Μέσα από τον δωρεάν ψηφιακό οδηγό «Zines and cultural collections» τον οποίο υπογράφει η Aleksandra Strzelichowska, η ευρωπαϊκή πλατφόρμα πολιτιστικής κληρονομιάς Europeana παρουσιάζει τρόπους αξιοποίησης εικόνων, κειμένων και μοτίβων από τις ψηφιακές συλλογές της για τη δημιουργία αυτοεκδιδόμενων εντύπων, τύπου zine. Στην Κύπρο, μια ομάδα ανθρώπων ξεκίνησε το 2022 την Βιβλιοθήκη Αζίνες [AZINES Library], με στόχο να συγκεντρώσει τέτοιου είδους αυτοεκδόσεις και να δημιουργήσει μια σύγχρονη κοινότητα γύρω από την κουλτούρα των zines.

Τι είναι τα zines

Τα zines είναι ανεξάρτητες εκδόσεις μικρής κυκλοφορίας, οι οποίες συνδυάζουν πρωτότυπα ή επαναχρησιμοποιημένα κείμενα και εικόνες. Παραδοσιακά αναπαράγονται με φωτοτυπίες, αν και σήμερα κυκλοφορούν και σε ψηφιακή μορφή.

Οι απαρχές αυτού του εκδοτικού τρόπου συχνά συνδέονται με το «Common Sense» του Τόμας Πέιν. Το πολιτικό φυλλάδιο, το οποίο εκδόθηκε το 1776, υποστήριζε την ανεξαρτησία των αμερικανικών αποικιών από τη Βρετανία και γνώρισε ευρεία κυκλοφορία.

Στην πορεία του χρόνου, τα zines εξελίχθηκαν σε σημαντικό μέσο έκφρασης για περιθωριοποιημένες ή υποεκπροσωπούμενες κοινότητες και ομάδες της εναλλακτικής κουλτούρας. Η θεματολογία τους εκτείνεται από την πολιτική, τον ακτιβισμό και την τέχνη μέχρι την ποίηση, τη μυθοπλασία, την ποπ κουλτούρα και τις προσωπικές ιστορίες.

Δημιουργία με υλικό πολιτιστικής κληρονομιάς

Ο οδηγός της Europeana παρουσιάζει τρόπους αναζήτησης κατάλληλου υλικού ανάμεσα στα εκατομμύρια ψηφιοποιημένα αντικείμενα των συλλογών της. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να αναζητήσουν ένα θέμα και να χρησιμοποιήσουν τα φίλτρα «Type of media» και «Can I use this?», ώστε να εντοπίσουν εικόνες που επιτρέπεται να επαναχρησιμοποιηθούν.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις άδειες χρήσης. Αντικείμενα που ανήκουν στον δημόσιο τομέα ή διατίθενται με άδειες CC0, CC BY και CC BY-SA μπορούν να αξιοποιηθούν σε διαφορετικά δημιουργικά έργα, με την απαραίτητη αναφορά στην πηγή όπου αυτή απαιτείται.

Οι δημιουργοί μπορούν στη συνέχεια να εκτυπώσουν το υλικό που επέλεξαν και να το μετατρέψουν σε ένα μονοσέλιδο, διπλωμένο zine. Ο οδηγός περιλαμβάνει απλές τεχνικές με χαρτί μεγέθους Α3 ή Α4, επιτρέποντας ακόμη και σε όσους δεν έχουν προηγούμενη εμπειρία να πειραματιστούν με τη συγκεκριμένη μορφή έκδοσης.

Μεταξύ των δημιουργικών ιδεών που προτείνονται είναι η εξερεύνηση κοινωνικών ζητημάτων, η εικονογράφηση ενός τραγουδιού, η δημιουργία ενός εικονογραφημένου ερωτηματολογίου και ο συνδυασμός ιστορικών εικόνων με φράσεις από τη σύγχρονη καθημερινότητα.

Η Europeana προτείνει επίσης τη δημιουργία zines ως ομαδική δραστηριότητα σε σχολεία, βιβλιοθήκες, μουσεία και πολιτιστικά κέντρα. Τα έντυπα μπορούν να αναπαραχθούν με φωτοτυπίες ή να σαρωθούν και να διανεμηθούν ψηφιακά, ενισχύοντας την ανταλλαγή ιδεών και τη δημιουργία κοινοτήτων.

Η Βιβλιοθήκη Αζίνες στην Κύπρο

Στην Κύπρο, τη διάδοση αυτής της μορφής ανεξάρτητης έκδοσης στηρίζει η Βιβλιοθήκη Αζίνες [AZINES Library], η πρώτη βιβλιοθήκη zines του νησιού. Η πρωτοβουλία δημιουργήθηκε στη Λευκωσία με στόχο να συγκεντρώσει και να διαφυλάξει αυτοεκδόσεις, αλλά και να προσφέρει έναν χώρο ανταλλαγής ιδεών, εμπειριών και διαφορετικών μορφών δημιουργικής έκφρασης.

Μέσα από τη στήλη «Συστάσεις», τον Μάρτιο του 2022 είχε συσταθεί στο κοινό, δίνοντας μία πρώτη εικόνα για τους στόχους της: «Θέλουμε να μάθει ο κόσμος τι έν' τα φανζίν, τζιαι τζείνοι που ξέρουν να έρτουν κοντά για να δημιουργηθεί μια νέα τζιαι σύγχρονη κοινότητα τούτης της κουλτούρας. Θέλουμεν οι αυτοεκδόσεις να γίνουν έναν μέσον έκφρασης για ούλλους, τζιαι να μάθει ο κόσμος να το χρησιμοποιεί».

Βασική επιδίωξη της Αζίνες, λοιπόν, είναι να αναδείξει τα zines ως ένα προσιτό και ελεύθερο μέσο έκφρασης, χωρίς έναν μοναδικό ή «σωστό» τρόπο δημιουργίας. Ταυτόχρονα, επιχειρεί να καταγράψει την τοπική ιστορία των αυτοεκδόσεων και να δημιουργήσει μια κοινότητα στην οποία λιγότερο ορατές φωνές μπορούν να παρουσιάσουν και να μοιραστούν τη δουλειά τους.

Η αρχική συλλογή της περιλάμβανε περίπου 150 zines, τα οποία συγκεντρώθηκαν μέσα από έρευνα, προσωπικές επαφές με δημιουργούς και ανοικτές προσκλήσεις. Στο αρχείο περιλαμβάνονται κυρίως εκδόσεις Κυπρίων καλλιτεχνών, καθώς και αυτοεκδόσεις δημιουργών από το εξωτερικό.

Παράλληλα, η ομάδα της Αζίνες διοργανώνει εκθέσεις, εργαστήρια δημιουργίας και εκτύπωσης zines, προβολές ντοκιμαντέρ και άλλες δράσεις γύρω από την ιστορία και την κουλτούρα των ανεξάρτητων εκδόσεων. Μέσα από τις ανοικτές προσκλήσεις της, δέχεται, επίσης, έντυπα σε όλες τις γλώσσες και από ολόκληρη την Κύπρο, με την προϋπόθεση ότι δεν προωθούν τον ρατσισμό, τις διακρίσεις, τη βία ή το μίσος.

Περισσότερες πληροφορίες για τη βιβλιοθήκη και τις δράσεις της δημοσιεύονται στον λογαριασμό @azines_library.