Μέσα σε ένα κλίμα έντονης κινητικότητας γύρω από το Κυπριακό, αλλά και στον απόηχο των αντιδράσεων που προκάλεσε η συμμετοχή του Τουρκοκύπριου καλλιτέχνη Emin Çizenel στην έκθεση A Slight Indisposition του Δημοτικού Κέντρου Τεχνών Λευκωσίας - NiMAC [Συνεργασία: Ίδρυμα Πιερίδη], το «Π» συναντά έναν ακόμη σημαντικό Τουρκοκύπριο δημιουργό, τον Sümer Erek.
Από τους σημαντικότερους Τ/Κ εικαστικούς της γενιάς του, ο Sümer ζει και εργάζεται εδώ και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες ανάμεσα στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Κύπρο, αναπτύσσοντας μια πολυσχιδή πρακτική που εκτείνεται από τη γλυπτική και τις εγκαταστάσεις μέχρι το βίντεο, την περφόρμανς και τις συμμετοχικές δράσεις. Το έργο του περιστρέφεται σταθερά γύρω από τη μνήμη, τον εκτοπισμό, την κατοίκηση, τα σύνορα και τη διαρκή μεταμόρφωση του τόπου.
Τα τέσσερα του έργα στην έκθεση «A Slight Indisposition» στον κεντρικό εκθεσιακό χώρο του NiMAC. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Στην έκθεση A Slight Indisposition συμμετέχει με τέσσερα έργα, περισσότερα από κάθε άλλο καλλιτέχνη, τα οποία φιλοξενούνται στον κεντρικό εκθεσιακό χώρο του NiMAC. Οι τρεις εγκαταστάσεις της σειράς I Grab a Pile of Dust (2024-2026) και το έργο Parallel Cycles (2026) συμπυκνώνουν βασικούς άξονες της καλλιτεχνικής του σκέψης, αξιοποιώντας φυσικά και ανακυκλωμένα υλικά για να διερευνήσουν ζητήματα μνήμης, ταυτότητας, εκτοπισμού και της σχέσης του ανθρώπου με τον τόπο.
Έργο του στην έκθεση «A Slight Indisposition» στον κεντρικό εκθεσιακό χώρο του NiMAC. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Άποψη λεπτομέρειας του έργου του Sümer Erek στην έκθεση «A Slight Indisposition» στο NiMAC. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Με αφορμή την έκθεση οδηγηθήκαμε στο σπίτι-εργαστήριό του στο Κάρμι. Εκεί, ανάμεσα σε δωμάτια γεμάτα υλικά, πίνακες, εργαλεία και έργα σε διαφορετικά στάδια επεξεργασίας, ο Sümer μίλησε στο «Π» για τη Λεμεσό όπου γεννήθηκε, τον Καραβά και το Κάρμι, τη ζωή του στο Λονδίνο, τη μνήμη και την ανάγκη να ξαναχτίζει διαρκώς τόσο τα έργα όσο και τις ιστορίες που τα συνοδεύουν.
Στο σπίτι του στον Καραβά. Ένα παλαιότερο του έργο κοσμεί τους τοίχους του σαλονιού. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Ξύλα, καλάμια, μέταλλα και αντικείμενα από προηγούμενες εγκαταστάσεις συνυπάρχουν σαν να βρίσκονται σε μια διαρκή κατάσταση μεταμόρφωσης. Για τον Sümer, το στούντιο δεν είναι μια αποθήκη έργων, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός, ένας χώρος όπου η μνήμη, η εμπειρία και το υλικό παραμένουν πάντοτε σε κίνηση.
Από τη Λεμεσό στο Κάρμι
Με το που φτάσαμε στο εργαστήριό του, ο Sümer μας μετέφερε στη Λεμεσό, εκεί όπου γεννήθηκε και πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του.
