Αν έχετε παιδιά, το σκηνικό το έχετε μπροστά σας. Από τη μία, το σκάκι ή όποιο άλλο επιτραπέζιο στο τραπέζι του σαλονιού (ή διπλωμένο στο ράφι κάτω). Από την άλλη, η κονσόλα αναμμένη και η οθόνη να φωτίζει το δωμάτιο μέχρι να κατεβάσεις την ασφάλεια από τον πίνακα, αγανακτισμένος. Και ο γονιός ν' αναρωτιέται αν κάνει αρκετά για να τραβήξει το παιδί από την κονσόλα προς το σκάκι. Και ν' αναρωτιέται τι πρέπει να κάνει. Αν το σκάκι είναι πιο «εκπαιδευτικό». Αν τα βιντεοπαιχνίδια κάνουν καλό ή απλώς χαραμίζουν χρόνο. Και τελικά, αν κάποιο από τα δύο κάνει το παιδί πιο έξυπνο.
Η ερώτηση ακούγεται απλή, αλλά δεν είναι. Γιατί πριν απ' όλα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε όταν λέμε «πιο έξυπνο». Περισσότερη μνήμη; Καλύτερη συγκέντρωση; Ταχύτερη σκέψη; Κοινωνικές δεξιότητες; Η επιστήμη, όσο κι αν απογοητεύει όσους ψάχνουν μια ξεκάθαρη απάντηση, δεν παίρνει ξεκάθαρη στάση.
Η πρώτη απομυθοποίηση αφορά το ίδιο το σκάκι. Ναι, υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στην ικανότητα στο σκάκι και σε διάφορες μορφές νοημοσύνης. Όχι, αυτό δεν σημαίνει ότι το σκάκι «φτιάχνει» εξυπνότερα παιδιά. Η πιο σοβαρή ανάγνωση είναι ότι τα παιδιά που ήδη έχουν συγκεκριμένες γνωστικές δεξιότητες έλκονται από παιχνίδια όπως το σκάκι. Δεν γίνονται έξυπνα επειδή παίζουν. Παίζουν επειδή μπορούν να ανταποκριθούν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα παιχνίδια είναι άχρηστα. Τα περισσότερα παιχνίδια καλλιεργούν δεξιότητες συγκεκριμένου πεδίου. Το σκάκι μαθαίνει στο παιδί να σκέφτεται πριν δράσει. Να προβλέπει συνέπειες. Να αποδέχεται την ήττα. Να σέβεται τον αντίπαλο. Όλα αυτά ανήκουν σε αυτό που ονομάζουμε εκτελεστικές λειτουργίες. Είναι χρήσιμα. Δεν είναι όμως μαγικό φίλτρο ευφυΐας.
Κάπου εδώ τα βιντεοπαιχνίδια χαλάνε τη βολική αφήγηση. Γιατί, σε αντίθεση με την εικόνα του παιδιού που κάθεται παθητικά μπροστά στην οθόνη, πολλά σύγχρονα παιχνίδια απαιτούν συνεχή επεξεργασία πληροφοριών. Ταυτόχρονα ερεθίσματα. Γρήγορες αποφάσεις. Προσαρμογή σε νέους κανόνες. Στρατηγική σε πραγματικό χρόνο. Όχι μία φορά, αλλά ξανά και ξανά.
Σε αντίθεση με ένα κλασικό επιτραπέζιο, το βιντεοπαιχνίδι σπάνια «μένει ίδιο». Ο παίκτης καλείται να μάθει συστήματα, να πειραματιστεί, να αποτύχει, να ξαναδοκιμάσει. Αυτή η διαρκής νοητική εγρήγορση φαίνεται να ενεργοποιεί διαφορετικές γνωστικές διεργασίες. Όχι απαραίτητα ανώτερες ή κατώτερες, απλά διαφορετικές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα συνεργατικά βιντεοπαιχνίδια. Εκεί όπου το παιδί δεν παίζει μόνο του, αλλά με άλλους. Μαθαίνει να συνεννοείται, να μοιράζεται ρόλους, να λύνει συγκρούσεις. Κοινωνική νοημοσύνη, όχι θεωρητικά αλλά στην πράξη. Το ίδιο ισχύει και για τα παιχνίδια ρόλων, που βασίζονται σε αφήγηση, διάλογο και κείμενο. Για πολλά παιδιά, η επαφή με τη γλώσσα δεν έρχεται από τα βιβλία, αλλά από τις οθόνες.
Υπάρχουν και παιχνίδια που ενισχύουν τη λογική και τη χωρική σκέψη, ειδικά εκείνα που ζητούν από τον παίκτη να χτίσει, να οργανώσει, να διαχειριστεί πόρους. Και άλλα, πιο σωματικά, που συνδέουν την κίνηση με την αντίληψη. Το πρόβλημα δεν είναι ότι τα βιντεοπαιχνίδια δεν προσφέρουν γνωστικά οφέλη. Το πρόβλημα είναι ότι τα έχουμε δαιμονοποιήσει.
Για τα παιδιά, το παιχνίδι είναι από μόνο του μαθησιακό εργαλείο. Όχι επειδή «κρύβει» γνώση, αλλά επειδή κινητοποιεί. Ένα παιδί που βαριέται (ακόμα κι όταν παίζει σκάκι) δεν μαθαίνει. Ένα παιδί που παίζει (και μάλιστα κάτι που να του αρέσει), συχνά μαθαίνει χωρίς να το καταλαβαίνει. Υπό έναν όρο. Το παιχνίδι να είναι κατάλληλο για την ηλικία του. Ούτε υπερβολικά απλό, ούτε ακατανόητα σύνθετο. Τα βιντεοπαιχνίδια έχουν όλα ηλικία επάνω. Προσοχή δεν είναι βαθμός ευκολίας (ξέρω να το παίξω) είναι κα-τα-ληλ-λό-τη-τα
Και εδώ επιστρέφουμε στο αρχικό δίλημμα. Σκάκι ή βιντεοπαιχνίδια; Η απάντηση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Και σίγουρα δεν είναι «μόνο αυτό». Κανένα παιχνίδι δεν θα κάνει το παιδί σας πιο έξυπνο από μόνο του. Αλλά πολλά παιχνίδια μπορούν να στηρίξουν διαφορετικές πλευρές του μυαλού του.
Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι να διαλέξουμε, αλλά πώς να συνδυάσουμε. Λίγο σκάκι για τη σκέψη. Λίγο βιντεοπαιχνίδι για την ευελιξία. Και αρκετή συζήτηση με το παιδί μας ενδιάμεσα.