Γράφει η Μαρία Γεωργίου
Σε μια περίοδο όπου η τέχνη μετακινείται δυναμικά πέρα από τον παραδοσιακό καμβά, ο Στέφανος Παπαδάς, εικαστικός με έμφαση στα νέα μέσα (new media), ανήκει σε μια νέα γενιά δημιουργών που επαναπροσδιορίζουν τη σχέση του θεατή με το έργο. Με αφετηρία την κυπριακή εμπειρία και όχημα τη σύζευξη εικόνας, ήχου και τεχνολογίας, το έργο του «Echoes of Soil» μετατρέπει το τοπίο σε ένα ζωντανό και εμβυθιστικό περιβάλλον. Η συμμετοχή του εντάσσεται στην έκθεση «Αγροποιητική: χώματα/σώματα», σε επιμέλεια της Δρος Έλενας Πάρπα, η οποία φιλοξενείται στο Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης - Κτήριο ΣΠΕΛ, συγκεντρώνοντας έργα περισσότερων από 40 καλλιτεχνών και προτείνοντας μια διευρυμένη ανάγνωση της έννοιας του τοπίου ως εμπειρίας, μνήμης και ταυτότητας.
Η έκθεση αποτελεί μέρος του πολιτιστικού προγράμματος της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης 2026 και διοργανώνεται από το Τμήμα Σύγχρονου Πολιτισμού του Υφυπουργείου Πολιτισμού, αναδεικνύοντας τη σύγχρονη κυπριακή δημιουργία ως πεδίο διαλόγου σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Παράλληλα, η πρακτική του Παπαδά, μέσα και από τη συνεργασία του με το ερευνητικό κέντρο CYENS Centre of Excellence, φέρνει στο προσκήνιο τη σύγκλιση τέχνης, επιστήμης και τεχνολογίας - ανοίγοντας νέες προοπτικές για την εμβυθιστική και διαδραστική εμπειρία.
Στη συνέντευξή του στο «Π», ο ίδιος μιλά για τη generative art, τη δύναμη της μνήμης και τη μετάβαση από την παρατήρηση στη συμμετοχή - εκεί όπου η τέχνη δεν περιορίζεται στο να τη βλέπεις, αλλά σε καλεί να τη βιώσεις.
Συμμετέχεις στην έκθεση «Αγροποιητική: χώματα/σώματα». Πώς προσεγγίζεις την έννοια του τοπίου μέσα από το έργο σου;
Τοπίο, για εμένα, είναι ένας ανοιχτός καμβάς, ένας καμβάς όπου νιώθω μέρος αυτού. Υπάρχω και αλληλεπιδρώ μαζί του με έναν τρόπο πηγαίο και τελείως φυσικό. Κουβαλά ιστορίες, ίχνη του παρελθόντος και το ωραίο.
Στην περίπτωση του «Echoes of Soil», το τοπίο αναδύθηκε μέσα από την εμπειρία της καθημερινότητάς μου, ζώντας στην Κύπρο τα τελευταία εννέα χρόνια. Τοπία βουνίσια, παραθαλάσσια, χρυσοκίτρινες κινούμενες γραφές, ήχοι οικόσιτοι και ένα ταπεραμέντο μεσογειακό με στοιχεία Ανατολής, συνθέτουν - σε συνδυασμό με τις αγωνίες, τους προβληματισμούς και τα βιώματα των ανθρώπων του - το βίωμα και τη ματιά μου για τον τόπο.
Την παρατήρησή μου αυτή, θέλησα να τη παντρέψω με τη ματιά του Αδαμάντιου Διαμαντή. Ενός από τους σημαντικότερους θεμελιωτές της σύγχρονης κυπριακής ζωγραφικής και ανθρωποκεντρικού καλλιτέχνη που ασχολήθηκε με την ύπαιθρο και την ταυτότητα του νησιού.
