Εδώ και τρία χρόνια, από το 2023 έως το 2026, το ερευνητικό έργο «Inclusive Peacebuilding - InPeace» παρακολουθεί και ξεψαχνίζει τι συμβαίνει με τις Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές στην Κύπρο. Το «Π» μελέτησε τη σχετική έκθεση και παρουσιάζει ορισμένα από τα βασικά ευρήματά της για τις δύο επιτροπές που αφορούν τον πολιτισμό, δηλαδή τη Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά [TCCH] και τη Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για τον Πολιτισμό [TCC]. Μίλησαν, ακόμη, οι συμπρόεδροι των δύο αναφερόμενων επιτροπών [από πλευράς Ε/Κ], Σώτος Κτωρής και Αντιγόνη Σολομωνίδου-Δρουσιώτου, για τα εν εξελίξει πρότζεκτ της χρονιάς.
TCCH: Το πιο προβεβλημένο παράδειγμα
Σύμφωνα με την έκθεση, η Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά αποτελεί την πιο γνωστή και διεθνώς αναγνωρισμένη από όλες τις Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές. Το έργο της παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα μακρόπνοου σχεδιασμού και όχι μεμονωμένων παρεμβάσεων, καθώς οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η υιοθέτηση μιας συντονισμένης στρατηγικής επέτρεψε την αποκατάσταση περισσότερων από 33 σημαντικών μνημείων σε ολόκληρο το νησί.
Τα έργα αυτά, που αφορούσαν εκκλησίες, τεμένη, υδραγωγεία και άλλα ιστορικά κτίσματα, στοίχισαν συνολικά περίπου 25 εκατομμύρια ευρώ και χρηματοδοτήθηκαν κυρίως από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μερικά από τα έργα που έτυχαν επείγουσας στήριξης περιλαμβάνουν εμβληματικά μνημεία όπως ο Πύργος του Οθέλλου και τα Τείχη της Αμμοχώστου [2012-2013], η Μονή Αγίου Παντελεήμονος στη Μύρτου [2013-2017], καθώς και το Αρμενικό Μοναστήρι Αγίου Μακαρίου [Σουρπ Μαγκάρ] και ο αρχαιολογικός χώρος του Αγίου Φίλωνος [2020-2021]. Πιο πρόσφατα, την περίοδο 2024-2025, το πρόγραμμα επεκτάθηκε σε κρίσιμα μνημεία όπως η Μονή Παναγίας Κανακαριάς και η Μονή Αποστόλου Ανδρέα στην Καρπασία, αλλά και σε χώρους με ιδιαίτερη αστική σημασία, όπως ο Προμαχώνας Κουιρίνι στη Λευκωσία και το Τέμενος Τούζλα στη Λάρνακα.
Κομβικό ρόλο στην επιτυχία της επιτροπής, πάντως, διαδραμάτισε η ανιδιοτελής και άμισθη συνεισφορά των δύο πρώτων συμπροέδρων της, του Τάκη Χατζηδημητρίου και του Αλί Τουντζάι. Η κοινή τους αφοσίωση στη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς, πέρα από πολιτικές σκοπιμότητες, αναγνωρίστηκε και επίσημα το 2021, όταν η επιτροπή τιμήθηκε με το Βραβείο Ευρωπαϊκής Κληρονομιάς [Europa Nostra] για τη χρήση της πολιτιστικής κληρονομιάς ως εργαλείου επαναπροσέγγισης και ειρηνικής συνεργασίας.