Η πρώτη συγκομιδή της οικογένειας, στο Κάρμι. Η φωτογραφία κρέμεται στην κουζίνα του σπιτιού-εργαστηρίου του Erek. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
«Γεννήθηκα κυριολεκτικά απέναντι από το εργοστάσιο της ΚΕΟ», λέει, θυμούμενος τη γειτονιά όπου μεγάλωσε τα πρώτα χρόνια της ζωής του. «Απέναντι υπήρχαν έξι οικόπεδα που ανήκαν στην οικογένειά μας, στους παππούδες μου και στους συγγενείς μας. Ο παππούς μου είχε μια σειρά από πέτρινα σπίτια, όπου έμεναν αρκετές οικογένειες. Τότε υπήρχε η παράδοση ότι, πριν παντρευτεί ένα ζευγάρι, έπρεπε να χτίσει το δικό του σπίτι. Έτσι έκανε και ο πατέρας μου. Έχτισαν το σπίτι, παντρεύτηκαν και λίγο αργότερα γεννήθηκα εγώ. Είχαμε ακόμη περιβόλια, πολλά δέντρα και έναν λεμονόκηπο λίγο πιο κάτω». Μετά τα γεγονότα του 1974, η οικογένεια εγκαταστάθηκε στο Κάρμι, όπου ο Sümer πέρασε τα εφηβικά του χρόνια. Σήμερα, το ίδιο σπίτι έχει μετατραπεί στο εργαστήριο όπου δημιουργεί κάθε φορά που βρίσκεται στην Κύπρο.
Τα πρώτα του έργα, γλυπτικά, τοποθετημένα σε ένα γραφείο που βρίσκεται στο δωμάτιο όπου έζησε τα εφηβικά του χρόνια. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα έφτιαξε στην ηλικία των 15-16 ετών. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Ανάμεσα στις αναμνήσεις που ξεχωρίζει είναι και μία οικογενειακή ιστορία, την οποία θεωρεί καθοριστική για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται σήμερα τον τόπο και τη μνήμη. «Κάποιοι Ρομά είχαν πει στους γονείς μου ότι το σπίτι μας ήταν καταραμένο, επειδή κάποιος τάχα έβαλε χώμα από τάφο στα θεμέλιά του», αφηγείται. «Το πίστεψαν και αποφάσισαν να χτίσουν ένα δεύτερο σπίτι, μια μεγαλύτερη κατοικία που όμως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ εξαιτίας των γεγονότων της περιόδου».
Η ειρωνεία της ιστορίας, όπως λέει σήμερα, είναι ότι το ημιτελές εκείνο σπίτι αποδείχθηκε σωτήριο. «Εκεί κρυφτήκαμε με τον αδελφό μου. Αν μας έβρισκαν, πιστεύω πως σήμερα θα ήμασταν κι εμείς ανάμεσα στους αγνοουμένους. Είναι παράξενο... Το σπίτι που όλοι θεωρούσαν καταραμένο ήταν τελικά εκείνο που μας έσωσε τη ζωή».
Υλικά που κουβαλούν μνήμη
Τα ίχνη της κατοίκησης και τα υλικά που κουβαλούν μνήμες επιστρέφουν ξανά και ξανά στο έργο του. Για τις εγκαταστάσεις που παρουσιάζει στην έκθεση A Slight Indisposition, ο Sümer αξιοποίησε καλάμια που περισυνέλεξε από ένα σπίτι της δεκαετίας του 1920 στη Νεάπολη της Λευκωσίας, λίγο πριν αυτό κατεδαφιστεί. «Με ενδιαφέρουν η ταυτότητα, η αίσθηση του ανήκειν, η πολιτιστική κληρονομιά, ο εκτοπισμός, τα σπίτια και η μεταμόρφωση του τοπίου», εξηγεί. «Όταν είδα να ξηλώνουν τα καλάμια από την οροφή, τα φόρτωσα στο αυτοκίνητό μου και τα έφερα εδώ». Τα καλάμια τυλίχθηκαν με νήματα, βαμβάκι, ίνες και σχοινιά, βάφτηκαν και ενσωματώθηκαν στις εγκαταστάσεις του.