Στόχος μου, ήταν να αναδημιουργήσω ένα έργο «τοπίο», όπου το στοιχείο του Διαμαντή να είναι η βάση. Το ανάπτυγμα, η δομή και το πνεύμα του να είναι ελεύθερα να κινηθούν στο σήμερα, να αφηγηθούν, να παίξουν και να οραματιστούν.
Το έργο σου κινείται ανάμεσα στη ζωγραφική, την ψηφιακή εικόνα και την τεχνολογία. Πώς εξελίχθηκε αυτή η μετάβαση προς πιο immersive μορφές δημιουργίας;
Η σχέση μου με τη δημιουργία ξεκίνησε από πολύ νωρίς, ζωγραφίζοντας και κάνοντας κατασκευές. Είχα την ανάγκη κάθε τι που παρατηρούσα να το ζωγραφίζω. Πολλές φορές έφτιαχνα αφηρημένα πράγματα που, με κάποιο τρόπο, ασυναίσθητα, όταν ολοκληρώνονταν, με ικανοποιούσαν.
Αργότερα, κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, είχα την τύχη να συναντήσω δύο σημαντικούς μέντορες, τη Μαριάννα Στραπατσάκη (εικαστικός με έμφαση στη βιντεοτέχνη) και τον Γιώργο Μέγκουλα (γλύπτης). Και οι δύο, από διαφορετική ματιά, μου άνοιξαν ένα πεδίο που ούτε καν φανταζόμουν. Ανακάλυψα δημιουργικά τον χώρο, τον όγκο και τον χρόνο «έξω από το φράκτη». Οι στιγμές εκείνες ήταν μαγικές.
Παράλληλα, λόγω των σπουδών μου (Σχολή Μουσικής & Οπτικοακουστικών Τεχνών), ερχόμουν σε επαφή με αναδυόμενες τεχνολογίες και μουσικούς, γεγονός που με προκαλούσε ακόμη περισσότερο. Από τη μία, διάβαζα για τους avant-garde καλλιτέχνες και παρευρισκόμουν σε συναυλίες jazz, κλασικής και σύγχρονης ηλεκτροακουστικής μουσικής και από την άλλη, είχα στα χέρια μου τεχνολογίες που άλλαζαν τα δεδομένα.
Έτσι, με το πέρασμα των χρόνων και μέσα από αναφορές καλλιτεχνών όπως οι Jackson Pollock, William Kentridge, Ryoji Ikeda, Δημήτρης Παπαϊωάννου και άλλων, διαμορφώθηκε ένα προσωπικό ύφος εργασίας που εμπεριέχει την κινούμενη εικόνα ως ζωγραφική στον χώρο. Σύμβολα, γραφές, χρώματα, υφές, σχήματα, ηχοτοπία και μουσικότητα χωρο-γραφούνται με έναν τρόπο που μπορεί να μεταφέρει έξω από εμένα τη φαντασία και τη ματιά μου.
Όλα αυτά υπό το πρίσμα μιας θεματολογίας που εστιάζει κυρίως στον άνθρωπο, σε ζητήματα κυρίως ψυχολογίας και κοινωνικής εμπειρίας. Ιδιαίτερη θέση, κατέχουν έννοιες όπως η μνήμη, το τραύμα, η μετάβαση και η αναγέννηση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η προσέγγιση παραμένει καθαρά εστιασμένη στην ίδια την πράξη της δημιουργίας ως «παιχνίδι», αυτό που κάποιοι θα έλεγαν «τέχνη για την τέχνη».
Έτσι με αυτό τον τρόπο σιγά-σιγά μεταφέρθηκα σε ένα πεδίο δημιουργίας που όλο και περισσότερο ήταν στα μέτρα μου. Ήμουν στο χώρο της εμβυθιστικής δημιουργίας.
