα. Αν η δουλειά σου είναι καλή, ίσως κάποιος την αγοράσει. Είναι προσωπική επιλογή και προσωπικό ρίσκο».

Για εκείνον, η φωτογραφία δεν είναι απλή τεκμηρίωση. «Μια καλή φωτογραφία θέτει ερωτήματα. Αν μια εικόνα εξηγεί τα πάντα, γίνεται βαρετή. Θέλω να προκαλεί τον θεατή». Η σύνθεση έχει σημασία, αλλά όχι με την τυπική έννοια της τεχνικής αρτιότητας. «Μια δυνατή σύνθεση δημιουργεί ένταση και περιέργεια».

Σε μια φωτογραφία από το Τικρίτ, τον Μάρτιο του 2003, ένα αγόρι με ποδήλατο κοιτά τα αγάλματα του Σαντάμ Χουσεΐν λίγο πριν την είσοδο των αμερικανικών στρατευμάτων. «Είναι απλώς ένα παιδί στην πόλη του και ξαφνικά η ζωή του αλλάζει ολοκληρωτικά. Η εικόνα εμπεριέχει ανασφάλεια και αβεβαιότητα για το μέλλον. Αυτές είναι οι στιγμές που αναζητώ».

 

Δίνει ιδιαίτερη σημασία στις μικρές και ανθρώπινες στιγμές. «Μετά από μια νύχτα επιθέσεων και αμμοθυελλών στο Ιράκ, δύο στρατιώτες μοιράζονται ένα τσιγάρο το πρωί. Αυτές οι λεπτομέρειες είναι καθοριστικές για την αφήγηση», επισημαίνει.

«Δουλεύω πολύ με μια πανοραμική μηχανή με περιστρεφόμενο φακό, γιατί τοποθετεί ό,τι συμβαίνει μέσα σε έναν ευρύτερο κόσμο. Δημιουργεί μια κινηματογραφική αίσθηση, παρότι πρόκειται για ακίνητη εικόνα.»

Οι πόλεμοι επαναλαμβάνονται, η ζωή συνεχίζεται

Στις αφηγήσεις μίλησε για την ιδέα της επανάληψης. Στη Μοσούλη, το 2016, κατά τη μάχη εναντίον του ISIS, οι κάτοικοι προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν το ηλεκτρικό ρεύμα με πρόχειρα καλώδια. «Το ίδιο συμβαίνει τώρα στην Ουκρανία: γεννήτριες, αυτοσχέδιες συνδέσεις, άνθρωποι που προσπαθούν να ξαναστήσουν μια στοιχειώδη κανονικότητα. Με πολλούς τρόπους οι πόλεμοι επαναλαμβάνονται», σημειώνει.

Αλλά και την ίδια στιγμή η ζωή συνεχίζεται όπως φαίνεται από φωτογραφίες σε νυχτερινά rave και χαρούμενα παιδιά να απολαμβάνουν το χιόνι ενώ βόμβες, όχι πολύ μακριά, καταστρέφουν και σκορπίζουν τον θάνατο και την καταστροφή.

Όμως συχνά η «καθημερινότητα» είναι η ίδια η βία. Όταν ολλανδική εφημερίδα του ανέθεσε να φωτογραφίσει την καθημερινή ζωή στη Βαγδάτη, μια βομβιστική επίθεση αυτοκτονίας με δεκάδες νεκρούς συνέβη μπροστά του. «Έστειλα τις φωτογραφίες. Αρνήθηκαν να τις δημοσιεύσουν επειδή ήταν υπερβολικά σκληρές. Θύμωσα», μοιράζεται ο van Wessel. Έναν χρόνο αργότερα, οι εικόνες κέρδισαν βραβείο και δημοσιεύθηκαν. «Τότε κατάλαβα ότι, στο τέλος, σημασία έχει να δει ο κόσμος τις εικόνες - έστω και αργότερα».

Στην Ουκρανία συχνά κοιμάται στο αυτοκίνητό του. «Οδηγώ ένα παλιό Subaru μπρος πίσω. Μερικές φορές το αυτοκίνητο είναι το πιο ασφαλές μέρος. Αν φύγεις από ένα φυλάκιο, οι στρατιώτες μπορεί να αρχίσουν να πίνουν, και το αλκοόλ μαζί με ένα Καλάσνικοφ δεν είναι καλός συνδυασμός. Συχνά οδηγώ ανάμεσα σε σημεία ελέγχου μέσα σε δάσος, ελέγχω ότι δεν είναι ναρκοπέδιο και κοιμάμαι εκεί. Τα ξενοδοχεία βομβαρδίζονται. Και όταν οικογένειες με προσκαλούν να μείνω, συχνά έχουν πολύ λίγο φαγητό, και δεν θέλω να τους στερήσω αυτό που χρειάζονται ».