Η δράση της, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στη συντήρηση μνημείων. Όπως επισημαίνεται στην έκθεση, πολλά έργα συνοδεύτηκαν από δικοινοτικές εκδηλώσεις ολοκλήρωσης, παρουσιάσεις σε επαγγελματικούς φορείς, εκδηλώσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και Τοποθεσιών, καθώς και από τη δημιουργία διαδραστικής εκπαιδευτικής πλατφόρμας για την πολιτιστική κληρονομιά, η οποία χρησιμοποιήθηκε και σε δραστηριότητες με μαθητές στην Αμμόχωστο. Παρά τη διεθνή αναγνώριση, το InPeace σημειώνει ότι μετά το 2020 περιορίστηκαν οι δημόσιες παρεμβάσεις με σαφές μήνυμα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, αν και τα έργα εξακολουθούν να εγκρίνονται και να υλοποιούνται. Κατά τους ερευνητές, αυτό δυσχεραίνει την προβολή της δικοινοτικής συνεργασίας ως μέσου προσέγγισης των δύο κοινοτήτων - έναν από τους βασικούς στόχους της αποστολής των επιτροπών.
Για το 2026, επικοινωνήσαμε με τον νυν Ελληνοκύπριο συμπρόεδρο, Σώτο Κτωρή, ο οποίος ανέφερε πως ο σχεδιασμός για το 2026 περιλαμβάνει μια σειρά από μεγάλα έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζουν η δεύτερη φάση των εργασιών συντήρησης στο Μοναστήρι του Αποστόλου Ανδρέα, ο Άγιος Προκόπιος στη Σύγκραση, ο οποίος χαρακτηρίζεται ως έργο πολύ μεγάλης κλίμακας, καθώς και οι αποκαταστάσεις στην Παναγία Αψινθιώτισσα στο Σιχάρι και στην Παναγία την Ακεντού στη Λεύκα.
Το πλάνο του 2026 επεκτείνεται περαιτέρω, περιλαμβάνοντας τη συντήρηση της Παραδοσιακής Οικίας στα Λιμνιά και του Τιμίου Προδρόμου στο Νέο Χωριό Κυθρέας, ενώ παράλληλα δρομολογούνται έργα στην Παναγία Εφανερωμένη στα Γαστριά και στην Παναγία Κρινιώτισσα στη Λάπηθο. Επιπλέον, το πρόγραμμα περιλαμβάνει συντηρήσεις στους ναούς της Αγίας Ειρήνης στην Κερύνεια και στον Καραβά, στον Άγιο Γεώργιο στον Καραβά και στον Άγιο Γεώργιο στη Βοκολίδα. Τέλος, στον σχεδιασμό εντάσσονται η Αγία Παρασκευή στον Παλαιόσοφο, καθώς και οι αποκαταστάσεις θρησκευτικών χώρων της μουσουλμανικής κοινότητας, όπως το τζαμί στον Άγιο Θωμά και το τζαμί στο Κοιλάνι.
TCCH: Εμβληματικές δράσεις και πολιτικά τερτίπια
Η Τεχνική Επιτροπή για τον Πολιτισμό παρουσιάζεται στην έκθεση μέσα από ορισμένα εμβληματικά έργα, αλλά και μέσα από τις δυσκολίες που αντιμετώπισε. Κεντρικό παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα «In Culture We Trust» [2019–2020], το οποίο αφορούσε την επιστροφή 219 πινάκων ζωγραφικής που ανήκαν σε Ελληνοκύπριους και είχαν παραμείνει μετά το 1974 στις περιοχές εκτός αποτελεσματικού ελέγχου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι πίνακες συντηρήθηκαν από Τουρκοκύπριους ειδικούς, εκτέθηκαν στο κοινό και στη συνέχεια παραδόθηκαν στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους. Ως χειρονομία καλής θέλησης, οι Ελληνοκύπριοι παραχώρησαν στους Τουρκοκύπριους 76 αρχεία οπτικοακουστικού υλικού του ΡΙΚ από τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Η έκθεση χαρακτηρίζει τον αντίκτυπο του έργου τόσο πολιτιστικά όσο και συμβολικά σημαντικό.