Η έννοια του immersive experience βρίσκεται στο επίκεντρο της δουλειάς σου. Τι σημαίνει για εσένα «εμβύθιση» σε ένα έργο τέχνης;
Η έννοια του immersive experience (εμβυθιστικής εμπειρίας) αφορά τη μορφή τέχνης που μεταφέρει τον θεατή από την πραγματικότητά του σε μια άλλη πραγματικότητα - σε ένα παραμύθι, μια ατμόσφαιρα, ένα ηχητικό ή εικαστικό περιβάλλον. Σε αυτή τη συνθήκη, ο θεατής δεν λειτουργεί ως παρατηρητής, αλλά ως μέρος του έργου.
Στη προσωπική μου πρακτική, ο συνδυασμός διαφορετικών μέσων αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη μορφή έκφρασης. Η σύζευξη ήχου, κινούμενης εικόνας, χώρου, ανθρώπινου στοιχείου και κάποιες φορές, όγκου, με τρόπο ώστε να συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο, δημιουργεί ένα είδος ζωντανού οργανισμού. Όταν αυτά τα στοιχεία καταφέρνουν να συγχρονιστούν και να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, τότε το έργο ολοκληρώνεται - «αναπνέει», καταλαμβάνει χώρο και αποκτά παρουσία. Είναι έτοιμο να επικοινωνήσει με το κοινό.
Στη δουλειά σου συναντούμε και το στοιχείο του immersive visual narration. Πώς μπορεί η εικόνα να λειτουργήσει ως αφήγηση όταν ο θεατής γίνεται μέρος της εμπειρίας;
Στη δουλειά μου, με ενδιαφέρει ιδιαίτερα το πώς η εικόνα μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας αφήγησης, όχι μέσα από μια γραμμική ή κυριολεκτική ιστορία, αλλά μέσα από μια εμπειρία που χτίζεται οπτικά και αισθητηριακά. Μέσα από σχήματα, μορφές, σύμβολα, χρώματα και υφές σε κίνηση, επιχειρώ να δημιουργήσω ένα πεδίο όπου η αφήγηση δεν επιβάλλεται, αλλά αναδύεται.
Δεν με απασχολεί η αφήγηση με την παραδοσιακή έννοια, όπως τη συναντάμε στον κινηματογράφο ή το ντοκιμαντέρ, με σαφή αρχή, μέση και τέλος. Αντίθετα, με ενδιαφέρει μια μορφή οπτικής αφήγησης, όπου φαινομενικά ασύνδετα στοιχεία συνυπάρχουν και, μέσα από τη μεταξύ τους σχέση, δημιουργούν έναν κόσμο πιο υπαινικτικό, σχεδόν ασυνείδητο. Έναν κόσμο που δεν είναι ίδιος για όλους, αλλά μετασχηματίζεται ανάλογα με την εμπειρία και την αντίληψη του κάθε θεατή.
Με αυτόν τον τρόπο, η εικόνα παύει να είναι κάτι που βλέπουμε και γίνεται κάτι που βιώνουμε.
Χρησιμοποιείς και στοιχεία generative art. Πώς αξιοποιείς αλγοριθμικές ή generative διαδικασίες στη δημιουργία των έργων σου;
Στη δουλειά μου, η έννοια της generative art συνδέεται με τη δημιουργία εικόνων και μορφών εκ του μηδενός, μέσα από αλγοριθμικές διαδικασίες. Με ενδιαφέρει μια πιο πρωτογενής, «προσθετική» μέθοδος δημιουργίας, όπου το έργο γεννιέται σταδιακά.
Η τεχνολογία, ήταν ανέκαθεν άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξέλιξη της τέχνης· από τα υλικά και τις τεχνικές μέχρι τα σύγχρονα ψηφιακά μέσα. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι πώς αυτά τα εργαλεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι τεχνικά, αλλά ως φορείς σκέψης και δημιουργίας.
Τα τελευταία χρόνια, μέσω του διδακτορικού που εκπονώ στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, με θέμα τη generative art, έχω εστιάσει ιδιαίτερα στην ιδέα της γένεσης: Πώς ένα έργο μπορεί να προκύψει από το «τίποτα», μέσα από κανόνες, δομές και διαδικασίες που θέτω εγώ ο ίδιος. Το αλγοριθμικό σύστημα δεν λειτουργεί μόνο ως μέσο εκτέλεσης, αλλά ως ενεργό μέρος της δημιουργικής διαδικασίας - ένα πεδίο όπου η πρόθεσή μου συναντά την αυτονομία του συστήματος.