Το όνειρό μου στην επόμενη ζωή είναι να είμαι αόρατος — όχι κυριολεκτικά, αλλά να συγχωνεύομαι με το περιβάλλον. Πρέπει να είσαι παρών χωρίς να γίνεσαι το κέντρο προσοχής.

Σε ερώτηση κατα πόσο πιστεύει αν η ομορφιά μπορεί να υπάρξει ακόμη και σε εικόνες πολέμου απάντησε: «Ναι, υπάρχει και στη φωτογραφία πολέμου. Είναι ταυτόχρονα καλό και κακό. Αν αποτυπώσεις την πιο σκληρή πραγματικότητα με τρόπο που καθηλώνει οπτικά, ο θεατής αναγκάζεται να κοιτάξει. Μια δυνατή εικόνα σε τραβά μέσα σε έναν αγώνα: δεν θέλεις να τη δεις, αλλά δεν μπορείς να σταματήσεις να τη βλέπεις. Αν βασιστείς μόνο στο σοκ, μετά την τρίτη φορά θα αποστρέψει το βλέμμα».

Η ουσία, όπως λέει, είναι να είσαι εκεί ως άνθρωπος. «Όχι ως φωτογράφος. Είσαι ένας άνθρωπος που κρατά μια κάμερα. Από τη στιγμή που αρχίζεις να αποτυπώνεις αυτό που νιώθεις, το συναίσθημα περνά μέσα στην εικόνα».

Ηθική, τραύμα και ενοχή

«Ο πόλεμος αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις την ανθρωπότητα», τονίζει. Για να φωτογραφίσεις με αλήθεια πρέπει να συνδεθείς με τους ανθρώπους και να είσαι ευάλωτος. «Τραβώ κάθε εικόνα, όσο σκληρή κι αν είναι. Αν δεν το κάνω, δεν είμαι παρατηρητής αλλά φίλτρο. Η δική μου ευθύνη είναι να επιστρέψω με την αλήθεια. Η απόφαση για τη δημοσίευση ανήκει αλλού», σημειώνει.

«Ακολουθείς τραυματίες μέχρι τα ιατρικά κέντρα και πεθαίνουν. Θέλεις να φύγεις για πάντα, αλλά ταυτόχρονα θυμάσαι γιατί επέλεξες να βρίσκεσαι εκεί». Το 2016 στη Μοσούλη τραυματίστηκε από ελεύθερο σκοπευτή στο πόδι, περιστατικό για το οποίο αναφέρει: «Δεν φοβήθηκα, θύμωσα. Προσπάθησα να δέσω το πόδι μου και να συνεχίσω αλλά τελικά έπρεπε να φύγω».

Η επιστροφή στην «κανονικότητα» είναι δύσκολη. «Εγώ μπορώ να φύγω. Οι Ουκρανοί συχνά δεν μπορούν. Αυτή η ελευθερία δημιουργεί ενοχή αλλά και προοπτική». Παραδέχεται ότι δυσκολεύεται πλέον να παρευρεθεί ακόμη και σε κηδείες, έχοντας παραστεί σε εκατοντάδες.

Ο σύγχρονος πόλεμος και τα dronesΟ πόλεμος έχει αλλάξει.

Τα drones δημιουργούν απόσταση. Στρατιώτες κάθονται με χειριστήρια, πίνουν ενεργειακά ποτά και σκοτώνουν έναν εχθρό που δεν βλέπουν ποτέ. Αυτό αποτελεί μέρος της απανθρωποποίησης.Τα drones κάνουν επίσης την επιβίωση δυσκολότερη. Ένας διοικητής μού είπε ότι αν πας σήμερα στην πρώτη γραμμή, υπάρχει 80% πιθανότητα να δεχθείς επίθεση από drone. Η επιβίωση είναι αβέβαιη. Βλέπουμε πλέον πολύ νέους και πολύ ηλικιωμένους στρατιώτες — κάτι ανησυχητικό.

Υπάρχουν επίσης «επίγεια drones» που μεταφέρουν τραυματίες, επειδή είναι υπερβολικά επικίνδυνο να κινηθούν οχήματα. Τα drones έχουν αλλάξει τα πάντα: δρόμοι καλυμμένοι με δίχτυα, drones που περιμένουν σαν «ιπτάμενες νάρκες» και ενεργοποιούνται όταν πλησιάζει αυτοκίνητο.

Ωστόσο, όπως σημειώνει, σχεδόν ποτέ δεν έχει πλάνο δράσης: «Οι εφημερίδες θέλουν πλάνο, αλλά δεν μπορείς να προβλέψεις την πραγματικότητα από μακριά. Ακολουθείς τη ροή των γεγονότων. Κατευθύνομαι προς τα ανατολικά, προς την πρώτη γραμμή, και συνδέομαι με στρατιώτες. Βρίσκεις κάποιον που μπορείς να εμπιστευτείς, περνάς χρόνο μαζί του και, κάποιες φορές, σε προσκαλούν στη «μηδενική γραμμή». Άλλες φορές λέω όχι, αν το θεωρώ υπερβολικά επικίνδυνο».

Η καταγραφή και των δύο πλευρών

Στη Βοσνία μπορούσες να περάσεις από τη μία πλευρά στην άλλη. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου αυτό άλλαξε. Στην Ουκρανία είναι αδύνατο για μένα να καταγράψω και τις δύο πλευρές. Αν πάω στη ρωσική πλευρά, η Ουκρανία θα με θεωρήσει προδότη και θα μου αφαιρέσει τη διαπίστευση. Αν πάω στη Ρωσία, μπορεί να συλληφθώ και να χρησιμοποιηθώ πολιτικά. Το δημοσιογραφικό καθεστώς σήμερα προσφέρει ελάχιστη προστασία. Η καλύτερη λύση είναι η συνεργασία με έναν συνάδελφο στην άλλη πλευρά.

Η Γάζα είναι ένα παράδειγμα όπου οι διεθνείς φωτογράφοι συχνά εμποδίζονται να εισέλθουν, κάτι που επηρεάζει καθοριστικά το τι μπορεί να δει ο κόσμος. Υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθείς για προπαγάνδα. Η δική μου προσέγγιση είναι να εστιάζω στους ανθρώπους και όχι στη γεωπολιτική. Ένας στρατιώτης παραμένει άνθρωπος.

Μνήμη απέναντι στη λήθη

Στο βιβλίο του «UKRAINE» ο van Wessel συγκέντρωσε εικόνες, ωμή καταγραφή τριών χρόνων πολέμου στην Ουκρανία, «επειδή οι ειδήσεις ξεχνιούνται». Ένα βιβλίο, επιμένει o ίδιος, μπορεί να αντέξει στον χρόνο και να γίνει μέρος της Ιστορίας. «Χρειάστηκε σχεδόν ένας χρόνος για την επιμέλεια. Είναι σημαντικό η δουλειά να αποκτά μόνιμη μορφή».

Αυτή τη στιγμή εκθέτει το έργο του σε διαφορετικές τοποθεσίες. «Αυτό που είδατε σήμερα είναι μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης έκθεσης. Υπάρχουν αρκετές εκδοχές. Μία βρίσκεται στο Κίεβο, αλλά η μεγαλύτερη είναι στην Ολλανδία, κοντά στο Άμστερνταμ, σε έναν τεράστιο χώρο. Εκθέτουμε εκτυπώσεις πέντε μέτρων, έχουμε πολλές αίθουσες προβολών και αλληλεπιδρούμε με το κοινό. Στόχος είναι να φέρουμε τον πόλεμο πιο κοντά — όχι ως μια αφηρημένη έννοια, αλλά ως εμπειρία, ώστε οι άνθρωποι να καταλάβουν τι σημαίνει όταν ο πόλεμος φτάνει στην πόρτα σου.»

Γι’ αυτό έδειξε ενδιαφέρον να βρεθεί και εδώ, στην Κύπρο.« Η Κύπρος έχει επίσης ιστορία πολέμου, αλλά πρόκειται για μια παγωμένη σύγκρουση. Η Ουκρανία θα μπορούσε να καταλήξει σε μια παρόμοια κατάσταση μετά από μια ειρηνευτική συμφωνία, και τότε δημιουργείται το ερώτημα: πώς θα μοιάζει το μέλλον;».

Η πρεσβεία της Ολλανδίας στην Κύπρο σε συνεργασία με τον Eddy van Wessel προσβλέπουν να μεταφέρουν μια εκδοχή της έκθεσης του και στην Κύπρο στη Λευκωσία και Λεμεσό περί τα τέλη Μαΐου.