Ένα ηλιόλουστο ανοιξιάτικο απόγευμα συναντήσαμε την ομάδα «Το Καματερόν» στην κεντρική πλατεία της Καλαβασού, στην επαρχία Λάρνακας. Πολλοί ίσως έχουν συνδέσει το όνομα με την τέντα της Καλαβασού, που διακρίνεται από τον αυτοκινητόδρομο Λευκωσίας-Λεμεσού. Λίγα όμως χιλιόμετρα πιο κάτω, στην κοιλάδα του Βασιλικού, απλώνεται το ίδιο το χωριό, ένας τόπος με ιδιαίτερο χαρακτήρα. Με περιποιημένα σπίτια, στενά δρομάκια στολισμένα με γλάστρες γεμάτες «τσαρτελλούθκια» και παχύφυτα, και την κεντρική πλατεία με τα ψηλά δέντρα, η Καλαβασός αποπνέει μια ήρεμη, αυθεντική ομορφιά. Από εκεί, το βλέμμα συναντά την εκκλησία της Παναγίας Τητηότισσας, ενώ στο βάθος ξεπροβάλλει ο τουρκικός μιναρές μια υπενθύμιση ότι η Καλαβασός υπήρξε κάποτε μεικτό χωριό. Η Σιμώνη, η Καίτη και η Μαρία τα ιδρυτικά μέλη της ομάδας προετοιμάζονται πυρετωδώς για το 2ο Φεστιβάλ Μεταξιού που θα πραγματοποιηθεί εκεί τη μέρα της Πρωτομαγιάς.
«Το φεστιβάλ ήταν το κοινό μας όνειρο», λέει η Καίτη καθώς απλώνει σε ένα τραπέζι κάδρα με κουκούλια σε περίπλοκα σχήματα λουλουδιών που δημιούργησε η ίδια. «Το πρώτο φεστιβάλ έγινε πέρσι με τη βοήθεια του κοινοτικού συμβουλίου Καλαβασού. Είχε μεγάλη επιτυχία, έγινε χωρίς καμία χορηγία και βοήθεια. Σκοπός της ομάδας «Το Καματερόν» είναι να ξαναζωντανέψουμε τη σηροτροφία, μια τέχνη που είχε κάποτε ανθήσει στην Κύπρο. Ιδιαίτερα την τέχνη δημιουργίας κάδρων με κουκούλια, όπου πάνω σε βελούδο οι γυναίκες κεντούσαν τα κουκούλια συνήθως σε σχέδια εμπνευσμένα από τη φύση.
Η σηροτροφία εξελίχθηκε στην Κύπρο από τα βυζαντινά χρόνια, αναπτύχθηκε κατά την περίοδο των Λουζινιανών οπότε και το νησί αναπτύχθηκε ως κέντρο παραγωγής μεταξωτών και χρυσοκέντητων υφασμάτων με τη διακίνησή τους προς τη Δύση. Αργότερα επί εποχής των Φράγκων άρχισε η παρακμή των μεταξωτών υφαντών. Στη συνέχεια, η τέχνη αυτή συνεχίστηκε σε μορφή οικοτεχνίας σε πολλές περιοχές του νησιού όπως στη Λάπηθο και τον Καραβά, στην Πάφο, τη Μεσαορία, την Κακοπετριά και την Καρπασία.
Η Καλαβασός υπήρξε κέντρο περισυλλογής κουκουλιών. Ερχόταν ο λεγόμενος «Μεταξάς» ο οποίος έπαιρνε τα κουκούλια και τα επέστρεφε σε κλωστή ή σε ύφασμα. Τα χαλασμένα κουκούλια δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να γίνουν κλωστή οπότε ξεκίνησαν να τα κεντούν σε κάδρα. Έτσι δημιουργήθηκε το κέντημα κουκουλιών, μια υπέροχη παραδοσιακή τέχνη», εξηγεί η Καίτη. «Πάντα ήθελα να μάθω αυτή την τέχνη αλλά δεν έβρισκα καθοδήγηση ώσπου ανακάλυψα τα εργαστήρια που προσφέρονται στο πρόγραμμα «Heartlands of Legends», δεν έχασα ούτε ένα μάθημα!. Εκεί γνώρισα τη Σιμώνη και αργότερα τη Μαρία σε ένα οικογενειακό τραπέζι. Η πώρωσή μας γι' αυτή την τέχνη μας έφερε μαζί», προσθέτει.
Η Μαρία καταφθάνει μαζί με τον σύζυγό της, Αγάπιο, κρατώντας μια σειρά από χαρτονένια κουτιά γεμάτα μεταξοσκώληκες σε όλα τα στάδια της ζωής τους, από αβγά μέχρι χρυσαλίδα. Τα μικρά σκουληκάκια περπατούν νωχελικά πάνω σε φαγωμένα φύλλα μουριάς. Η Μαρία Ψαρά Σταύρου διδάσκει τη τέχνη της σηροτροφίας εδώ και είκοσι δύο χρόνια με παρουσιάσεις και εργαστήρια σε σχολεία, φεστιβάλ και εκδηλώσεις σε όλη την Κύπρο. Μέσα από τη σελίδα της στο FB «Μεταξοσκώληκας κύκλος ζωής», μοιράζεται τις γνώσεις της με λάτρεις της τέχνης ανά τον κόσμο. Κατάγεται από την Αμμόχωστο, ξακουστό κέντρο διακίνησης μεταξιού κατά 13ο αιώνα και ζει στη Λάρνακα. «Ξεκίνησα μαθαίνοντας την τέχνη στα παιδιά μου, μετά στα εγγόνια μου και τώρα στα εγγόνια του κόσμου όλου», αναφέρει με ενθουσιασμό.
«Θυμάμαι στο σχολείο κάθε άνοιξη μας έδιναν ένα κουτάκι με μεταξοσκώληκες. Ήταν η πρώτη μου επαφή». Μου δείχνει τα μικροσκοπικά αβγά τους στο ένα κουτάκι, μικρές μαύρες τελείες σκορπισμένες σε φύλλα μουριάς. «Παλαιότερα ο καιρός ήταν πιο σταθερός και τα αβγά εκκολάπτονταν μαζί με το άνθισμα της μουριάς, που είναι και η τροφή τους. Τα τελευταία όμως έξι με επτά χρόνια εκκολάπτονται νωρίτερα. Έτσι αρχίσαμε να τα βάζουμε στο ψυγείο, μια φορά τα έβαλα μάλιστα στο πιο ψηλό σημείο και εκκολάφθηκαν ακόμη και εκεί. Ευτυχώς, βρήκα μερικές πρώιμες μουριές και μπορώ να βρίσκω φύλλα για να τα ταΐζω».
Ύπνος, ζωή, ύπνος
Καθώς τοποθετεί στο χέρι μου διαφορετικά είδη μεταξοσκώληκα, περιγράφει τον κύκλο της ζωής τους. Μια διαδικασία ταυτόχρονα ποιητική και, με έναν τρόπο, μελαγχολική. Ο κύκλος ζωής του μεταξοσκώληκα διαρκεί περίπου 60 ημέρες. Στο στάδιο του σκουληκιού, που κρατά γύρω στις 40 μέρες, περνά από τέσσερις «ύπνους». Μετά από κάθε έναν από τους τρεις πρώτους, ξυπνά και αλλάζει δέρμα. Στον τέταρτο ύπνο αλλάζει χρώμα, γίνεται πιο διάφανος, καθαρίζει το σώμα του και αρχίζει να αναζητά σημείο για να φτιάξει το κουκούλι του.
Ο κύκλος αυτός χωρίζεται σε πέντε «ζωές» και τέσσερις «ύπνους». Κάθε ζωή διαρκεί περίπου πέντε μέρες, ενώ κάθε ύπνος ενάμιση με δύο μέρες. Μετά από κάθε ύπνο επαναλαμβάνεται η ίδια διαδικασία, μέχρι την τελευταία φάση όπου προετοιμάζεται για τη μεταμόρφωση.
Στη συνέχεια υφαίνει το κουκούλι του, πλέκοντας ασταμάτητα για περίπου τέσσερις μέρες, δημιουργώντας νήμα μήκους 1,5 έως 2 χιλιομέτρων. Το «Καματερόν», που βγαίνει από τη λέξει μεροκάματο, είναι η δουλειά που κάνει ο μεταξοσκώληκας μέχρι να φτάσει στο σημείο να δημιουργήσει το κουκούλι του. Μέσα στο κουκούλι μετατρέπεται σε χρυσαλίδα και γύρω στη 15η μέρα ολοκληρώνεται η μεταμόρφωση. Τότε ανοίγει το κουκούλι και εμφανίζεται η πεταλούδα.
Η πεταλούδα ζει περίπου έξι μέρες. Σε αυτό το διάστημα ζευγαρώνει, γεννά από 100 έως 300 αβγά και ολοκληρώνει τον κύκλο της ζωής της. Οι έξι αυτές μέρες χωρίζονται ουσιαστικά σε τρία διήμερα, κατά τα οποία το αρσενικό μπορεί να ζευγαρώσει με περισσότερα από ένα θηλυκά. Εκεί ολοκληρώνεται ο κύκλος. Τα αβγά φυλάσσονται για 3-4 εβδομάδες και ο κύκλος ξεκινά ξανά την επόμενη χρονιά», εξηγεί η Μαρία.
