Η έκθεση «South by Southeast: Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή», που παρουσιάζεται από τις 11 Ιουνίου στον δεύτερο όροφο του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), σηματοδοτεί μια καθοριστική στιγμή στην εξέλιξη της συλλογής του μουσείου και του προσανατολισμού του. Μέσα από πρόσφατα αποκτήματα και δωρεές, έργα που ήδη υπήρχαν στη συλλογή από καλλιτέχνες της Μέσης Ανατολής, έργα Ελλήνων καλλιτεχνών διαφορετικών γενεών και επιλεγμένους δανεισμούς, αναδεικνύει τη συλλεκτική πολιτική που εφαρμόζεται από το 2021, επανατοποθετώντας την Ελλάδα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτισμικής γεωγραφίας της Μεσογείου και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Πέρα από τις δυτικές συμβάσεις
Σύμφωνα με το ΕΜΣΤ, η συλλεκτική αυτή πολιτική στρέφει το βλέμμα πέρα από τις κληρονομημένες δυτικές συμβάσεις, επανατοποθετώντας την Ελλάδα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτισμικής γεωγραφίας της Μεσογείου και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, μιας περιοχής που περιλαμβάνει τα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, εξού και ο τίτλος της έκθεσης «South by Southeast».
Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση επαναπροσδιορίζει την Ελλάδα όχι ως περιφέρεια της Δυτικής Ευρώπης, αλλά ως κεντρικό κόμβο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Μέσης ή «Εγγύς» Ανατολής, μιας περιοχής που διατρέχεται και συνέχεται από ένα πλέγμα ιστορικών δεσμών, διαμορφωμένων από την κινητικότητα, τις ανταλλαγές, τις συγκρούσεις, την πολυγλωσσία και τις πολυεπίπεδες ταυτότητες. Η έκθεση περιλαμβάνει περισσότερα από 100 έργα 50 καλλιτεχνών από περισσότερες από 20 χώρες.
Ένας συμβολικός αναπροσανατολισμός
Ο τίτλος της έκθεσης αποτελεί ένα σκόπιμο λογοπαίγνιο πάνω στον τίτλο της ταινίας του Alfred Hitchcock North by Northwest, σηματοδοτώντας έναν συμβολικό αναπροσανατολισμό πέρα από τη μακροχρόνια προσκόλληση στα αγγλοσαξονικά και δυτικοευρωπαϊκά πολιτισμικά πρότυπα, που χαρακτήρισε την ελληνική νεωτερικότητα από την ανεξαρτησία και μετά.
Αντίθετα, η έκθεση επιμένει σε μια πιο σύνθετη και πλουραλιστική χαρτογράφηση, η οποία αναγνωρίζει τη στρατηγική γεωγραφική θέση της Ελλάδας στο σταυροδρόμι ηπείρων, αυτοκρατοριών και συστημάτων πίστης, καθώς και τις βαθιές ιστορικές συγγένειές της με την περιοχή που κάποτε ήταν γνωστή ως Λεβάντε. Αυτή η μετατόπιση απηχεί ευρύτερες πολιτισμικές και γεωπολιτικές τάσεις, ανάμεσά τους και εκείνη που έχει περιγραφεί πρόσφατα ως μια σύγχρονη «στροφή προς την Ανατολή» στην Ελλάδα, αντανακλώντας ανανεωμένες πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις με τις γειτονικές περιοχές.
Κωνσταντίνος Κακανιάς. Καραούλι, 1997.Φωτογραφία, 98 x 98 εκ.. Συλλογή ΕΜΣΤ. Μέρος της Δωρεάς της Συλλογής Δ.Δασκαλόπουλου. © ΕΜΣΤ.
Η Ελλάδα ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή
Στο πρόσφατο βιβλίο του The New Byzantines: The Rise of Greece and Return of the Near East (Οι νέοι Βυζαντινοί: Η άνοδος της Ελλάδας και η επιστροφή της Εγγύς Ανατολής, 2025), ο συγγραφέας Sean Matthews υποστηρίζει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε διαδικασία γεωπολιτικού και πολιτισμικού αναπροσανατολισμού προς την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή, αντί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως μέρος του Δυτικού κόσμου. Όπως σημειώνεται, η αντίληψη της νεότερης Ελλάδας ως αμιγώς δυτικής οντότητας αποτελεί σε μεγάλο βαθμό κατασκευή του 19ου και του 20ού αιώνα, η οποία επιβλήθηκε στη νεοσύστατη χώρα από τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής.
Μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, η πολιτική δομή του νέου ελληνικού κράτους καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Ρωσία, οι οποίες επέλεξαν τον Βαυαρό πρίγκιπα Όθωνα ως πρώτο βασιλιά της χώρας. Η διαδικασία οικοδόμησης του έθνους στράφηκε προς την αρχαία Ελλάδα και ιδιαίτερα την κλασική αρχαιότητα, δίνοντας έμφαση στην αρχαιοελληνική κληρονομιά της Δύσης και αποσιωπώντας σε μεγάλο βαθμό το βυζαντινό και οθωμανικό παρελθόν, ώστε να συγκροτηθεί ένα νεωτερικό κράτος με ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Η επιλογή αυτή ενισχύθηκε στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και συνεχίστηκε μέσω της ένταξης της χώρας στο ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Πληροφορίες
South by Southeast: Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή
Ωράριο λειτουργίας: Τρίτη-Τετάρτη, Παρασκευή & Σαββατοκύριακο 11.00-19.00, Πέμπτη 11.00-22.00.
Χώρος: Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), 2ος όροφος, Λεωφόρος Συγγρού 175-177, Αθήνα.
Περισσότερες πληροφορίες: www.emst.gr