Τι μπορεί να μας πει ένα χωριό για το παρελθόν της Κύπρου; Και τι θα μπορέσουν να αλλάξουν οι νέες ιστορίες που θα δημιουργηθούν εκεί;
Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του 12ου Φεστιβάλ Ξαρκής, που πραγματοποιείται φέτος, από τις 11 έως τις 13 Σεπτεμβρίου, στην Καλαβασό.
Για τρεις ημέρες, η Καλαβασός γίνεται σημείο συνάντησης για κατοίκους, καλλιτέχνες και επισκέπτες από την Κύπρο και το εξωτερικό. Ένα χωριό με αρχαίους οικισμούς, μεταλλείο, αρχαιολογικές έρευνες, τοπικές τεχνικές και παραγωγικές πρακτικές γίνεται το πεδίο για σύγχρονη τέχνη, ανταλλαγή γνώσης και συλλογική δημιουργία.
Το φετινό Φεστιβάλ αφορά μια επιστροφή. Η σχέση του Ξαρκής με την Καλαβασό ξεκίνησε το 2016, μέσα από τη συνεργασία στο Πολιτιστικό Φεστιβάλ Τέντας. Τότε, το Ξαρκής σχεδίασε και υλοποίησε πρόγραμμα εργαστηρίων στο πλαίσιο της διοργάνωσης. Δέκα χρόνια μετά, η επιστροφή στην Καλαβασό αποτελεί συνέχεια αυτής της σχέσης και μια ευκαιρία να εξερευνηθεί εκ νέου ο τόπος ως ενεργό μέρος της καλλιτεχνικής διαδικασίας.
Από την Τέντα και τους αρχαίους οικισμούς έως τα μεταλλεία, η περιοχή αποτελεί ένα σημαντικό πεδίο αρχαιολογικής και ιστορικής έρευνας. Παράλληλα, στο σημερινό χωριό συνεχίζουν να υπάρχουν πρακτικές και γνώσεις που περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο: αρχαιολογία, ανθρωπολογία, χειροτεχνία, βοτανική, τοπική παραγωγή, καλλιέργεια και μεταποίηση. Το ΦΞ2026 θέλει να αφομοιώσει αυτές τις ιστορίες μέσα από την επίδραση της αποικιοκρατίας στον σύγχρονο πολιτισμό.
Ένα από τα νήματα του φετινού προγράμματος αφορά την αποικιακή κληρονομιά και το πώς εξακολουθεί να επηρεάζει τον σύγχρονο πολιτισμό. Μέσα από τη σύγχρονη εικαστική δημιουργία, το φεστιβάλ θέτει ερωτήματα για το ποια ιστορία θυμόμαστε, ποια παραμένει στο περιθώριο και πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε νέες αναγνώσεις του παρελθόντος. Αυτή η ανάγνωση θα διευρυνθεί μέσα από φρέσκες οπτικές. Καλλιτέχνες από τη Χιλή, την Γκάνα, την Τυνησία, τη Ρουάντα, την Ουγγαρία, τη Σουηδία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ολλανδία, την Αγγλία και την Κύπρο συναντούν την τοπική κοινότητα και δημιουργούν νέες αφορμές για συζήτηση γύρω από τη μνήμη, την πολιτιστική κληρονομιά και τις ιστορίες που διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε έναν τόπο στο παρόν.
Οι καλλιτέχνες φιλοξενούνται στην Καλαβασό από τις αρχές Σεπτεμβρίου για 14 μέρες, δίνοντάς τους αρκετό χρόνο για να υλοποιήσουν τα έργα τους. Σε αυτή την περίοδο, πάνω από 25 καλλιτέχνες θα αφουγκραστούν την ουσία του χωριού μέσα από τις ιστορίες του, το τοπίο, τις πρακτικές και τα μυστικά του, εξερευνώντας την περιοχή και μπαίνοντας σε έναν διάλογο με τους κατοίκους. Θα αξιοποιηθούν αρχαιολογικά θραύσματα, φωτογραφίες και βίντεο από τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μεταλλεία, ιστορίες από τους ντόπιους, αλλά και οι φωνές τους, μέσα από χορωδίες που θα δημιουργηθούν επί τόπου. Στη συνέχεια, οι φιλοξενούμενοι καλλιτέχνες θα παρουσιάσουν τα ευρήματά τους σε μορφή οπτικοακουστικών παραστάσεων, παρουσιάσεων, εκθέσεων, εργαστηρίων ή κατασκευών, οι οποίες θα αναγερθούν με τη συλλογική συμμετοχή των κατοίκων και του κοινού.