Παράλληλα, καταγράφονται δικοινοτικές θεατρικές και μουσικές παραγωγές σε χώρους όπως το αρχαίο θέατρο της Σαλαμίνας και ο Πύργος του Οθέλλου στην Αμμόχωστο, τις οποίες οι συντελεστές τους περιγράφουν ως κορυφαίες στιγμές της πορείας τους. Οι παραστάσεις αυτές είχαν προηγηθεί του «In Culture We Trust» και μάλιστα είχαν βρεθεί στο στόχαστρο έντονων πολιτικών επικρίσεων, με αποκορύφωμα την παρέμβαση του, τότε, Γενικού Ελεγκτή, Οδυσσέα Μιχαηλίδη για την παράσταση «Αντιγόνη» [28 Σεπτεμβρίου 2016]. Για λόγους καταγραφής, πρέπει να αναφέρουμε ότι, το όλο ζήτημα προέκυψε έναν χρόνο μετά την πρώτη παράσταση «Ιππόλυτος» στη Σαλαμίνα [11 Σεπτεμβρίου 2015], όταν ο Πρόεδρος του ΔΗΚΟ, Νικόλας Παπαδόπουλος έστειλε επιστολή στον κ. Μιχαηλίδη ζητώντας του να ερευνήσει τις οικονομικές καταστάσεις και διαδρομές του προϋπολογισμού της παραγωγής. Ο κ. Μιχαηλίδης, σήκωσε μανίκια και επέδειξε «υπερβάλλοντα ζήλο», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε ο πρόεδρος, τότε, του ΔΗΣΥ, Αβέρωφ Νεοφύτου, σε μία επιστολή του προς τον Γενικό Ελεγκτή, σημειώνοντας πως δεν επιδεικνυόταν η ίδια αυστηρότητα ελέγχου σε περιπτώσεις συντήρησης μνημείων από τη TCCH.
Ευτυχώς, θα λέγαμε, τότε το δ.σ. του ΘΟΚ αλλά και η TCC επέμειναν στην απόφασή τους και έτσι ζήσαμε ιστορικές στιγμές, όταν τελικά Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι και γενικότερα μία λαοθάλασσα περίπου 4.000 θεατών, παρέστησαν στη Σαλαμίνα και απέδειξαν ότι όχι μόνο υπάρχει συνεργασία και επικοινωνία αλλά και ανάγκη για τέτοιες εκδηλώσεις. Η έρευνα σημειώνει ότι τέτοιου τύπου πρωτοβουλίες δεν συνεχίστηκαν στον ίδιο βαθμό τα επόμενα χρόνια, κυρίως λόγω της μείωσης της πολιτικής υποστήριξης. Συγκεκριμένα, το InPeace είναι σαφές ως προς τα εμπόδια: μετά το 2020 παρατηρήθηκαν καθυστερήσεις, επανειλημμένες απαιτήσεις για τροποποιήσεις σε προτάσεις έργων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, παραίτηση μελών της επιτροπής. Οι ερευνητές συνδέουν αυτά τα φαινόμενα με τη μειωμένη αυτονομία στη λήψη αποφάσεων και με την αυξημένη πολιτική παρέμβαση.
Στα παραρτήματα της έκθεσης σημειώνονται βέβαια και πιο πρόσφατες δράσεις της επιτροπής, όπως οι εκδηλώσεις «Connecting Arts» το 2023 και το 2024, η δράση «Walk/run for peace» και διαγωνισμοί για παιδιά και νέους.
Σε επικοινωνία με τη νυν συμπρόεδρο [από πλευράς Ε/Κ], Αντιγόνη Σολομωνίδου-Δρουσσιώτου, μας λέχθηκε ότι η TCC συνεχίζει απρόσκοπτα το έργο της και σε συνεργασία με τα μέλη της τουρκοκυπριακής πλευράς, έχοντας πλέον την υποστήριξη δύο βοηθών για την υλοποίηση των προγραμμάτων. Πρόσφατα, η επιτροπή παρουσίασε την έκθεση «Through Our Eyes» στη νεκρή ζώνη, στο οδόφραγμα Λήδρας-Lokmaci, η οποία προέκυψε μέσα από το πρόγραμμα Connecting Arts, ενώ η συμπρόεδρος αποκάλυψε πως προγραμματίζεται η μεταφορά της στη Λεμεσό και στην Κερύνεια.
