Γράφει η Μαρία Γεωργίου
Υπάρχουν στιγμές στην ευρωπαϊκή Ιστορία όπου ένα κείμενο, έστω και διακηρυκτικό, σηματοδοτεί μιαν αλλαγή ισορροπιών. Η κατ' αρχήν συμφωνία που επιτεύχθηκε στις 18 Μαΐου 2026 μεταξύ των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Κοινή Διακήρυξη "Europe for Culture - Culture for Europe", είναι μια τέτοια στιγμή. Και η Κύπρος, ως προεδρεύουσα του Συμβουλίου της ΕΕ, βρίσκεται στο επίκεντρό της.
Δεν είναι μόνο συμβολικό. Είναι κατάληξη μιας μακράς, επίπονης διαπραγμάτευσης, που ξεκίνησε πολύ πριν η κυπριακή σημαία αναρτηθεί στις αίθουσες των Βρυξελλών.
Ένα πολιτικό κείμενο που καθυστέρησε να γραφεί
Για δεκαετίες, ο πολιτισμός αντιμετωπιζόταν από τις Βρυξέλλες ως παρακλάδι, όχι ως κορμός. Παρόν σε 20 τομείς πολιτικής και 20 χρηματοδοτικά εργαλεία, αλλά ποτέ επαρκώς συντονισμένος, ποτέ επαρκώς χρηματοδοτημένος, ποτέ πολιτικά κεντρικός. Η ιδέα ότι χρειάζεται μια ενιαία στρατηγική για τον πολιτισμό ήταν βαθύτατα απούσα από τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό.
Αυτό άλλαξε, τουλάχιστον επί χάρτου, όταν ο επίτροπος Glenn Micallef ανέλαβε το χαρτοφυλάκιο Διαγενεακής Δικαιοσύνης, Νεολαίας, Πολιτισμού και Αθλητισμού. Ο νεότερος επίτροπος στην ιστορία της Ένωσης, 35 ετών, έφερε μαζί του μια σαφή ατζέντα: το Culture Compass for Europe, ένα στρατηγικό πλαίσιο που υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Νοέμβριο του 2025 και η Κοινή Διακήρυξη που συμφωνήθηκε τώρα, αποτελεί την κατ' εξοχήν πολιτική της έκφραση.
Η διακήρυξη περιλαμβάνει τέσσερις άξονες, που εδώ και χρόνια αναζητούν θεσμική κατοχύρωση: ελευθερία καλλιτεχνικής έκφρασης, πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία, πρόσβαση στον πολιτισμό και, ίσως το πιο επίμαχο, οι συνθήκες εργασίας στον πολιτιστικό τομέα.
Ο καλλιτέχνης ως πολίτης δεύτερης κατηγορίας
Ο Micallef έχει επανειλημμένως πει μια φράση που τολμά να είναι απλή: "Culture must pay the rent" - "ο πολιτισμός πρέπει να πληρώνει το ενοίκιο". Η φράση δεν είναι ποιητική μεταφορά. Είναι περιγραφή μιας σκληρής πραγματικότητας.
Σχεδόν 8 εκατομμύρια άνθρωποι απασχολούνται στον πολιτιστικό και δημιουργικό τομέα της ΕΕ, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 3,8% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Παρ' όλα αυτά, σχεδόν οι μισοί από αυτούς, το 46%, εργάζονται υπό επισφαλείς συνθήκες: βραχυπρόθεσμα συμβόλαια, αδήλωτη εργασία, πολλαπλές θέσεις απασχόλησης για να επιβιώσουν. Η δημιουργική οικονομία είναι ένας τομέας που παράγει αξία ευρείας κλίμακας, αλλά κατανέμει αυτή την αξία με ακραία ανισότητα.
Στην Ευρώπη του 2026, ένας συγγραφέας, ένας μουσικός, ένας ηθοποιός ή ένας εικαστικός δεν θεωρείται εργαζόμενος με τα δικαιώματα που αντιστοιχούν στη συνεισφορά του. Θεωρείται "ελεύθερος επαγγελματίας", ευφημισμός που συχνά σημαίνει απουσία ασφάλισης, απουσία σύνταξης, απουσία δικτύου προστασίας.
Η Κοινή Διακήρυξη αντιμετωπίζει αυτό ρητά, όμως δεν αρκεί. Αλλά είναι η πρώτη φορά που όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, Επιτροπή, Συμβούλιο, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, συμφωνούν σε ένα κοινό κείμενο που αναγνωρίζει αυτή την ανισορροπία και τη χαρακτηρίζει ευθέως ως πολιτικό ζήτημα.
Η κυπριακή υπογραφή
Η υφυπουργός Πολιτισμού δρ. Βασιλική Κασσιανίδου, χαρακτήρισε τη συμφωνία "πραγματικά σπουδαία ημέρα". Και αυτό που λέει δεν είναι μόνο τυπικό πρωτόκολλο. Η κυπριακή Προεδρία είχε θέσει την ολοκλήρωση αυτής της διακήρυξης ως έναν από τους κεντρικούς στόχους της εξαμηνιαίας θητείας της. Και η επίτευξή της, μέσα σε λίγες ημέρες από τη μερική γενική προσέγγιση για το πρόγραμμα AgoraEU στο Συμβούλιο Υπουργών Πολιτισμού, αποτελεί αξιόλογη διπλωματική επίτευξη.