Μεταξωτά αλεξίπτωτα
«Είναι ρομαντικό άθλημα», λέει η Μαρία. «Εμένα προσωπικά με ηρεμεί. Το μετάξι είναι η ψυχοθεραπεία μου» προσθέτει η Σιμώνη, το τρίτο μέλος της ομάδας που μόλις έφτασε με τις δικές της δημιουργίες. Η Σιμώνη είναι λογίστρια από τη Λεμεσό και ο σύνδεσμος με το χωριό της Καλαβασού, αφού μαζί με τον σύζυγό της διατηρούν ένα μικρό κατάστημα με χειροποίητες δημιουργίες με μετάξι και άλλα υλικά. «Το μετάξι είναι μία από τις πιο ανθεκτικές φυσικές ίνες , τόσο ανθεκτική, που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή στρατιωτικών αλεξιπτώτων, ακόμη και εδώ στην Κύπρο, στη Γεροσκήπου», αναφέρει. Το Μεταξουργείο Γεροσκήπου αποτελεί ένα σημαντικό, αν και λιγότερο προβεβλημένο, κεφάλαιο της βιοτεχνικής ιστορίας της Κύπρου, συνδεδεμένο με την άλλοτε ακμάζουσα σηροτροφία του νησιού. Ιδρύθηκε κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας και αξιοποίησε την ευρεία καλλιέργεια μουριών στην περιοχή, μετατρέποντας τα κουκούλια των μεταξοσκωλήκων σε πολύτιμο νήμα. Μάλιστα η Κύπρος υπήρξε για τη Βρετανική Αυτοκρατορία η 2η μεταξοπαραγωγός χώρα μετά την Ινδία. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η παραγωγή μεταξιού απέκτησε στρατηγική σημασία, καθώς οι Βρετανοί το χρησιμοποίησαν, μεταξύ άλλων, για την κατασκευή αλεξιπτώτων. Το μεταξουργείο απασχόλησε κυρίως γυναίκες της τοπικής κοινότητας, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην οικονομία της περιοχής. Μετά τον πόλεμο και ιδιαίτερα από τα μέσα του 20ού αιώνα, η δραστηριότητα άρχισε να φθίνει, ακολουθώντας τη γενικότερη παρακμή της σηροτροφίας. Σήμερα, το κτήριο παραμένει άδειο με σχέδια αναβίωσης του χώρου να βρίσκονται ακόμα στα χαρτιά.
Από την Κίνα στην Κύπρο
«Η φετινή θεματική του φεστιβάλ είναι 'Το Ταξίδι του Μεταξιού: Από την Κίνα στην Κύπρο'. Στο πλαίσιο αυτό, θα φιλοξενήσουμε το Ινστιτούτο Confucius, το οποίο θα παρουσιάσει έκθεση για την ιστορία του μεταξιού, καθώς και επιδείξεις κινεζικών πολεμικών τεχνών, χορό τάι-τσι με βεντάλιες και κινεζικά τραγούδια στην κεντρική πλατεία του χωριού», αναφέρει η Σιμώνη.
Στο φεστιβάλ θα συμμετέχει επίσης το Μουσείο Μέλισσας και Κεντήματος με έκθεση μεταξωτών. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης έκθεση φωτογραφίας με θέμα τον κύκλο ζωής του μεταξοσκώληκα, παζαράκι με χειροποίητες δημιουργίες από μετάξι, εργαστήρια χειροτεχνίας για ενήλικες, καθώς και δράσεις για παιδιά, όπως δημιουργικά εργαστήρια με κουκούλια μεταξιού και αφήγηση παραμυθιών. Όλα αυτά πλαισιώνονται από μουσικά δρώμενα και περιπάτους στην κοινότητα, συνθέτοντας μια πολυδιάστατη εμπειρία.
«Στο φεστιβάλ θα είναι μαζί μας η κ. Χαραλαμπία και η κ. Χρυστάλλα, που ζουν στην Καλαβασό και ασχολούνται μια ζωή με το κέντημα κουκουλιών σε κάδρα. Θεωρώ σημαντικό να τιμήσουμε αυτές τις γυναίκες και γενικότερα τις γυναίκες της Κύπρου που μέσα από αυτή την τέχνη στήριξαν τις οικογένειές τους και να συμβάλουμε στη διατήρηση αυτής της πολύτιμης παράδοσης», προσθέτει.
[2ο Φεστιβάλ Μεταξιού | Πλατεία Καλαβασού, Παρασκευή 1η Μαΐου 2026, 10.00 μέχρι 17.00 | Πληροφορίες www.facebook.com/silkfestivalcyprus