Για το 2026, ο σχεδιασμός περιλαμβάνει μια ανοικτή πρόσκληση στο πλαίσιο μιας πιλοτικής πρωτοβουλίας, όπου καλλιτέχνες και από τις δύο κοινότητες θα κληθούν να υποβάλουν αιτήσεις για συνδημιουργία. Στόχος της δράσης είναι η επιλογή και υλοποίηση τριών έργων τέχνης που θα απευθύνονται άμεσα στην κοινωνία των πολιτών. Ειδική αναφορά έγινε στην ιστοσελίδα της επιτροπής, η οποία μπορούμε να πούμε ότι είναι ίσως η πιο λειτουργική από τις επιτροπές που διαθέτουν ιστοσελίδα, αφού παρουσιάζει την αποστολή, τα μέλη, τις εκδηλώσεις και παράλληλα υπάρχει μία πλατφόρμα δικτύωσης όπου μπορεί ο καθένας να αναζητήσει Ε/Κ και Τ/Κ καλλιτέχνες, όπως και να γίνει μέλος της προσπάθειας. Η συμπρόεδρος υπογράμμισε τη σημασία της συνέχειας, τονίζοντας πως επιδίωξη παραμένει οι καλλιτέχνες των δύο κοινοτήτων να δημιουργούν μαζί και ο κόσμος να βλέπει το αποτέλεσμα αυτής της συνεργασίας, όπως ακριβώς συνέβη στη Σαλαμίνα, όπου οι πολίτες δεν φοβήθηκαν και συγκινήθηκαν μαζί.
Ευθραυστότητα και παρεμβάσεις
Σε γενικότερο πλαίσιο, η έρευνα υπογραμμίζει ότι η αποτελεσματικότητά τους παραμένει εύθραυστη. Η απουσία θεσμοθετημένων κανονισμών λειτουργίας, η εξάρτηση από πολιτικές εγκρίσεις, οι αλλαγές στις ηγεσίες και οι παρεμβάσεις στη διαδικασία λήψης αποφάσεων δημιουργούν συχνά καθυστερήσεις, ακυρώσεις έργων και απογοήτευση μεταξύ των μελών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως αναδεικνύεται στην έκθεση, αυτά τα εμπόδια οδήγησαν ακόμη και σε παραιτήσεις. Μάλιστα καταγράφεται ότι: «όταν ερωτήθηκαν για την πιθανή σύνδεση μεταξύ των μελών των τεχνικών επιτροπών και των πολιτικών αλλαγών που σημειώνονται στο προσκήνιο, όλοι οι συνεντευξιαζόμενοι επιβεβαίωσαν ότι ισχύει. Αναφέρθηκαν κυρίως στην απόφαση του κ. Τατάρ, αφότου εξελέγη, να απομακρύνει αρκετούς Τουρκοκύπριους συμπροέδρους και μέλη από τη θέση τους».
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η έρευνα υπογραμμίζει πως, παρ' όλες τις δυσκολίες και τις συχνά ασαφείς εντολές, οι τεχνικές επιτροπές έχουν καταφέρει να παράγουν απτά αποτελέσματα και να οικοδομήσουν μια κουλτούρα συνεργασίας. Το InPeace απαριθμεί σειρά έργων που βελτίωσαν την καθημερινότητα των πολιτών και ανέδειξαν τη δυνατότητα συνεννόησης ακόμη και σε ευαίσθητους τομείς. Για τις δύο επιτροπές με πολιτιστική χροιά, πέραν των όσων αναφέραμε, πρέπει να πούμε ότι έχουν επιτύχει σημαντική πρόοδο στην προβολή των δράσεών τους σε σύγκριση με τις υπόλοιπες επιτροπές. Ενδεικτικό ότι αποτελούν τις δύο από τις μόλις τρεις [σε σύνολο 13 τεχνικών ςπιτροπών] που έχουν αναπτύξει τη δική τους αυτόνομη ιστοσελίδα.
