Το έργο του Αρτέμη Αντωνίου του αυτοδίδακτου δημιουργού αποδίδει τη σχέση του ανθρώπου με τον τόπο του. Ο Αρτέμης Αντωνίου, ένας άνθρωπος βαθιά δεμένος με τη γη που τον γέννησε, αποτελεί μια ξεχωριστή μορφή της σύγχρονης πολιτιστικής ζωής της Πάφου. Μέσα από τα έργα του αποτυπώνει τη βαθιά σχέση του ανθρώπου με τον τόπο του, αναδεικνύοντας την αλληλένδετη παρουσία της μυθολογίας, της ιστορικής μνήμης και της λαϊκής παράδοσης. Η τέχνη του γίνεται ένας διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ενώ παράλληλα απεικονίζει τις αναζητήσεις της ανθρώπινης ύπαρξης και εκφράζει τη δική του προσωπική αντίληψη για την τέχνη και την ποίηση.
Άρμου: Η αφετηρία
Μεταβήκαμε στον χώρο του στην Άρμου ένα πρωινό Πέμπτης του Μάρτη. Ο Αρτέμης Αντωνίου γεννήθηκε το 1951 στο όμορφο χωριό Άρμου της Πάφου και οι πρώτες του μνήμες, όπως μας αναφέρει, είναι βαθιά χαραγμένες από τη ζωή στο χωριό και ιδιαίτερα από τον παππού του. Ήταν ο ιερέας του χωριού, τον υπεραγαπούσε και τον ακολουθούσε παντού, όπως σημειώνει. «Νιώθω ότι είμαι βλαστημένος και οφείλω πολλά σε αυτόν τον χώρο», αναφέρει χαρακτηριστικά, τονίζοντας πως ο τόπος διαμορφώνει τον άνθρωπο και τον τρόπο που σκέφτεται και δημιουργεί. Μέσα από τις αναμνήσεις του, κουβαλά μορφές και ιστορίες ανθρώπων που οι νεότερες γενιές δεν θυμούνται πια.
Στην Άρμου, διατηρεί εδώ και τριάντα χρόνια μόνιμη έκθεση στο κέντρο του χωριού. Για τον ίδιο, αυτή η πρωτοβουλία αποτελεί μια προσπάθεια πολιτιστικής ανάπτυξης του τόπου του. Το εργαστήρι του έχει μετατραπεί σε χώρο πολιτισμού και δημιουργίας. Θυμάται, μάλιστα πως κάποτε στο κτήριο ζούσε μια τυφλή γυναίκα. Τότε γεννήθηκε μέσα του η ιδέα ότι «η τέχνη είναι το φως». Αγόρασε το κτήριο, το αναπαλαίωσε και το μετέτρεψε σε χώρο εκδηλώσεων, όπου πραγματοποιούνται μουσικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες.
Από το λιθογραφείο στην Αθήνα
Η ζωή του σημαδεύτηκε από τα γεγονότα του 1974. Κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής συνελήφθη και μεταφέρθηκε αιχμάλωτος στις τουρκικές φυλακές και αργότερα στα Άδανα. Μετά την επιστροφή του, χωρίς τη δυνατότητα πανεπιστημιακών σπουδών λόγω οικονομικών δυσκολιών, εργάστηκε σε λιθογραφείο στη Λεμεσό. Όπως ο ίδιος εξομολογείται, αν δεν είχε ζήσει αυτές τις εμπειρίες, δεν θα μπορούσε να τις αποτυπώσει. Όταν έμεινε χωρίς δουλειάς, πήρε την απόφαση να μεταβεί στην Ελλάδα.
Στην Αθήνα, η τύχη και η ανθρώπινη αλληλεγγύη στάθηκαν καθοριστικές για την πορεία του, όπως τονίζει. «Ένας φίλος καθηγητής στο Κολέγιο Αθηνών με βοήθησε να βρω εργασία ως βοηθός στη βιβλιοθήκη, όταν η βιβλιοθηκάριος απουσίαζε λόγω εγκυμοσύνης». Εκεί άνοιξε ένας νέος δρόμος για τον ίδιο. Σπούδασε βιβλιοθηκονομία σε μονοετές πρόγραμμα και παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα ιστορίας και αρχαιολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Πηγές έμπνευσης: Βίωμα, παράδοση, φύση
Επιστρέφοντας στην Πάφο, εργάστηκε για χρόνια ως βιβλιοθηκάριος στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Πάφου, μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2011. Παράλληλα, η δημιουργία δεν έπαψε ποτέ να τον συνοδεύει. Με πέτρα και ξύλο, υλικά απλά αλλά γεμάτα μνήμη, άρχισε να δίνει μορφή και ζωή στις ιδέες του. Η πρώτη του έκθεση, θυμάται, πραγματοποιήθηκε το 1987 με διοργανωτή τον Δήμο Πάφου. Στη συνέχεια, ασχολήθηκε και με την αγιογραφία, ενώ κάθε έργο τον οδηγούσε στο επόμενο βήμα της δημιουργικής του πορείας.
Το 2002, ένα ταξίδι στην Τεχεράνη στάθηκε καθοριστικό. Βλέποντας μια έκθεση μεταλλικών έργων έξω από το παλάτι του Σάχη, ένιωσε ένα νέο δημιουργικό κάλεσμα. Επιστρέφοντας στην Κύπρο, άρχισε να δουλεύει και με το σίδερο προσθέτοντας ένα ακόμη υλικό στο καλλιτεχνικό του λεξιλόγιο.
Τα έργα του κινούνται ανάμεσα στο παραδοσιακό και το μοντέρνο. Ο ίδιος πιστεύει βαθιά στην παράδοση, όχι όμως στη στατικότητά της. «Η παράδοση για μένα είναι όπως η στάχτη που μέσα της έχει τις σπίθες», λέει χαρακτηριστικά. «Ανακατεύοντας τη στάχτη βρίσκεις τις σπίθες και πρέπει να ανάψεις μια νέα φωτιά». Για τον ίδιο, η δημιουργία είναι μια συνεχής διαδικασία εξέλιξης.
Σημαντική πηγή έμπνευσης αποτελεί η φύση. «Η φύση είναι ο μεγαλύτερος καλλιτέχνης», τονίζει. Παρατηρώντας ένα κομμάτι ξύλου ή μια πέτρα, πολλές φορές διακρίνει μέσα τους μορφές που περιμένουν να αποκαλυφθούν. Έτσι η δημιουργία του ξεκινά από την παρατήρηση και τη βαθιά σύνδεση με το φυσικό περιβάλλον.
«Το ταλέντο είναι το προζύμι»
Για τον ίδιο το ταλέντο είναι μόνο η αρχή. «Το ταλέντο είναι το προζύμι», λέει, «αλλά χρειάζεται πολλή δουλειά για να εξελιχθείς. Το 80% είναι δουλειά, δουλειά, δουλειά». Η βασική αξία που καθοδηγεί τη ζωή και τη δημιουργία του είναι η αγάπη. «Χωρίς αγάπη δεν γίνεται τίποτα», υπογραμμίζει. «Ακόμη και καφέ να κάνεις, αν τον κάνεις με αγάπη γίνεται διαφορετικός», προσθέτει.
Στα έργα του συχνά χαράζει μηνύματα και γνωμικά. Σε ένα από αυτά αναγράφεται: «Άγιοι της γης οι παππούδες μας, δεν μετρούσαν τις μέρες με γλυκό νερό στην κλεψύδρα».
Η τέχνη του δίνει ζωή στα πιο απλά υλικά. Μια ξεραμένη λεμονιά, για παράδειγμα, αποτέλεσε την αφετηρία για το έργο του «Ειρήνη στη Γη». «Το υλικό σου το δίνει η φύση», λέει. «Εμείς είμαστε παιδιά της φύσης».
Σημαντική στιγμή στην πορεία του υπήρξε το 2017, όταν διοργανώθηκε στο Παρίσι έκθεση έργων του με τίτλο «Δια χειρών και λόγου - Γλυπτική και Ποίηση». Η έκθεση πραγματοποιήθηκε από τη Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Κύπρου στην UNESCO με τη στήριξη του Ιδρύματος Λεβέντη. Εκεί, παρουσιάστηκε η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη γλυπτική και την ποίηση μέσα από έργα σε πέτρα, ξύλο και μέταλλο που αναδεικνύουν στοιχεία της κυπριακής φύσης, παράδοσης και ιστορίας.
