Όταν η αρχιτεκτονική του ναού γίνεται εργαλείο ισχύος. Η αρχιτεκτονική των ναών δεν είναι ουδέτερη. Δεν αφορά μόνο την αισθητική ή την παράδοση. Είναι αντανάκλαση αξιών, αντιλήψεων και σε πολλές περιπτώσεις, σχέσεων εξουσίας. Στην Κύπρο, η εκκλησιαστική παραδοσιακή αρχιτεκτονική γνώρισε περιόδους αυθεντικότητας. Οι ναοί των προηγούμενων αιώνων, λιτοί και ανθρώπινοι σε κλίμακα, εντάσσονταν οργανικά στον οικισμό. Δεν επιδίωκαν να κυριαρχήσουν, αλλά να υπηρετήσουν. Η μορφή τους προέκυπτε από τα υλικά και τις ανάγκες.

Στα παραδείγματα των εκκλησιών του Αγίου Λαζάρου στη Λάρνακα, της Παναγίας της Ασίνου και της Παναγίας του Άρακα στο Τρόοδος αρθρώνεται η ουσία:

• Κλίμακα ανθρώπινη
• Υλικά τοπικά (πέτρα, ξύλο)
• Ένταξη στο τοπίο
• Λειτουργία που προέχει της επίδειξης

Δεν είναι «φτωχές» εκκλησίες, είναι αληθινές όπως την αλήθεια που η χριστιανική θρησκεία ευαγγελίζεται.

Αυτή η αρχή, η ενότητα μορφής και κατασκευής, αποτελεί θεμέλιο της αρχιτεκτονικής σκέψης. Ο τρούλος, για παράδειγμα, ήταν τεχνική λύση. Η πέτρα δεν μπορούσε να καλύψει μεγάλα ανοίγματα οριζόντια, η καμπύλη μορφή ήταν ο μόνος τρόπος να σταθεί το κτήριο.

Στη σύγχρονη Κύπρο, όμως, η σχέση αυτή έχει ανατραπεί. Οι νέοι ναοί, συχνά υπερμεγέθεις και επιβλητικοί, δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των κοινοτήτων. Υπερέχουν του δομημένου περιβάλλοντος, κυριαρχούν στον ορίζοντα και λειτουργούν ως σύμβολα παρουσίας και ισχύος των ιεραρχών που ελέγχουν τις αποφάσεις. Σύγχρονες υπερμεγέθεις κατασκευές όπως το ατυχές παράδειγμα του καθεδρικού ναού του Αποστόλου Βαρνάβα, προσβάλλει την κλίμακα της Λευκωσίας εντός των τειχών. Ανεγέρθηκε όπως το πείσμα του Αρχιεπισκόπου πρόσταζε. Το αποτέλεσμα: αρχιτεκτονική επίδειξης, όχι πίστης.

Το κρίσιμο πρόβλημα δεν είναι το μέγεθος, αλλά η πρόθεση. Η μορφή δεν προκύπτει πλέον από ανάγκη, αλλά από επιλογή εντυπωσιασμού. Η αντιγραφή ιστορικών προτύπων τρούλων, όγκων, μορφολογιών γίνεται χωρίς κατανόηση της κατασκευαστικής τους λογικής. Αυτό δεν είναι συνέχεια της παράδοσης. Είναι νοσηρή απομίμηση. Και κάθε απομίμηση είναι μια εικόνα χωρίς περιεχόμενο. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική, όπου επιχειρεί με σοβαρότητα, δείχνει έναν διαφορετικό δρόμο. Η εκκλησία της Notre-Dame du Haut του Le Corbusier δεν αντιγράφει μορφές του παρελθόντος. Δημιουργεί έναν χώρο όπου το φως, η σκιά και η υλικότητα παράγουν μια βαθιά πνευματική εμπειρία.

Το φως γίνεται βασικό στοιχείο

Τα υλικά (σκυρόδεμα, γυαλί) χρησιμοποιούνται με ειλικρίνεια. Δημιουργούν πνευματικότητα χωρίς θεατρινισμό. Η ίδια ποιότητα και στην Church of the Light, έργο του Tadao Ando. Ποια αρχιτεκτονική ικανοποιεί τα αισθήματα του πιστού προσφέροντας τον σύγχρονο χώρο λατρείας. Ο Le Corbusier ήταν όπως οι σπουδαίοι αρχιτέκτονες της εποχής του αριστερός,όμως έκτισε την εκκλησία με συνεπή πνευματικότητα, όπως και το μοναστήρι Sainte Marie de La Tourette. Ο Tadao Ando Ιάπωνας ξένος στην πολιτιστική ταυτότητα του χριστιανισμού. Με απλότητα υλικών έφερε το σύμβολο του σταυρού με τις δυνατότητες του οπλισμένου σκυροδέματος και το φως του ήλιου στο εσωτερικό του ναού.

Στην κυπριακή περίπτωση, το ζήτημα αποκτά και θεσμική διάσταση. Η Εκκλησία, ως ισχυρός κοινωνικός και οικονομικός παράγοντας, επηρεάζει καθοριστικά την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική δομημένο. Αναγκάζοντάς την να περάσει από τη σιωπηλή πίστη της κοινότητας στη θορυβώδη αυτοπροβολή του θεσμού. Όταν οι επιλογές της υπακούουν στο μέγεθος, την ψευδή μνημειακότητα και τη συμβολική υπεροχή ισχύος, τότε υπάρχει θεολογική αντίφαση. Η Ορθοδοξία μιλά για ταπείνωση. Η αρχιτεκτονική επίδειξη λέει το αντίθετο. Δεν πρόκειται για πρόθεση που δηλώνεται, αλλά όταν μια κοινότητα 300 ανθρώπων χτίζει ναό για 3.000, αυτό δεν είναι πίστη, είναι επιβολή ισχύος. Το αποτέλεσμα είναι ορατό: ναοί που δεν γεμίζουν, χώροι που δεν ενεργοποιούνται, κοινότητες που παρακολουθούν χωρίς να συμμετέχουν ουσιαστικά. Χώροι μακράν της χριστιανικής πνευματικότητας;

Το ερώτημα που τίθεται είναι απλό αλλά κρίσιμο: Ποια είναι η αποστολή ενός ναού σήμερα; Αν είναι η πνευματική εμπειρία, τότε η αρχιτεκτονική οφείλει να υπηρετεί τη σιωπή, το φως, την ανθρώπινη κλίμακα. Η παράδοση δεν κινδυνεύει επειδή δεν την αντιγράφουμε. Κινδυνεύει όταν την αντιγράφουμε χωρίς να την κατανοούμε. Η Αγία Σοφία δεν μπορεί να επαναληφθεί, όχι γιατί δεν έχουμε την τεχνική δυνατότητα, αλλά γιατί δεν έχουμε το ίδιο πλαίσιο, τις ίδιες ανάγκες, την ίδια εποχή. Η Κύπρος δεν χρειάζεται ναούς που θυμίζουν κάτι άλλο. Χρειάζεται ναούς που να ανήκουν εδώ και στη σύγχρονη εποχή. Γιατί η αρχιτεκτονική, όπως και η κοινωνία, κρίνεται τελικά όχι από το πόσο εντυπωσιάζει, αλλά από το πόσο αληθινή είναι. Η αρχιτεκτονική αλήθεια ζητά σεβασμό, δημοκρατία και ήθος. Και η αλήθεια, όσο κι αν δεν φαίνεται από μακριά, είναι πάντα αυτή που αντέχει στον χρόνο.

*Πρώην προέδρου ΕΤΕΚ