Με αυτόν τον τρόπο, η δημιουργία αποκτά έναν πιο ανοιχτό και εξελικτικό χαρακτήρα. Το έργο δεν είναι απλώς ένα τελικό αποτέλεσμα, αλλά μια διαδικασία σε εξέλιξη, όπου το απρόβλεπτο και η παραλλαγή παίζουν καθοριστικό ρόλο.
Πιστεύεις ότι τα generative εργαλεία αλλάζουν τον ρόλο του καλλιτέχνη; Από δημιουργό μιας εικόνας σε δημιουργό ενός συστήματος που παράγει εικόνες;
Θα έλεγα πως και ναι και όχι. Ναι, με την έννοια ότι τα generative εργαλεία μετατοπίζουν τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται ο καλλιτέχνης. Αντί να δημιουργεί απευθείας μια εικόνα, συχνά καλείται να σχεδιάσει ένα σύστημα, ένα σύνολο κανόνων και διαδικασιών που παράγουν εικόνες. Πρόκειται για μια ουσιαστική διεύρυνση της δημιουργικής πρακτικής.
Ωστόσο, αυτή η μετατόπιση δεν είναι κάτι εντελώς καινούργιο. Αν δούμε την ιστορία της τέχνης, κάθε τεχνολογική εξέλιξη επηρέασε βαθιά τον τρόπο δημιουργίας και αντίληψης του έργου. Το πινέλο, για παράδειγμα, είναι ένα τεχνολογικό εργαλείο, όπως και η φωτογραφική μηχανή. Με την εμφάνιση της φωτογραφίας, άλλαξε ριζικά ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την εικόνα και κατ’ επέκταση, τη ζωγραφική.
Με αυτή την έννοια, τα generative εργαλεία δεν ανατρέπουν τον ρόλο του καλλιτέχνη, αλλά τον εξελίσσουν. Ο καλλιτέχνης παραμένει δημιουργός, απλώς το πεδίο της δημιουργίας μετατοπίζεται από το ίδιο το αντικείμενο στη διαδικασία που το παράγει. Η πρόθεση, η αισθητική κρίση και η καλλιτεχνική ευθύνη εξακολουθούν να ανήκουν στον δημιουργό.
Τελικά, αυτό που αλλάζει δεν είναι τόσο ο ρόλος, όσο τα μέσα και οι δυνατότητες. Και όπως συνέβαινε πάντα, η τεχνολογία λειτουργεί ως ένα ακόμη εργαλείο που διευρύνει τα όρια της καλλιτεχνικής έκφρασης.
Η συνεργασία με το CYENS φέρνει κοντά την τέχνη και την έρευνα στην τεχνολογία. Πόσο σημαντικές είναι τέτοιες συνεργασίες για την ανάπτυξη νέων καλλιτεχνικών πρακτικών;
Ένα κέντρο αριστείας όπως το CYENS αποτελεί έναν σημαντικό κόμβο όπου η επιστήμη, η τέχνη και η τεχνολογία συναντώνται και συνδιαμορφώνονται. Δημιουργεί ένα πλαίσιο διεπιστημονικής συνεργασίας που επιτρέπει την ανάπτυξη νέων καλλιτεχνικών πρακτικών μέσα από τον πειραματισμό και την έρευνα.
Σε ένα γεωγραφικό και πολιτισμικό περιβάλλον όπως η Κύπρος, στο σταυροδρόμι της Ανατολικής Μεσογείου και της Ευρώπης, η ύπαρξη ενός τέτοιου κέντρου έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο τοπικό και το διεθνές - ενισχύοντας τη σύνδεση της καλλιτεχνικής και ερευνητικής δραστηριότητας με ευρύτερα δίκτυα γνώσης και δημιουργίας.
Πιο συγκεκριμένα, στο τμήμα ITICA/Museum Lab, του οποίου είμαι μέλος, αναπτύσσονται πεδία όπως η εμβυθιστική εμπειρία και τα διαδραστικά συστήματα, σε διάλογο με τομείς όπως η μουσειολογία, η νευροεπιστήμη η εκπαίδευση κ.α. Τέτοιες συνεργασίες λειτουργούν ως καταλύτης για την ανάπτυξη και εφαρμογή νέων μορφών έκφρασης, όπου η σύγχρονη δημιουργική εργασία εντάσσεται τόσο σε ερευνητικά πλαίσια όσο και στο ευρύτερο πεδίο της αγοράς.
Η έκθεση πραγματοποιείται με τη στήριξη του Υφυπουργείου Πολιτισμού. Πόσο σημαντικό είναι για τη σύγχρονη τέχνη στην Κύπρο να υπάρχουν τέτοιες πρωτοβουλίες που δίνουν χώρο σε πειραματικές και τεχνολογικές μορφές δημιουργίας;
Η στήριξη από το Υφυπουργείο Πολιτισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη σύγχρονη τέχνη στην Κύπρο, ειδικά σε σύγχρονα και αναδυόμενα καλλιτεχνικά πεδία. Τέτοιες πρωτοβουλίες δημιουργούν τον απαραίτητο χώρο για την ανάδειξη και εξωστρέφεια νέων καλλιτεχνικών φωνών, ενισχύοντας τη δυνατότητά τους να συμμετέχουν ενεργά στον σύγχρονο πολιτιστικό διάλογο.
Παράλληλα, καλλιεργούν τις συνθήκες για έρευνα, πειραματισμό και εξέλιξη, επιτρέποντας στους δημιουργούς να διερευνήσουν νέες μεθόδους και μέσα, πέρα από τις παραδοσιακές μορφές έκφρασης. Με αυτόν τον τρόπο, συμβάλλουν στη διαμόρφωση ενός δυναμικού και ανοιχτού καλλιτεχνικού περιβάλλοντος, ενισχύοντας τη σύνδεση με τη διεθνή δημιουργία και την παρουσία της Κύπρου στο ευρύτερο πολιτιστικό τοπίο.
Η δράση εντάσσεται και στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας της ΕΕ. Πιστεύεις ότι η σύγχρονη τέχνη και τα νέα μέσα μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο πολιτιστικού διαλόγου σε ευρωπαϊκό επίπεδο;
Φυσικά! Μάλιστα, αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία επικοινωνίας και εξωστρέφιας. Η σύγχρονη τέχνη και τα νέα μέσα δίνουν τη δυνατότητα να ξεπεραστούν γλωσσικά και γεωγραφικά όρια, δημιουργώντας ένα κοινό πεδίο έκφρασης και διαλόγου ανάμεσα στους λαούς και δη της Ευρώπης.
Ένα από τα διαχρονικά δυνατά στοιχεία της Μεσογείου ήταν και παραμένει ο πολιτισμός της. Ενισχύοντάς τον, ενισχύεται και η φωνή μας σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Μέσα από τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, μπορούμε να προσεγγίσουμε διαφορετικές κουλτούρες, να ανταλλάξουμε ιδέες και να καλλιεργήσουμε την αμοιβαία κατανόηση και γιατί όχι να γίνουμε η αφορμή να εξερευνηθούν νέα πεδία.
Ανάπτυξη χωρίς καλλιέργεια και πολιτισμό είναι μια γέφυρα χωρίς βάσεις.
Πληροφορίες
«Αγροποιητική: χώματα/σώματα» στη ΣΠΕΛ
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή 10.00-18.00, Πέμπτη 10.00-20.00
Χώρος έκθεσης: Μουσείο Μοντέρνας & Σύγχρονης Τέχνης - Κτήριο ΣΠΕΛ
Διάρκεια: Μέχρι 30 Ιουνίου 2026.