Πέρα από την τέχνη του, ο ίδιος μιλά με ιδιαίτερη περηφάνια για την οικογένειά του. Η σύζυγός του Μαλή με καταγωγή από την Περσία, όπως λέει, είναι εκείνη που του έδωσε τον χώρο και την ηρεμία να δημιουργεί. Έχουν δύο γιους, τον Χρύσανθο, που ζει στη Γαλλία και έχει σπουδάσει μουσικολογία στο Παρίσι, και τον Άδωνη, ο οποίος σπούδασε οδοντιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δημιούργησε οικογένεια και ζει στην Αθήνα.
Ένα ποίημα στα κάγκελα του Πολυτεχνείου
Για την πρωτεύουσα της Ελλάδας, μοιράζεται και ένα συγκινητικό περιστατικό που συνέβη πρόσφατα. Αφορά ένα μικρό του ποίημα, το οποίο, όπως εξιστορεί, το είχε γράψει και κρεμάσει στα κάγκελα του Πολυτεχνείου, το 1975, κατά τη διάρκεια της δεύτερης πορείας. Πολλά χρόνια αργότερα, αφηγείται, ο εγγονός του χρησιμοποίησε αυτό το ποίημα σε σχολική εργασία. Η δασκάλα του ζήτησε να επισκεφθεί το σχολείο και τότε συνέβη κάτι απρόσμενο: μια μουσικός είχε μελοποιήσει το ποίημα και τα παιδιά το τραγούδησαν. Εκεί με λόγια απλά, βγαλμένα από την ψυχή του, ο Αρτέμης Αντωνίου μίλησε στα παιδιά για τον αντίκτυπο της δικτατορίας στον ίδιο και τη μοίρα της Κύπρου. Με απλότητα, σοφία και ανθρωπιά ξετύλιξε το κουβάρι της πονεμένης ιστορίας του νησιού, δίνοντας σε όλους μικρούς και μεγάλους ένα ολοζώντανο μάθημα ζωής και ιστορίας. Στη συνέχεια οι μαθητές τραγούδησαν με τη σειρά τους ποίημα του Αρτέμη Αντωνίου. Τη μελοποίηση, όπως είπε, την ανέλαβε η Κατερίνα Δευτερέβου, με ιδιαίτερη αγάπη και ευαισθησία. «Ήταν η μεγαλύτερη συγκίνηση και τιμή που δέχτηκα», επισημαίνει.
Παράλληλα με τη γλυπτική, λοιπόν, ασχολείται ενεργά ακόμη και με την ποίηση. Φυσικά, η πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο «Χαλάσματα και ελπίδες» εκδόθηκε τον Απρίλιο του 1974, στην Πάφο. Όπως σημειώνει αποδείχθηκε προφητική, καθώς λίγους μήνες αργότερα ξέσπασε ο πόλεμος που περιέγραφε στους στίχους του. Από τότε έχει εκδώσει συνολικά δεκαέξι ποιητικές συλλογές και έχει τιμηθεί με διακρίσεις. Για τον ίδιο, η ποίηση είναι πηγή ζωής. «Ένας τόπος που δεν έχει ποιητές είναι ζημιωμένος», υπογραμμίζει.
Η αξία της προσφοράς
Ο ίδιος πιστεύει βαθιά στην αξία της προσφοράς. «Ευλογημένοι είναι εκείνοι που μπορούν να δίνουν και να ξεχνούν και όταν παίρνουν να μην ξεχνούν», αναφέρει. Η φράση αυτή είναι χαραγμένη και σε ένα προσκυνητάρι που έχει δημιουργήσει και βρίσκεται στο σπίτι του.
Σημαντική υπήρξε και η προσφορά του στα κοινά. Από το 1989 έως το 2001 διετέλεσε κοινοτάρχης της Άρμου, συνεχίζοντας μια οικογενειακή παράδοση, καθώς και ο παππούς του Αντώνης Χατζημιχαήλ είχε υπηρετήσει στο ίδιο αξίωμα.
Σήμερα, στην Άρμου της Πάφου, ο Αρτέμης Αντωνίου συνεχίζει αθόρυβα να δημιουργεί. Με ξύλο, πέτρα και σίδερο μεταμορφώνει τα υλικά της φύσης σε φορείς μνήμης, στοχασμού και ελπίδας, κρατώντας ζωντανή τη φλόγα της τέχνης και της ποίησης στον τόπο που τον γέννησε.