Παλιό αλλά καλό. Πριν από περίπου δύο βδομάδες, τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης γέμισαν με μια παράλογη θεωρία συνωμοσίας. Ο Βενιαμίν Νετανιάχου ήταν λέει νεκρός ή τραυματισμένος και οι δημόσιες εμφανίσεις του ήταν στην πραγματικότητα βίντεο Τεχνητής Νοημοσύνης. Η «απόδειξη» για ορισμένους χρήστες δεν ήταν κάποια γεωπολιτική πληροφορία αλλά κάτι πολύ πιο πεζό. Τα δάχτυλά του.
Σε ένα απόσπασμα από ζωντανή συνέντευξη Τύπου που μεταδόθηκε, κάποιοι χρήστες υποστήριξαν ότι ο Ισραηλινός Πρωθυπουργός εμφανιζόταν στιγμιαία με έξι δάχτυλα στο δεξί του χέρι. Η λεπτομέρεια αυτή, που παραπέμπει σε γνωστές αδυναμίες παλαιότερων εργαλείων παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης, πυροδότησε ένα κύμα εικασιών ότι πρόκειται για deepfake. Μέσα σε λίγες ώρες, το αφήγημα είχε επεκταθεί. Ο Νετανιάχου είχε, υποτίθεται, σκοτωθεί σε ιρανική επίθεση και το Ισραήλ προσπαθούσε να το κρύψει.
Δεν υπήρχε καμία αξιόπιστη ένδειξη που να στηρίζει αυτό το σενάριο. Αντίθετα, οργανισμοί επαλήθευσης όπως το Snopes και το PolitiFact απέρριψαν τους ισχυρισμούς, επισημαίνοντας ότι το «έκτο δάχτυλο» μπορεί να εξηγηθεί από τη χαμηλή ποιότητα του βίντεο ή από τον φωτισμό. Υπάρχει και ένα ακόμη πρακτικό επιχείρημα. Το βίντεο διαρκεί σχεδόν σαράντα λεπτά, διάρκεια που ξεπερνά τις δυνατότητες των περισσότερων σύγχρονων μοντέλων δημιουργίας βίντεο.
Κι όμως, η διάψευση δεν ήταν αρκετή. Γιατί το ζήτημα δεν είναι πια τι ισχύει, αλλά αν μπορεί να αποδειχθεί πειστικά ότι ισχύει. Σε έναν ψηφιακό χώρο όπου η εικόνα, ο ήχος και το βίντεο μπορούν να παραχθούν με εντυπωσιακό ρεαλισμό, η αξιοπιστία δεν είναι δεδομένη. Είναι διαρκώς υπό αμφισβήτηση.
Ο ίδιος ο Νετανιάχου επιχείρησε να απαντήσει. Ανέβασε ένα νέο βίντεο, στο οποίο εμφανίζεται σε μια καφετέρια και ζητά από τον άνθρωπο πίσω από την κάμερα να μετρήσει τα δάχτυλά του. Μια κίνηση που παλαιότερα θα έκλεινε τη συζήτηση. Σήμερα, έκανε το αντίθετο. Το νέο υλικό έγινε αντικείμενο ακόμα πιο εξονυχιστικής ανάλυσης.
Χρήστες παρατήρησαν ότι το υγρό στο φλιτζάνι του καφέ δεν μειώνεται φυσιολογικά. Άλλοι εντόπισαν ένα δαχτυλίδι που φαίνεται να «βυθίζεται» στο δέρμα του. Κάποιοι στάθηκαν στο φόντο, όπου μια ταμειακή μηχανή εμφανίζει ημερομηνία του 2024. Υπήρξαν ακόμη και σχόλια για το αν ο Νετανιάχου είναι δεξιόχειρας ή αριστερόχειρας και με ποιο χέρι κρατάει τον καφέ και τι αυτό σημαίνει για την αυθεντικότητα του βίντεο.
Το ανησυχητικό είναι ότι δεν υπάρχει εύκολος τρόπος να κλείσει αυτή η συζήτηση. Κανένα από τα επίμαχα βίντεο δεν φέρει μεταδεδομένα από συστήματα πιστοποίησης όπως το C2PA ή το SynthID, τα οποία θα μπορούσαν να επιβεβαιώσουν την προέλευση ή την επεξεργασία τους. Παρά τις δεσμεύσεις πλατφορμών όπως το Instagram και το YouTube για σήμανση περιεχομένου Τεχνητής Νοημοσύνης, τα συγκεκριμένα αποσπάσματα κυκλοφορούν χωρίς καμία ένδειξη.
Έτσι, η ευθύνη μεταφέρεται στον χρήστη. Να αξιολογήσει, να αμφισβητήσει, να συγκρίνει. Να μάθει να σκέφτεται όπως οι επαγγελματίες fact checkers. Ή, πιο συχνά, να εμπιστευτεί κάποιον άλλον που θα του πει τι είναι αληθινό και τι όχι. Για μένα το πρώτο είναι αδύνατον κι έτσι η μόνη ουσιαστική λύση είναι η δεύτερη.
Το πρόβλημα, που δεν είναι καινούργιο, έχει οξυνθεί δραματικά. Ακόμη και πριν την εξάπλωση της Τεχνητής Νοημοσύνης, κάποια περιστατικά είχαν ήδη δείξει πόσο εύθραυστη είναι η εμπιστοσύνη στην εικόνα. Σήμερα, τα εργαλεία είναι πιο εξελιγμένα και τα λάθη λιγότερο εμφανή. Αυτό δεν οδηγεί μόνο σε περισσότερη παραπληροφόρηση, αλλά και σε κάτι εξίσου επικίνδυνο. Σε μια γενικευμένη δυσπιστία, ακόμη και όταν δεν υπάρχουν αποδείξεις χειραγώγησης.
Η αβεβαιότητα αυτή αξιοποιείται ήδη πολιτικά. Ο Ντόναλντ Τραμπ κατηγόρησε το Ιράν ότι χρησιμοποιεί Τεχνητή Νοημοσύνη ως «όπλο παραπληροφόρησης», ζητώντας ακόμη και διώξεις για προδοσία. Η τοποθέτηση αυτή, ανεξάρτητα από τη βασιμότητά της, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο όπου η έννοια της αλήθειας γίνεται εργαλείο αντιπαράθεσης.
Στο τέλος, το ζήτημα δεν είναι αν ο Νετανιάχου έχει πέντε ή έξι δάχτυλα. Είναι ότι δεν αρκεί πια να βλέπουμε κάτι για να το πιστέψουμε. Σε έναν κόσμο όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράγει πειστικές εκδοχές της πραγματικότητας, η απόδειξη μετατρέπεται σε πεδίο μάχης. Και ακόμη και ένα φλιτζάνι καφέ μπορεί να γίνει αντικείμενο αμφισβήτησης.