Σημαντικά στοιχεία για την αρχαία ιστορία της Κύπρου, την οικιστική ανάπτυξη και την παραγωγή χαλκού στους βορειοδυτικούς πρόποδες του Τροόδους φέρνει στο φως η αρχαιολογική έρευνα στην κοιλάδα του ποταμού Περιστερώνα, στην επαρχία Λευκωσίας. Σύμφωνα με ανακοίνωση του Τμήματος Αρχαιοτήτων του Υφυπουργείου Πολιτισμού, στις 23 Σεπτεμβρίου 2026 ολοκληρώθηκε σύντομη έρευνα πεδίου στο πλαίσιο του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος «Life at the Furnace», το οποίο επικεντρώνεται στη διερεύνηση της παραγωγής χαλκού κατά τη ρωμαϊκή περίοδο και των επιπτώσεών της στην κοινωνία και το φυσικό περιβάλλον.
Από αρχαίο ιερό σε οικισμό
Ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αποτελέσματα των ερευνών του 2025, τα οποία αποκάλυψαν ενδείξεις για την ύπαρξη ιερού της Εποχής του Σιδήρου στην περιοχή. Τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι κατά την Ελληνιστική περίοδο στη θέση του αρχαίου ιερού αναπτύχθηκε οικισμός, ο οποίος συνέχισε να χρησιμοποιείται μέχρι το τέλος της αρχαιότητας. Η διαχρονική αυτή παρουσία αναδεικνύει τη σημασία της περιοχής και προσφέρει νέα δεδομένα για την εξέλιξη της ανθρώπινης εγκατάστασης και δραστηριότητας στην ενδοχώρα της Κύπρου. Παράλληλα, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ενδείξεις εκκαμίνευσης χαλκού, στοιχείο που συνδέει την περιοχή με τη μακρά παράδοση μεταλλουργικής δραστηριότητας του νησιού.
Στο επίκεντρο η αρχαία παραγωγή χαλκού
Το πρόγραμμα «Life at the Furnace» συνδυάζει τη μελέτη αρχαιολογικών ευρημάτων με περιβαλλοντικά δεδομένα, επιδιώκοντας να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο η παραγωγή χαλκού επηρέασε την κοινωνική οργάνωση, την οικονομική δραστηριότητα και το φυσικό τοπίο κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Η έρευνα επικεντρώνεται στην κοιλάδα του ποταμού Περιστερώνα και ειδικότερα στην περιοχή του σωρού σκωρίας στην Αγία Μαρίνα Ξυλιάτου–Μαυροβούνι, καλύπτοντας τις περιοχές Ορούντας, Κάτω Μονής και Αγίας Μαρίνας Ξυλιάτου. Παράλληλα, το ερευνητικό ενδιαφέρον επεκτείνεται στην ευρύτερη ενδοχώρα του Τροόδους, με επίκεντρο τις περιοχές Ξυλιάτου και Νικηταρίου.
Γεωφυσικές έρευνες και μελέτη του αρχαίου τοπίου
Στο πλαίσιο των εργασιών πραγματοποιήθηκε γεωφυσική διασκόπηση υπό τη διεύθυνση του Δρ Απόστολου Σαρρή, από το Πανεπιστήμιο Κύπρου, με στόχο τον εντοπισμό αρχαιολογικών καταλοίπων κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκαν στρωματογραφική καταγραφή και δειγματοληψία για μικρομορφολογική ανάλυση, υπό την καθοδήγηση της Δρος Μυρσίνης Γκούμα, από το Ινστιτούτο Κύπρου. Οι επιστημονικές αυτές εργασίες αποσκοπούν στην καλύτερη κατανόηση της εξέλιξης του τοπίου και των αλλαγών στις χρήσεις γης, συμβάλλοντας στη διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην ανθρώπινη δραστηριότητα και το περιβάλλον.
Διεθνής συνεργασία για την αρχαιολογική έρευνα
Το ερευνητικό πρόγραμμα συνδιευθύνεται από τη Δρ Kristina Winther-Jacobsen, του Πανεπιστημίου Κοπεγχάγης, και τον Δρ Angus Graham, του Πανεπιστημίου Ουψάλας, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Κύπρου. Η χρηματοδότηση του προγράμματος προέρχεται από το Ίδρυμα Carlsberg και το Ίδρυμα Enboms. Τα ευρήματα και οι επιστημονικές αναλύσεις αναμένεται να συμβάλουν στην πληρέστερη κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης της περιοχής, αναδεικνύοντας τον ρόλο της μεταλλουργίας και των αρχαίων οικισμών στη διαμόρφωση της κοινωνικής και οικονομικής ζωής της Κύπρου.