Για χρόνια η φωτογραφία θεωρείτο η πιο αθώα πράξη του τουρισμού. Ένα κλικ, μια ανάμνηση, ένα αποτύπωμα ότι «ήμουν κι εγώ εδώ». Στην εποχή του Instagram όμως η φωτογραφία έπαψε να είναι προσωπικό ενθύμιο και μετατράπηκε σε δημόσια πράξη με συνέπειες. Δεν είναι πια δωρεάν. Κάπου, κάποιος, κάτι πληρώνει.
Η πρόσφατη απόφαση της ιαπωνικής πόλης Φουτζιγιόσιντα να ακυρώσει το Φεστιβάλ Ανθισμένων Κερασιών στο Πάρκο Αρακουραγιάμα Σένγκεν δεν ήταν μια αντιτουριστική χειρονομία. Ήταν μια κραυγή κόπωσης. Δέκα χιλιάδες επισκέπτες την ημέρα συνέρρεαν για ένα συγκεκριμένο πλάνο. Άνθη κερασιάς, παγόδα, στο βάθος το Όρος Φούτζι. Ένα κάδρο που έγινε παγκόσμιο σύμβολο μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Μαζί του ήρθαν η κυκλοφοριακή συμφόρηση, τα σκουπίδια, η παραβίαση ιδιωτικών χώρων, ακόμη και περιστατικά αφόδευσης σε αυλές κατοίκων. Η φωτογραφία άρχισε να κοστίζει την καθημερινότητα μιας πόλης.
Λίγο νωρίτερα, στην κοντινή Φουτζικαβαγκουτσίκο, οι Αρχές είχαν καταφύγει σε ένα μέτρο που έκανε τον γύρο του κόσμου. Έστησαν ένα μεγάλο μαύρο φράγμα για να μπλοκάρουν τη θέα του βουνού πίσω από ένα κατάστημα ψιλικών, ένα από τα πιο «ινσταγκραμικά» σημεία της Ιαπωνίας. Το μήνυμα ήταν ωμό και σαφές. Το κάδρο δεν είναι αυτονόητο δικαίωμα. Όταν η εικόνα γίνεται βάρος, η πρόσβαση κόβεται.
Η Ιαπωνία δεν είναι εξαίρεση. Είναι απλώς πιο ειλικρινής. Στην Ευρώπη, η απάντηση στο ίδιο φαινόμενο παίρνει συχνά τη μορφή εισιτηρίου. Στη Ρώμη, η πρόσβαση στον χώρο θέασης της Φοντάνα ντι Τρέβι κοστίζει πλέον δύο ευρώ. Όχι για να δεις το μνημείο. Για να σταθείς μπροστά του. Για να βγάλεις τη φωτογραφία σου χωρίς να σε παρασύρει το πλήθος. Η εικόνα τιμολογείται ως χώρος.
Στη Βενετία, η λογική προχώρησε ένα βήμα παραπέρα. Οι ημερήσιοι επισκέπτες πληρώνουν πέντε ευρώ αν έχουν προγραμματίσει ή δέκα ευρώ αν εμφανιστούν τελευταία στιγμή. Δεν αγοράζουν εμπειρία. Αγοράζουν παρουσία. Το δικαίωμα να υπάρξουν για λίγες ώρες μέσα σε μια πόλη που εδώ και χρόνια παλεύει με τον υπερτουρισμό και την απώλεια μόνιμων κατοίκων.
Αυτό που αλλάζει δεν είναι απλώς η διαχείριση του τουρισμού. Είναι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τη δημόσια εικόνα. Το Instagram μετέτρεψε συγκεκριμένα σημεία του πλανήτη σε παγκόσμια φόντα. Το ηλιοβασίλεμα της Σαντορίνης, τα στενά της Βαρκελώνης, τα τείχη του Ντουμπρόβνικ. Όχι ως τόπους ζωής αλλά ως σκηνικά. Όσο πιο αναγνωρίσιμο το κάδρο, τόσο μεγαλύτερη η πίεση πάνω του.
Σε πολλές περιπτώσεις δεν υπάρχει επίσημο εισιτήριο. Υπάρχει όμως έμμεσο κόστος. Στη Σαντορίνη, για παράδειγμα, το «δωρεάν» ηλιοβασίλεμα της Οίας συνοδεύεται από ασφυκτική συμφόρηση, ιδιωτικοποίηση σημείων θέας από ξενοδοχεία και εστιατόρια, μετατροπή του δημόσιου χώρου σε πεδίο ανταγωνισμού για το καλύτερο πλάνο. Η φωτογραφία πληρώνεται με χρόνο, ταλαιπωρία και συχνά με χρήματα για ένα τραπέζι που απλώς εγγυάται καθαρό ορίζοντα.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το κόστος της φωτογραφίας δεν το επωμίζεται πάντα αυτός που τη βγάζει. Το πληρώνουν οι κάτοικοι που βλέπουν τη γειτονιά τους να μετατρέπεται σε διάδρομο διέλευσης. Το πληρώνουν οι τοπικές αρχές που καλούνται να διαχειριστούν πλήθη χωρίς αντίστοιχα έσοδα. Το πληρώνουν τα ίδια τα μνημεία που φθείρονται όχι από την επίσκεψη αλλά από τη μαζική, επαναλαμβανόμενη, σχεδόν τελετουργική αναπαραγωγή της ίδιας εικόνας.
Οι πόλεις αρχίζουν να το συνειδητοποιούν. Άλλες βάζουν φράγματα. Άλλες εισιτήρια. Άλλες όρια επισκεπτών. Όλες όμως αναγνωρίζουν το ίδιο πράγμα. Ότι η εικόνα έχει υλικό αποτύπωμα. Και ότι το Instagram, όσο κι αν λειτουργεί ψηφιακά, παράγει πολύ πραγματικές πιέσεις στον φυσικό κόσμο.
Ίσως το πιο ειλικρινές ερώτημα είναι το εξής. Αν η φωτογραφία έχει αξία, αν παράγει κοινωνικό κεφάλαιο, αναγνωρισιμότητα και ψηφιακή προβολή, γιατί να μην κοστίζει;. Και αν κοστίζει, ποιος αποφασίζει το τίμημα. Οι πλατφόρμες που επωφελούνται από την κυκλοφορία της εικόνας ή οι τόποι που σηκώνουν το βάρος της.
Το Instagram μας έμαθε να βλέπουμε τον κόσμο ως φόντο. Οι πόλεις αρχίζουν να απαντούν θυμίζοντας κάτι απλό. Το φόντο είναι κάποιος άλλος τόπος ζωής. Και η φωτογραφία, όσο αθώα κι αν μοιάζει, δεν είναι ποτέ ουδέτερη.