Τριάντα πέντε χρόνια μετά την ολοκλήρωση των ανασκαφών του Τμήματος Αρχαιοτήτων στους Τάφους των Βασιλέων, είναι πλέον έτοιμος προς κυκλοφορία ο πρώτος τόμος της τελικής δημοσίευσης, ο οποίος αναφέρεται στις ανασκαφικές περιόδους 1977–1981. Ο τόμος, με ISBN 978-9963-36483-1, μεγέθους Α4 και έκτασης 329 + XXIIIσελίδων, περιλαμβάνει τη γενική ιστορία του χώρου, τη λεπτομερή περιγραφή των επισκέψιμων τάφων με περίστυλο αίθριο, καθώς και την αναλυτική παρουσίαση των συστηματικών ανασκαφών του Τμήματος.
Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στο μοναδικό ταφικό συγκρότημα, γνωστό ως Τάφος 8, το οποίο έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης επιστημονικής συζήτησης, τόσο ως προς την πιθανή χρήση του για την ταφή του τελευταίου βασιλιά της Κύπρου, Πτολεμαίου, όσο και ως προς τη μοναδική αρχιτεκτονική του. Παράλληλα, προτείνεται ολοκληρωμένη μελέτη αποκατάστασης, σύμφωνα και με τη σύσταση του καθηγητή Χαράλαμπου Μπούρα, ο οποίος είχε εγκρίνει την αρχική μελέτη μερικής αναστύλωσης. Ο τόμος περιλαμβάνει δύο κεφάλαια αφιερωμένα στην αρχιτεκτονική του Τάφου 8, εκ των οποίων το τελευταίο αφορά ειδικότερα την πρόταση αναστύλωσης των κτιστών μερών του.
Τα επτά πρώτα κεφάλαια υπογράφει ο ανασκαφέας του χώρου, Δρ. Σοφοκλής Χατζησάββας, ενώ τα δύο τελευταία, που είναι αφιερωμένα στην αρχιτεκτονική του μνημείου, υπογράφει η καθηγήτρια αρχιτεκτονικής Δρ. AleksandraBrzozowska-Jawornicka. Για την προετοιμασία του τόμου προς εκτύπωση, καθώς και για την αρχιτεκτονική μελέτη, τη δαπάνη κάλυψε το Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντης.
Οι Τάφοι των Βασιλέων
Οι ανασκαφές που διεξήγαγε το Τμήμα Αρχαιοτήτων υπό τη διεύθυνση του συγγραφέα μεταξύ 1977 και 1990 στη βόρεια νεκρόπολη της Πάφου άνοιξαν ένα παράθυρο στην άγνωστη έως τότε ιστορία της ελληνιστικής Πάφου. Οι ανασκαφές συμπληρώθηκαν με τη διερεύνηση των τειχών της πόλης, ιδιαίτερα της βορειοδυτικής πύλης, προκειμένου να διαπιστωθεί η σύνδεση της πόλης με τη νεκρόπολη. Αρκετές τοποθεσίες εντός των τειχών της πόλης αποτέλεσαν επίσης το επίκεντρο της έρευνας σε σχέση με την εφαρμογή του Master Plan για τη δημιουργία του Αρχαιολογικού Πάρκου Πάφου. Ως αποτέλεσμα δεκατεσσάρων ανασκαφικών περιόδων, ερευνήθηκε σημαντικό μέρος της νεκρόπολης, συμπεριλαμβανομένων πέντε μνημειακών τάφων με περιστύλιο και ενός τύμβου, ενώ ορισμένοι τάφοι αναστυλώθηκαν.
Τα εντυπωσιακά ταφικά μνημεία, που αποδίδονται στους Πτολεμαίους, βρίσκουν τα αντίστοιχά τους κυρίως στην Αλεξάνδρεια και τη Μακεδονία. Στην πραγματικότητα, αντιπροσωπεύουν ένα μείγμα στοιχείων των δύο περιοχών. Η μελέτη της πολύπλοκης αρχιτεκτονικής, καθώς και της ποικιλίας των ευρημάτων των μνημείων, εμπλουτίζει την ιστορία της Πάφου. Η πολεοδομική ανάπτυξη της Πάφου, η αλληλεπίδραση της νεκρόπολης με την πόλη και ο ρόλος της στην ιστορία της κυπριακής αρχιτεκτονικής γενικότερα εξετάζονται σε αυτή τη δημοσίευση. Η εντυπωσιακή αρχιτεκτονική ενός συγκεκριμένου μνημείου, του Τάφου 8, έγινε αντικείμενο παρερμηνειών, μη αφήνοντας στον ανασκαφέα άλλη επιλογή από το να απαντήσει σε αυτά τα αστήρικτα συμπεράσματα, τα οποία βασίζονται σε κατασκευασμένα στοιχεία. Για τον λόγο αυτό δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στον Τάφο 8, που παρουσιάζεται στα τρία τελευταία κεφάλαια της έκδοσης.
Ένα μνημείο εξαιρετικής αρχιτεκτονικής
Ο Τάφος 8 ανασκάφηκε για πρώτη φορά το 1979 και ξεχωρίζει για το μέγεθος και τη σύνθετη αρχιτεκτονική του. Το μνημείο είναι λαξευμένο στον φυσικό βράχο και οργανώνεται γύρω από έναν κεντρικό βραχώδη κύβο και μια ανοικτή αυλή με τέσσερις συμμετρικές πτέρυγες. Η είσοδος πραγματοποιείται μέσω ενός μνημειακού κλιμακωτού δρόμου, ο οποίος οδηγεί στο εσωτερικό του συγκροτήματος και υπογραμμίζει τον επιβλητικό χαρακτήρα της κατασκευής.
