Όπως λέει η Joni Mitchell, οι πολεοδόμοι πολλών αστικών κέντρων σε ολόκληρο τον κόσμο «ασφαλτόστρωσαν τον παράδεισο και έφτιαξαν ένα πάρκινγκ». Το Ευρωπαϊκό Βραβείο Αστικού Δημόσιου Χώρου επιχειρεί να δείξει ότι οι πόλεις δεν είναι καταδικασμένες να παραμείνουν για πάντα εγκλωβισμένες στην εποχή του αυτοκινήτου.

Η φετινή βραχεία λίστα του βραβείου, η οποία ανακοινώθηκε την Τετάρτη, αναδεικνύει αρχιτεκτονικά έργα που μετατρέπουν υποδομές σχεδιασμένες για τα αυτοκίνητα σε χώρους που βοηθούν τους κατοίκους των πόλεων να αντιμετωπίσουν τις ολοένα υψηλότερες θερμοκρασίες της κλιματικής κρίσης: κυκλικοί κόμβοι που μεταμορφώθηκαν σε χώρους δροσιάς με νερό, κεντρικές οδικές αρτηρίες που έγιναν πράσινες οάσεις και χώροι στάθμευσης που μετατράπηκαν σε κήπους.

Ανάμεσα στα πέντε έργα που έφτασαν στην τελική φάση, ένα από τα πιο εντυπωσιακά είναι το «Round About Baths» του Leopold Banchini στο Λογκρόνιο, στη βόρεια Ισπανία. Με το έργο του, ο Ελβετός αρχιτέκτονας επιδίωξε να δώσει ξανά ζωή σε αυτό που ο ίδιος περιέγραψε ως έναν «χαμένο χώρο», πάνω σε μία από τις κεντρικές οδικές αρτηρίες της πόλης: μια τσιμεντένια νησίδα με ένα χαλασμένο σιντριβάνι.

Εμπνευσμένο από τα δημόσια λουτρά του 19ου αιώνα, το αρχιτεκτονικό γραφείο του Banchini χρησιμοποίησε άκοπα ξύλινα πάνελ για να κατασκευάσει μια λιτή δομή, η οποία τοποθετήθηκε απευθείας πάνω στο σιντριβάνι. Η υπάρχουσα δεξαμενή νερού μετατράπηκε σε μια ρηχή πισίνα, ενώ χυτοσιδηρές γλάστρες επαναχρησιμοποιήθηκαν ως εστίες φωτιάς που θερμαίνουν έναν χώρο ατμόλουτρου.

«Έχουμε παραχωρήσει τόσο μεγάλο μέρος του δημόσιου χώρου στα αυτοκίνητα και, αν ζεις σε μια πόλη με παιδιά, ζεις με τον διαρκή φόβο ότι μπορεί να τα χτυπήσει κάποιο διερχόμενο όχημα», δήλωσε ο Banchini. «Περιορίζει τις μετακινήσεις μας σε τέτοιο βαθμό, ώστε σχεδόν δεν το αντιλαμβανόμαστε πλέον».

Όσοι, πάντως, θελήσουν να δουν από κοντά τα λουτρά του κυκλικού κόμβου θα απογοητευτούν: η κατασκευή του Banchini παρέμεινε στη θέση της μόλις για μία εβδομάδα, στο πλαίσιο του φεστιβάλ αρχιτεκτονικής Concéntrico της πόλης, τον Ιούνιο του 2025, καταδεικνύοντας άθελά της πόσο δύσκολο είναι να αλλάξουν μόνιμα οι υποδομές που έχουν σχεδιαστεί με επίκεντρο το αυτοκίνητο.

«Αν είχαμε κατασκευάσει κάτι πιο μόνιμο, θα έπρεπε να αντιμετωπίσουμε ζητήματα ασφάλειας», ανέφερε ο Banchini, επισημαίνοντας ότι οι λουόμενοι μπορούσαν να φτάσουν στον κυκλικό κόμβο μόνο μέσω μιας διάβασης πεζών στη μία πλευρά του.

«Οι κανόνες που διέπουν την κυκλοφορία των αυτοκινήτων είναι δύσκολο να αλλάξουν και οποιοδήποτε σχετικό αίτημα συνήθως φτάνει μέχρι τις δημοτικές αρχές», πρόσθεσε. «Και οι πολιτικοί φοβούνται πολύ να αγγίξουν οτιδήποτε αφορά τα αυτοκίνητα, επειδή ανησυχούν ότι θα το πληρώσουν σε ψήφους».

Οι δημιουργοί ενός άλλου ισπανικού έργου που βρίσκεται στην τελική πεντάδα, της Plaça de les Glòries Catalanes στη Βαρκελώνη, είχαν μεγαλύτερη επιτυχία. Οι τρεις οδικές αρτηρίες που διοχέτευαν την κυκλοφορία στον μεγάλο κόμβο Glòries μεταφέρθηκαν εν μέρει κάτω από το έδαφος, απελευθερώνοντας χώρο για τη δημιουργία μιας ανοιχτής πράσινης έκτασης.

Η Plaça de les Glòries Catalanes έχει ήδη κερδίσει τους κατοίκους της Βαρκελώνης, οι οποίοι αξιοποιούν τον νέο δημόσιο χώρο για αναψυχή και δραστηριότητες.