Αποτέλεσμα των ΜΟΕ
Υπενθυμίζουμε ότι, οι Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές αποτελούν το αποτέλεσμα διεργασιών για την επανέναρξη των συνομιλιών για επίλυση του Κυπριακού. Συστάθηκαν το 2008, ως μέρος των ΜΟΕ [αυτών που σήμερα έχουμε μάλλον συγχύσει την έννοια ύπαρξής τους] και αρχικά ήταν 9, μεταξύ των οποίων και η Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά. Αργότερα, το 2015 προστέθηκαν οι Επιτροπές Παιδείας, Πολιτισμού και Ισότητας των Φύλων, ενώ πιο πρόσφατα συγκροτήθηκε αυτή της Νεολαίας, το 2025. Βασική τους αποστολή ήταν και παραμένει η αντιμετώπιση πρακτικών ζητημάτων της καθημερινότητας μέσω της συνεργασίας Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων και, παράλληλα, η ενίσχυση της αλληλεπίδρασης και της κατανόησης ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Κάθε επιτροπή έχει δύο συμπροέδρους, έναν από κάθε κοινότητα, και περίπου ίσο αριθμό μελών, τα οποία διορίζονται από τους ηγέτες των δύο πλευρών αλλά ενεργούν προσωπικά και δεν αμείβονται. Εκτός από τον συμπρόεδρο της Τεχνικής Επιτροπής για την Πολιτιστική Κληρονομιά, τον Σώτο Κτωρή, από πλευράς Ελληνοκυπρίων, ο οποίος αμείβεται κανονικά, λόγω της απόσπασης του στην προεδρία με ειδική ανάθεση καθηκόντων για την τεχνική επιτροπή. Οι επιτροπές εισηγούνται έργα και δράσεις, ωστόσο η υλοποίησή τους εξαρτάται από την έγκριση από πλευράς και των δύο ηγετών των κοινοτήτων. Επιπλέον, η λειτουργία τους υποστηρίζεται από τον ΟΗΕ και το UNDP, ενώ σημαντικό μέρος της χρηματοδότησης προέρχεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Υ.Γ:
Το ερευνητικό έργο «Ειρήνη χωρίς αποκλεισμούς: Οι τεχνικές επιτροπές της Κύπρου» («Inclusive Peacebuilding» - InPeace) χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο του Προγράμματος Βοήθειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Τουρκοκυπριακή Κοινότητα, ξεκίνησε τις δραστηριότητές του τον Μάρτιο του 2023. Το InPeace αποσκοπεί στην απόκτηση γνώσης και την εξαγωγή διδαγμάτων σε σχέση με τη λειτουργία και την αποτελεσματικότητα των δικοινοτικών τεχνικών επιτροπών. Αξιολόγησε την αποτελεσματικότητα των τεχνικών επιτροπών ως προς την αντιμετώπιση καθημερινών προκλήσεων και το έργο τους σε σχέση με ζητήματα όπως η χρηστή διακυβέρνηση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ισότητα των φύλων και η ενδυνάμωση των νέων. Από άποψη μεθοδολογίας, οι προαναφερθέντες σκοποί επιτεύχθηκαν μέσω θεωρητικής έρευνας, μιας σειράς συνεντεύξεων και ομάδων εστίασης, καθώς και με τη χρήση ερωτηματολογίων. Συντονίστρια του προγράμματος: Δρ Νάσια Χατζηγεωργίου. Συγγραφείς της έκθεσης: Δρ Νάσια Χατζηγεωργίου, Fezile Osum. ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΕΔΩ.