Ποια είναι η διάσταση της τέχνης όταν η επικαιρότητα κατακλύζεται από τη γλώσσα του πολέμου και των γεωπολιτικών ανακατατάξεων; Τις τελευταίες εβδομάδες, η δημόσια σφαίρα στρέφεται γύρω από αριθμούς, ανησυχία και συνεχείς αναφορές σε συγκρούσεις και δηλώσεις ηγετών. Εκεί, λοιπόν, η τέχνη θυμίζει το βίωμα και την ουσία πίσω από τους αριθμούς. Σε μια στιγμή όπου οι εντάσεις μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ και Τεχεράνης κλιμακώνονταν, τα έργα της Ιρανής καλλιτέχνιδας Hanie Soltani έφταναν στη Λεμεσό. Για την ιδιοκτήτρια και διευθύντρια της Gallery 45, Sanaz Nazemi Agha, η στιγμή είχε μια σχεδόν παράδοξη ένταση: κρατούσε στα χέρια της τους πίνακες, την ώρα που η επικοινωνία με την καλλιτέχνιδα είχε διακοπεί.
Όπως εξηγεί η ίδια στο «Παράθυρο», παρακολουθούσε στενά τις εξελίξεις στο Ιράν και γνώριζε ότι το καθεστώς συχνά διακόπτει τη σύνδεση στο διαδίκτυο σε περιόδους πολιτικής αναταραχής. «Την προέτρεψα να διευθετήσει την αποστολή των έργων της από το Λονδίνο πριν διακοπεί κάθε επικοινωνία», λέει. Οι πίνακες στάλθηκαν έντεκα ημέρες πριν ξεκινήσει ο πόλεμος.
Ανάμεσά τους βρίσκεται και το έργο «The Ring», το οποίο είχε παρουσιαστεί το 2024 στη National Portrait Gallery του Λονδίνου, στο πλαίσιο των Portrait Awards. Εκεί ήταν που η Nazemi Agha ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τη δουλειά της Soltani. «Εντυπωσιάστηκα από την τεχνική της και αποφάσισα να φέρω στην Κύπρο εκείνον ακριβώς τον πίνακα», σημειώνει.
Δύο χρόνια μετά, το έργο βρίσκεται στη Λεμεσό και μπορεί να ιδωθεί κατόπιν αιτήματος στην Gallery 45, πριν παρουσιαστεί στη φουάρ τέχνης VIMA, όπου η γκαλερί θα συμμετάσχει με δουλειά της Soltani και άλλων καλλιτεχνών.
Ωστόσο, δύο άλλα έργα της Soltani δεν είχαν την ίδια τύχη, καθώς δεν είναι δυνατό προς το παρόν να αποσταλούν από την Τεχεράνη. Παρ' όλα αυτά, η αξία τους έχει ήδη αναγνωριστεί διεθνώς. Όπως αποκάλυψε η ίδια η καλλιτέχνιδα όταν κατέστη δυνατή η επικοινωνία μαζί της, ένας πίνακάς της έχει επιλεγεί για την έκθεση της Royal Society of Portrait Painters στις Mall Galleries στο Λονδίνο, ενώ ένα ακόμη έργο της βρίσκεται στη shortlist του Jackson's Art Prize και προορίζεται να παρουσιαστεί στην Bankside Gallery, καθώς και στο Affordable Art Fair (AAF).
Πολιτιστική αντίσταση
Από την πρώτη συνεργασία της με τη Soltani το 2025, η κατάσταση στο Ιράν έχει γίνει ακόμη πιο ασταθής. Σε ερώτησή μας εάν νιώθει ότι ο ρόλος της έχει μετατοπιστεί με κάποιον τρόπο -ίσως από γκαλερίστρια σε μία προστάτιδα των φωνών αυτών των καλλιτεχνών στο εξωτερικό- η Nazemi Agha απαντά ότι, όταν ήρθε η στιγμή να επιλέξει τους καλλιτέχνες της Gallery 45 για τη φουάρ VIMA, ο επαπειλούμενος πόλεμος ήταν ένας από τους παράγοντες που την επηρέασαν να στραφεί σε Ιρανούς δημιουργούς.
«Το είδα ως μια μορφή πολιτιστικής αντίστασης», σημειώνει. «Ήταν επίσης ένας τρόπος να τιμήσω την κληρονομιά μου ως Βρετανίδα ιρανικής καταγωγής, προβάλλοντας φωνές ανθρώπων που βρίσκονται ανάμεσα στους πιο απομονωμένους και παραγκωνισμένους στον κόσμο. Ένιωθα μια έντονη ανάγκη να επαναφέρω την ανθρώπινη διάσταση σε κάτι που συχνά απανθρωποποιείται από τα Μέσα Ενημέρωσης».
Η ίδια υπογραμμίζει ότι η συνεργασία με Ιρανούς καλλιτέχνες είναι μια «ευαίσθητη υπόθεση», καθώς «απαιτεί έναν βαθμό διακριτικότητας ώστε να διασφαλίζεται η ζωή και η ελευθερία των καλλιτεχνών». Υπάρχει, όπως τονίζει, «μια λεπτή γραμμή ανάμεσα σε όσα είναι ασφαλές να ειπωθούν και σε όσα δεν είναι και ως γκαλερίστρια είναι μια ευθύνη που παίρνω πολύ σοβαρά». Παράλληλα, επισημαίνει, «υπάρχουν πολλές αποχρώσεις και ιδιαιτερότητες στη χώρα, τις οποίες είναι σημαντικό να αναγνωρίζει κανείς, διατηρώντας ταυτόχρονα ανοιχτό μυαλό».