Δεν είναι τυχαίο. Η Κύπρος είχε εξαρχής ορίσει ως κεντρικό άξονα της προεδρίας της τη στρατηγική τοποθέτηση του πολιτισμού στην καρδιά της ευρωπαϊκής πολιτικής χάραξης. Το AgoraEU, το νέο πρόγραμμα που θα αντικαταστήσει τα Creative Europe και CERV από το 2028, με προτεινόμενο προϋπολογισμό 8,6 δισεκατομμυρίων ευρώ και η Διακήρυξη, αποτελούν τα δύο σκέλη μιας ευρύτερης στρατηγικής επανατοποθέτησης, στην οποία ο πολιτισμός αντιμετωπίζεται ως υποδομή δημοκρατίας, όχι ως πολυτέλεια.
Αυτή η αντίληψη δεν είναι αφηρημένη. Σε έναν κόσμο όπου η παραπληροφόρηση, ο αυταρχισμός και η αποσύνδεση των πολιτών από τους θεσμούς αποτελούν υπαρκτές απειλές, η πολιτιστική παραγωγή, η ελευθερία έκφρασης και η πρόσβαση σε ποιοτική τέχνη λειτουργούν ως αντίβαρο. Ο πολιτισμός, όπως έχει επαναλάβει ο Micallef, είναι "η πιο αποτελεσματική ασπίδα απέναντι στον εξτρεμισμό".
Η τεχνητή νοημοσύνη στο δωμάτιο
Κανένα κείμενο πολιτικής του 2026 δεν μπορεί να αγνοήσει την τεχνητή νοημοσύνη (TN). Και η Διακήρυξη δεν το κάνει. Αλλά εδώ το νερό γίνεται βαθύτερο.
Η ΤΝ μεταμορφώνει ήδη τον πολιτιστικό τομέα με ταχύτητες που κανένα ρυθμιστικό πλαίσιο δεν έχει ακόμα προλάβει. Μοντέλα εκπαιδεύονται σε έργα δισεκατομμυρίων δημιουργών χωρίς τη συγκατάθεσή τους και χωρίς αποζημίωση. Η δικαστική απόφαση που εκδόθηκε, φέτος, σε γερμανικό δικαστήριο, υποχρεώνοντας εταιρεία ΤΝ να καταβάλει δικαιώματα για χρήση προστατευόμενου μουσικού υλικού, είναι η αρχή και όχι το τέλος αυτής της σύγκρουσης.
Το Culture Compass προβλέπει ξεχωριστή στρατηγική ΤΝ για τους δημιουργικούς τομείς, με έμφαση στην ηθική χρήση, στην προστασία πνευματικής ιδιοκτησίας και στη συνεργασία τεχνολογίας και δημιουργικότητας, αντί της υποκατάστασης της δεύτερης από την πρώτη. Η στρατηγική αυτή αναμένεται νωρίς το 2027. Στο μεσοδιάστημα, οι δημιουργοί αντιμετωπίζουν ήδη τις συνέπειες μιας αγοράς που αλλάζει κάτω από τα πόδια τους.
Τι σημαίνει αυτό για μας
Για την Κύπρο, η σημασία της συμφωνίας είναι πολυεπίπεδη. Ως μικρή χώρα με πλούσια πολιτιστική ταυτότητα και γεωπολιτικό ρόλο γέφυρας μεταξύ Ευρώπης και Ανατολικής Μεσογείου, κάθε πλαίσιο που ενισχύει την πολιτιστική και γλωσσική πολυμορφία είναι ευνοϊκό. Η αναγνώριση της σπουδαιότητας πρόσβασης σε πολιτισμό για νησιωτικές και περιφερειακές κοινότητες, που ρητά περιλαμβάνεται στο Culture Compass, απαντά σε χρόνιες κυπριακές ευαισθησίες.
Αλλά η πρόκληση δεν λύνεται με διακηρύξεις. Λύνεται με χρηματοδότηση, με νομοθεσία, με εφαρμογή. Και εδώ η Ιστορία της ΕΕ δεν εμπνέει πάντα αισιοδοξία. Τα κείμενα γράφονται ευκολότερα από όσο εκτελούνται. Η Διακήρυξη είναι αρχή και η αρχή έχει αξία μόνο αν δεν γίνει και τέλος.
Ο Micallef είπε με σαφήνεια: "Το επόμενο βήμα είναι να μετατρέψουμε αυτό το όραμα σε πραγματική στήριξη και πραγματικές ευκαιρίες". Αυτό το "επόμενο βήμα" θα αξιολογηθεί στο AgoraEU, στη στρατηγική ΤΝ, στο νομοθετικό πλαίσιο για το καθεστώς του καλλιτέχνη και στις τσέπες όσων αγαπούν την τέχνη και δεν μπορούν να ζήσουν από αυτήν.
Μέχρι τότε, η Διακήρυξη "Europe for Culture – Culture for Europe" παραμένει αυτό που είναι: μια δήλωση πρόθεσης. Ισχυρή, ιστορική, απαραίτητη. Και τελείως ανεπαρκής από μόνη της.
*Σύμβουλος επικοινωνίας