Ένα μικρό παπυρικό απόσπασμα, ηλικίας περίπου 2.300 ετών, που προσφέρει μια σπάνια ματιά στον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούσαν τα ομηρικά έπη στην αρχαιότητα, παρουσιάζεται ξανά στο Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης.
Το αντικείμενο εκτίθεται από τις 5 Αυγούστου στην αίθουσα 162 του μουσείου, έπειτα από μακρά περίοδο κατά την οποία παρέμενε εκτός δημόσιας θέασης, σύμφωνα με το Hyperallergic. Ο Séan Hemingway, επικεφαλής επιμελητής του Τμήματος Ελληνικής και Ρωμαϊκής Τέχνης του Met, το χαρακτηρίζει ως το αρχαιότερο σωζόμενο απόσπασμα της «Οδύσσειας» που διαθέτουμε σήμερα.
Ο πάπυρος χρονολογείται περίπου μεταξύ 285 και 250 π.Χ., στην πρώιμη ελληνιστική περίοδο, και προέρχεται από την Αίγυπτο. Εντοπίστηκε το 1902 έξω από την αρχαία αιγυπτιακή πόλη Ελ Χίμπεχ και δωρήθηκε στο Metropolitan Museum of Art από το Egypt Exploration Fund το 1909. Έχει ύψος περίπου 19 εκατοστά και ανήκει στη συλλογή Ελληνικής και Ρωμαϊκής Τέχνης του μουσείου.
Τρεις στίχοι που δεν υπάρχουν στη σημερινή «Οδύσσεια»
Η σημασία του παπύρου, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην ηλικία του. Το απόσπασμα περιέχει στίχους από τη ραψωδία 20 της «Οδύσσειας», ανάμεσά τους τρεις γραμμές που δεν εμφανίζονται στο καθιερωμένο κείμενο του έπους όπως έχει φτάσει μέχρι τις μέρες μας.
Πρόκειται για μια μικρή αλλά ιδιαίτερα σημαντική διαφοροποίηση, η οποία προσφέρει ένα απτό τεκμήριο για τις παραλλαγές που υπήρχαν στα ομηρικά κείμενα κατά την αρχαιότητα.
Παπυρικό απόσπασμα με στίχους από την «Οδύσσεια» του Ομήρου, περίπου 285–250 π.Χ. / The Metropolitan Museum of Art, New York
Όπως εξηγεί ο Hemingway στο Hyperallergic, τα ομηρικά έπη προορίζονταν αρχικά για προφορική απαγγελία. Οι αοιδοί μπορούσαν να προσαρμόζουν την αφήγηση, να προσθέτουν στοιχεία ή να διαφοροποιούν επιμέρους σημεία της, με αποτέλεσμα διαφορετικές εκδοχές του ίδιου έργου να κυκλοφορούν στον αρχαίο κόσμο.
Ο συγκεκριμένος πάπυρος αποτυπώνει μία από αυτές τις εκδοχές και μας μεταφέρει σε μια εποχή κατά την οποία η «Οδύσσεια» δεν είχε ακόμη αποκτήσει πλήρως τη σταθερή κειμενική μορφή με την οποία τη γνωρίζουμε σήμερα.
Από την προφορική παράδοση στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
Η περίοδος κατά την οποία γράφτηκε το απόσπασμα συμπίπτει με την ανάπτυξη της Αλεξάνδρειας ως ενός από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα του αρχαίου κόσμου.
Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, που ιδρύθηκε από τους Πτολεμαίους στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., συγκέντρωνε αντίγραφα των ομηρικών ποιημάτων από διαφορετικές περιοχές του ελληνικού κόσμου. Ανάμεσά τους βρίσκονταν εκδοχές από τη Χίο, το Άργος και τη Σινώπη.
Οι λόγιοι της εποχής άρχισαν να συγκρίνουν τις διαφορετικές εκδοχές, επιχειρώντας να διακρίνουν προσθήκες και παραλλαγές και να διαμορφώσουν ένα πιο σταθερό κείμενο των ομηρικών επών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι τρεις επιπλέον γραμμές του παπύρου του Met αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Αποτυπώνουν μια στιγμή στη μακρά ιστορία της «Οδύσσειας» πριν από την τυποποίηση του κειμένου της και υπενθυμίζουν ότι ένα από τα θεμελιώδη έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας έφτασε μέχρι εμάς μέσα από αιώνες προφορικής μετάδοσης, αντιγραφής, παραλλαγών και λόγιας επεξεργασίας.
Από την «Οδύσσεια» του Νόλαν.. πίσω στη στο προσκήνιο
Η επανεμφάνιση του παπύρου στις αίθουσες του Met έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία το ομηρικό έπος βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της σύγχρονης πολιτιστικής συζήτησης, αυτή τη φορά μέσα από τον κινηματογράφο.
Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν έχει επαναφέρει την ιστορία του Οδυσσέα στο pop φαντασιακό, περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τις αρχαίες εκδοχές της.
Και ενώ κάθε νέα διασκευή προσεγγίζει εκ νέου το ομηρικό έργο, ο μικρός πάπυρος του Met υπενθυμίζει ότι οι διαφορετικές «Οδύσσειες» δεν αποτελούν αποκλειστικά σύγχρονο φαινόμενο. Η ίδια η ιστορία του κειμένου είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια ιστορία μετάδοσης και μεταβολής.
Με πληροφορίες από Hyperallergic και The Metropolitan Museum of Art