Ζωγραφίζοντας την απώλεια
Η σειρά έργων που έφτασε στην Κύπρο δημιουργήθηκε στο εργαστήριό της στην Τεχεράνη τα τελευταία δύο χρόνια και περιστρέφεται γύρω από το πένθος και την απώλεια. Η τεχνική, όπως σημειώνει η ίδια η Soltani, είναι η ίδια που εφαρμόζει και σε πίνακες μεγαλύτερης κλίμακας.
Η καλλιτέχνιδα αναφέρει ότι «σε πολλές περιπτώσεις, για τις πολυπρόσωπες συνθέσεις της, φτιάχνει πρώτα προκαταρκτικά σκίτσα», εμπνευσμένες τόσο από αυτά όσο και από συνθέσεις μεγάλων δυτικών δασκάλων της ζωγραφικής. «Με βάση αυτά αποφασίζω πώς θα στήσω τη σκηνή και φωτογραφίζω τα μοντέλα», σημειώνει. «Στη συνέχεια χρησιμοποιώ τις φωτογραφικές αναφορές με έναν τρόπο που θυμίζει κολάζ κατά τη διάρκεια της ζωγραφικής. Δηλαδή, πρώτα ξεκινώ τον πίνακά μου από το αρχικό σκίτσο και μετά χρησιμοποιώ τις φωτογραφικές αναφορές για τις λεπτομέρειες».
Για τη Soltani, τα έργα «αποτελούν, κυρίως, εικόνες που αντανακλούν την ιδέα της απώλειας, κάτι που, με πολλούς τρόπους, έχει επιβληθεί στους ανθρώπους της κοινωνίας μας». «Συχνά πιάνω τον εαυτό μου να σκέφτεται εκείνους που χάνουν κάποιον σε ένα ξαφνικό γεγονός και ιδιαίτερα τους επιζώντες - το είδος της εμπειρίας που βιώνουν. Ίσως, πίσω από αυτό, να υπάρχει και ένας προσωπικός φόβος: η στιγμή αφού χάσεις κάποιον ή κάτι σημαντικό, τι είδους εμπειρία απομένει και ποια εικόνα μπορεί να αναπαραστήσει αυτή τη στιγμή», μοιράζεται.
Σε πολλές από τις εικόνες, προσθέτει, «υπάρχει μια αίσθηση αρρενωπότητας σε κάποιες και θηλυκότητας σε άλλες». Για την ίδια, αυτή η διάκριση δεν είναι τυχαία. «Υπάρχει μια συνειδητή προσπάθεια να δείξω πώς αυτός ο διαχωρισμός συχνά συμβαίνει και επιβάλλεται σε πολλά πλαίσια».
Γέφυρα σε κόσμους
Στο έργο της Soltani, η Nazemi Agha βλέπει μια ιδιαίτερα διακριτική εικαστική γλώσσα με την οποία «αναπαριστά γυναίκες και άνδρες στο πλαίσιο της σύγχρονης ιρανικής κουλτούρας». «Αν και το έργο της έχει ρίζες στην παράδοση της περσικής τέχνης, η προσέγγισή της είναι ξεκάθαρα σύγχρονη», τονίζει η ίδια.
«Απεικονίζει τις καθημερινές ζωές ανδρών και γυναικών που ζουν μέσα σε ένα σύνθετο και θεοκρατικό σύστημα. Οι πίνακές της εξερευνούν τα σημεία τομής ανάμεσα στη σύγχρονη ιρανική κουλτούρα και στα ευρύτερα παγκόσμια ζητήματα, αποτυπώνοντας τις λεπτές συναισθηματικές αποχρώσεις των μορφών της».
Όπως παρατηρεί η γκαλερίστρια, «αξιοποιεί το ιδιαίτερο ύφος της για να αναδείξει τις πολυπλοκότητες της σύγχρονης ζωής στο Ιράν. Αντλεί έμπνευση από τις παραδόσεις της περσικής ζωγραφικής και τις συνδυάζει με την ιστορία της δυτικής ζωγραφικής. Τα μορφολογικά στοιχεία που προκύπτουν από αυτή τη συνάντηση ανατολικών και δυτικών επιρροών είναι πολύ ενδιαφέροντα, καθώς λειτουργούν σαν μια γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτισμικές αφηγήσεις».
Το έργο της Soltani, επισημαίνει η Sanaz, είναι «φορτισμένο με συναίσθημα και νοσταλγία, ενώ οι διαστρωματώσεις της υφής δημιουργούν την αίσθηση μιας ιστορικότητας την ίδια στιγμή που θίγονται σύγχρονα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα».
Διαπιστώνει, επίσης, ότι «οι γυναικείες μορφές καταλαμβάνουν συχνά κεντρική θέση στους πίνακές της, συμβολίζοντας ταυτόχρονα την ανθεκτικότητα και την ευαλωτότητα μέσα σε ένα περιβάλλον πολιτισμικών και κοινωνικών περιορισμών».
Η τέχνη σε καιρούς πολέμου
Για τη Nazemi Agha, η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος έκφρασης σε περιόδους κρίσης. «Η τέχνη διαδραματίζει έναν πολυδιάστατο ρόλο σε περιόδους πολιτικής αναταραχής και κοινωνικής αναστάτωσης, λειτουργώντας τόσο ως καταλύτης αλλαγής όσο και ως μέσο έκφρασης», λέει. «Το έργο της Hanie Soltani αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού, δίνοντας φωνή σε εκείνους που συχνά δεν ακούγονται», προσθέτει.
Αυτό επιχειρεί και η Gallery 45, τονίζει η Sanaz, καθώς «παρουσιάζει το έργο της Soltani δίπλα σε άλλους Ιρανούς δημιουργούς, όπως ο Pooya Razi και η Βρετανοϊρανή φωτογράφος Maryam Khastoo».