Από πάρκινγκ σε πάρκο στην Αμβέρσα

Το Zuidpark της Αμβέρσας αποτελεί το αποτέλεσμα μιας παρόμοιας προσπάθειας απομάκρυνσης των αυτοκινήτων από το αστικό τοπίο. Βρίσκεται στη νότια συνοικία Zuid της βελγικής πόλης και εκτείνεται σε μήκος 800 μέτρων, καταλαμβάνοντας μια έκταση όπου προηγουμένως βρισκόταν ένας μεγάλος δωρεάν χώρος στάθμευσης.

Το 2015, οι δημοτικές αρχές προκήρυξαν διαγωνισμό για τη δημιουργία δημόσιου χώρου στην περιοχή. «Ασχολούμαι με τέτοια έργα εδώ και 25 χρόνια, όμως αυτό το πάρκο έπρεπε να είναι εντελώς διαφορετικό από οτιδήποτε είχαμε κάνει στο παρελθόν, και αυτό οφείλεται στο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής», δήλωσε ο Bart Van Gassen της Tractebel, της εταιρείας αστικής αρχιτεκτονικής που ανέλαβε το έργο.

Η εταιρεία αποφάσισε να προχωρήσει σε εκσκαφή στο 70% της έκτασης του νέου πάρκου και να τοποθετήσει ένα ανώτερο στρώμα χώματος πάχους 1,5 μέτρου, ώστε τα δέντρα και οι θάμνοι να μπορούν να αναπτυχθούν ταχύτερα. Δύο χρόνια μετά τα εγκαίνιά του, το 2024, το Zuidpark πλαισιώνεται από διπλές σειρές συνολικά 500 νέων δέντρων, τα οποία προσφέρουν σκιά κατά τη διάρκεια των κυμάτων καύσωνα.

«Η βλάστηση πραγματικά οργιάζει», ανέφερε ο Van Gassen. «Έχουμε έργα που κατασκευάσαμε πριν από δέκα χρόνια και τα δέντρα εκεί εξακολουθούν να είναι μικρότερα από αυτά εδώ». Όπως σημείωσε, πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Αμβέρσας έδειξε ότι οι θερμοκρασίες στο εσωτερικό του πάρκου είναι αισθητά χαμηλότερες σε σχέση με άλλα σημεία της πόλης.

Η κλιματική κρίση δεν φέρνει μόνο κύματα ακραίας ζέστης, αλλά και έντονες βροχοπτώσεις. Το Zuidpark επιχειρεί να προσαρμοστεί και σε αυτό το φαινόμενο μέσω χαμηλότερα διαμορφωμένων χώρων, των λεγόμενων «κήπων βροχής», οι οποίοι έχουν σχεδιαστεί για να συγκρατούν το νερό της βροχής.

Οι χώροι αυτοί έχουν διαμορφωθεί με παλιούς κυβόλιθους από μπλε πέτρα, οι οποίοι ήρθαν στο φως κατά τη διάρκεια των κατασκευαστικών εργασιών, καθώς και με φυτά που ευδοκιμούν σε υγρά περιβάλλοντα. Αυτές οι πιο «άγριες» γωνιές του πάρκου έχουν εξελιχθεί σε ιδιαίτερα δημοφιλείς χώρους παιχνιδιού για τα παιδιά.

Τα αυτοκίνητα, ωστόσο, δεν εξαφανίστηκαν εντελώς. Ένας νέος χώρος στάθμευσης, αυτή τη φορά επί πληρωμή, αναπτύσσεται πλέον σε τέσσερα υπόγεια επίπεδα κάτω από τη βόρεια και τη νότια πτέρυγα του Zuidpark, με τις εισόδους του να βρίσκονται εκτός του πάρκου.

«Θα μπορούσε κανείς να ασκήσει κριτική, επειδή εξακολουθεί να υπάρχει ένα πάρκινγκ 2.000 θέσεων πολύ κοντά στο κέντρο της πόλης», παραδέχθηκε ο Van Gassen. «Αν το δεις από την άποψη της βιωσιμότητας, ίσως θα έπρεπε να είχε κατασκευαστεί πιο έξω από την πόλη. Από την άλλη, αν δεν υπήρχε το πάρκινγκ, ίσως να μην είχαμε καταφέρει να δημιουργήσουμε καθόλου το πάρκο».

Στη βραχεία λίστα του βραβείου, το οποίο απονέμεται κάθε δύο χρόνια, περιλαμβάνονται επίσης ο Πράσινος Διάδρομος Leça, στη βορειοδυτική Πορτογαλία, και το Peace Park στη Βιτσέντζα της Ιταλίας.

Ο νικητής του Ευρωπαϊκού Βραβείου Αστικού Δημόσιου Χώρου, το οποίο διοργανώνεται από το Κέντρο Σύγχρονου Πολιτισμού της Βαρκελώνης (CCCB) σε συνεργασία με έξι ακόμη ευρωπαϊκούς αρχιτεκτονικούς φορείς, θα ανακοινωθεί στις 15 Οκτωβρίου.

Με πληροφορίες από The Guardian