Η τοπική γνώση στο επίκεντρο
Για το Ξαρκής, η πολιτιστική δράση ξεκινά από τους ανθρώπους που ήδη ζουν και δημιουργούν σε έναν τόπο, καθώς και από το τοπίο που τους περιβάλλει. Στην Καλαβασό δραστηριοποιείται μια άτυπη ομάδα δημιουργών, με ιδιαίτερα δυναμική παρουσία γυναικών που γνωρίζουν την τοπική πραγματικότητα και συμμετέχουν ενεργά στην πολιτιστική ζωή του χωριού.
Το φεστιβάλ συνεργάζεται με ανθρώπους που διατηρούν και εξελίσσουν αυτές τις πρακτικές. Για παράδειγμα, με τη Gaia Olea, που ασχολείται με φυσική, χειροποίητη βοτανική περιποίηση δέρματος· με την Helen Χρυσάνθου και την παράδοση της ψαθαρούδας· και με τη Σιμώνη Χριστοφόρου, η οποία, μέσα από το κατάστημα Κόρη, αναζητά νέους τρόπους αξιοποίησης του κουκουλιού του μεταξοσκώληκα, μετατρέποντάς το σε κόσμημα.
Το Ξαρκής θα συνεργαστεί επίσης με τις αρχαιολόγους Alison South και Θέα Χριστοφόρου, καθώς και με την ανθρωπολόγο Sheena Crawford, μέσα από περιηγήσεις και συναντήσεις που θα εστιάσουν στην Τέντα, το παλιό μεταλλείο και τις ιστορίες πρώην μεταλλωρύχων. Παράλληλα, θα προβληθεί ταινία που φωτίζει πτυχές της ζωής και της καθημερινότητας των γυναικών κατά τη δεκαετία του ’80.
Από το παρελθόν στο παρόν
«Η Καλαβασός προσφέρει τη δυνατότητα να βιώσει κανείς πτυχές ολόκληρης της αρχαίας Κύπρου μέσα σε ένα χωριό», έχει αναφέρει η αρχαιολόγος Alison South Todd, μόνιμη κάτοικος Καλαβασού. Εμπνευσμένο από αυτή την ανάγνωση, το ΦΞ2026 θέλει να φέρει μια νέα, εφήμερη κοινότητα μέσα στην Καλαβασό, για να αλληλεπιδράσει με την υφιστάμενη κοινότητα και να δούμε τι μπορούμε να μάθουμε από το χωριό και ο ένας απ’ τον άλλο.
Για τρεις ημέρες, το χωριό γίνεται ένας ανοιχτός χώρος πολιτισμού. Ένας χώρος για να περπατήσουμε, να παρατηρήσουμε, να ακούσουμε, να δημιουργήσουμε και να ξαναδούμε έναν γνώριμο τόπο με διαφορετικό βλέμμα.
Πληροφορίες
12ο Φεστιβάλ Ξαρκής
11–13 Σεπτεμβρίου 2026
Καλαβασός
Είσοδος ελεύθερη
Το ΦΞ2026 πραγματοποιείται στο πλαίσιο του έργου Δημιουργικής Ευρώπης Contested Desires: Constructive Dialogues (CDCD, 2024–2026), το οποίο εξετάζει τις αποικιακές ιστορίες και τον αντίκτυπό τους στην κατανόηση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς και ταυτότητας μέσα από τη σύγχρονη εικαστική δημιουργία.
Το Contested Desires: Constructive Dialogues συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Δημιουργική Ευρώπη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το Πρόγραμμα Πολλαπλής Φιλοξενίας υποστηρίζεται επίσης από το Υφυπουργείο Πολιτισμού και το Κοινοτικό Συμβούλιο Καλαβασού.
Για περισσότερες πληροφορίες: Contested Desires