Οι ανασκαφές αποκάλυψαν δεκαοκτώ ταφές, καθώς και θαλάμους, ταφικές θήκες και λακκοειδείς τάφους. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα ευρήματα διατηρήθηκαν σε εξαιρετική κατάσταση, προσφέροντας σημαντικές πληροφορίες για τα ταφικά έθιμα, όπως η χρήση μυροδοχείων, χρυσών φύλλων μυρτιάς και αμφορέων από τη Ρόδο, οι οποίοι συμβάλλουν στη χρονολόγηση και στην κατανόηση των εμπορικών και πολιτισμικών δικτύων της εποχής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ανεύρεση μολύβδινης τεφροδόχου, ένδειξη καύσης νεκρού — πρακτική σπάνια για την Κύπρο, αλλά γνωστή στον μακεδονικό κόσμο. Το στοιχείο αυτό υποδηλώνει πιθανές πολιτισμικές επιρροές και επαφές πέρα από το νησί.
Πολυπολιτισμικές επιρροές και τελετουργικές πρακτικές
Η αρχιτεκτονική του τάφου συνδυάζει ελληνικά, αιγυπτιακά και μακεδονικά στοιχεία, αντανακλώντας τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της Ελληνιστικής περιόδου. Ο κεντρικός κύβος φιλοξενούσε έναν ιδιαίτερα επιμελημένο ταφικό θάλαμο με δωρική πρόσοψη, γεγονός που υποδηλώνει ότι προοριζόταν για άτομο υψηλής κοινωνικής ή πολιτικής θέσης.
Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά του μνημείου είναι η παρουσία πηγαδιού, ενσωματωμένου στον σχεδιασμό του κεντρικού χώρου και προσβάσιμου μέσω κλιμακωτής εσοχής. Η ύπαρξη φωταγωγού και εγκαταστάσεων που σχετίζονται με το νερό ενδέχεται να συνδέεται με τελετουργίες καθαρμού, πρακτικές που απαντώνται και σε ταφικά μνημεία της Αλεξάνδρειας.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι ο τάφος χρησιμοποιήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα και για περισσότερες από μία γενιές. Η ποικιλία των ταφικών πρακτικών, ακόμη και η ταφή βρέφους μέσα σε πήλινο αγωγό, αποκαλύπτει την πολυμορφία των εθίμων και τη δυναμική εξέλιξη των τελετουργιών.
Πιθανές βασιλικές συνδέσεις
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία που ενισχύουν τη σημασία του Τάφου 8 είναι η ανακάλυψη δύο γλυπτών γερακιών από ασβεστόλιθο μπροστά στην κύρια ταφική θήκη. Το γεράκι συνδεόταν με τον θεό Ώρο και αποτελούσε σύμβολο βασιλικής εξουσίας στην Αίγυπτο, γεγονός που υποδηλώνει τη σχέση του μνημείου με την πτολεμαϊκή διοίκηση ή ακόμη και με μέλη της βασιλικής οικογένειας.
Η Κύπρος διαδραμάτιζε καίριο ρόλο στην πολιτική και στρατηγική οργάνωση του πτολεμαϊκού κράτους, ιδιαίτερα κατά τους τελευταίους αιώνες της Ελληνιστικής περιόδου. Ο τελευταίος πτολεμαίος ηγεμόνας του νησιού, ο Πτολεμαίος της Κύπρου, αυτοκτόνησε με δηλητήριο για να μην πέσει στα χέρια των Ρωμαίων το 58 π.Χ., γεγονός που σηματοδότησε το τέλος μιας εποχής. Η ταφική θήκη βρέθηκε κενή και οι Ρωμαίοι βεβήλωσαν το μνημείο, αποκεφαλίζοντας τα λίθινα γεράκια που φύλαγαν την είσοδο. Η μολύβδινη τεφροδόχος είχε κτιστεί σε ρωγμή του βράχου για να βρεθεί από τους αρχαιολόγους 2038 χρόνια μετά. Ο ανασκαφέας θεωρεί ότι ο Τάφος 8 είχε σχεδιαστεί για μέλος της Πτολεμαϊκής δυναστείας, που δεν θα ήταν άλλος από ίδιο τον Πτολεμαίο της Κύπρου (80-58 π.Χ.).
Πληροφορίες
Παρουσίαση βιβλίου για τους τάφους των Βασιλέων στην Πάφο
Ημερομηνία: Τετάρτη 3 Ιουνίου 2026
Ώρα: 19.30
Τοποθεσία: Λεβέντειος Πινακοθήκη, Αμφιθέατρο «Κωνσταντίνος Λεβέντης»
Πρόγραμμα
Χαιρετισμοί:
- Δρ. Γιώργος Γεωργίου, Διευθυντής Τμήματος Αρχαιοτήτων
- Λουκία Λοΐζου Χατζηγαβριήλ, Διευθύντρια Ιδρύματος Αναστάσιος Γ. Λεβέντης
Παρουσίαση:
- Δρ. Πάνος Χριστοδούλου, Αναπληρωτής Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών στο Τμήμα Τεχνών και Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου
Θα ακολουθήσει αντιφώνηση από τον συγγραφέα της έκδοσης, Δρ. Σοφοκλή Χατζησάββα.