Στη μία άκρη της αυλής του σπιτιού-εργαστηρίου στο Κάρμι. Στη μέση, στήλες που αποτελούν κομμάτια έργου κρέμονται σε ένα σύρμα. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Η μεταμόρφωση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δημιουργικής του διαδικασίας. «Τα ανακυκλώνω συνεχώς, ανάλογα με κάθε πρότζεκτ. Κάθε φορά αποσυναρμολογούνται και ξαναχτίζονται από την αρχή. Τα έργα που παρουσίασα στη Λάρνακα είχαν πιο πράσινες αποχρώσεις. Για το NiMAC, τα έβαψα ξανά και απέκτησαν πιο μπλε τόνους. Είναι τα ίδια υλικά, αλλά μια διαφορετική κατασκευή». Η διαδικασία αυτή δεν αφορά μόνο τη μορφή των έργων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την τέχνη.
Φωτογραφίες από έργα του στον τοίχο. Στο πάτημα εντοπίζει κανείς από μπογιές μέχρι κατασκευές. Η κατασκευή είναι της σειράς που παρουσιάστηκε στο NiMAC. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Για τον Sümer, κάθε έργο εξελίσσεται μαζί με τον χώρο στον οποίο παρουσιάζεται, κουβαλώντας τις μνήμες των προηγούμενων εκδοχών του. Ανάμεσα στα έργα που ξεχωρίζει βρίσκεται και το Mirrors, μια εγκατάσταση που, όπως λέει, προσκαλεί τον θεατή να αντικρίσει τον εαυτό του. «Ήθελα οι άνθρωποι να σταθούν απέναντι από τον εαυτό τους. Κατέληξα όμως στο συμπέρασμα ότι σήμερα οι περισσότεροι δεν μπορούν πραγματικά να δουν. Τοποθέτησα τον καθρέφτη χαμηλά, ώστε να βλέπουν μόνο τα πόδια τους. Ήταν ένας διαφορετικός τρόπος να μιλήσω για την αυτοπαρατήρηση».
Ανοιχτό για όλους
Το εργαστήριό του, όπως μας αποκαλύπτει, τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί και σε έναν τόπο συνάντησης καλλιτεχνών, μια άτυπη καλλιτεχνική φιλοξενία που ο ίδιος δημιούργησε χωρίς χρηματοδοτήσεις, θεσμικά πλαίσια ή ανοιχτές προσκλήσεις. «Το κάνω με πολύ απλό τρόπο», λέει. «Δεν βγάζω open calls, δεν ανακοινώνω τίποτα. Επιλέγω ανθρώπους που πιστεύω ότι έχουν κάτι να πουν ή προτείνουν οι ίδιοι να έρθουν».
Στο δωμάτιο της μπροστινής εισόδου ένα έργο τοποθετημένο στο πάτωμα. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Οι φιλοξενούμενοι διαμένουν στο σπίτι μου στον Καραβά και εργάζονται καθημερινά στο Κάρμι, χρησιμοποιώντας το σπίτι-εργαστήριο και τον περιβάλλοντα χώρο. Στο τέλος της παραμονής τους παρουσιάζουν εκεί τη δουλειά που δημιούργησαν. Με αυτόν τον τρόπο, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί μικρές εκθέσεις στον χώρο, ανάμεσά τους και οι καλλιτέχνιδες Loreal Prystal και Julie Gauthron, που εκθέτουμε μαζί στο NiMAC.
H τέχνη, όπως σημειώνει, δεν μπορεί να αναπτύσσεται μέσα σε ένα κλειστό περιβάλλον, χρειάζεται μετακίνηση, ανταλλαγή ιδεών και συνεχή επαφή με διαφορετικούς ανθρώπους και τόπους.
«Στο Λονδίνο ένιωθα περισσότερο Κύπριος»
Η σημασία που αποδίδει στη συνάντηση διαφορετικών ανθρώπων και εμπειριών δεν είναι τυχαία. Είναι κάτι που, όπως λέει, διαμόρφωσε τη δική του πορεία από τη στιγμή που εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο για να συνεχίσει τις σπουδές του.
Τα πρώτα χρόνια δεν ήταν εύκολα. Για να μπορέσει να επιβιώσει, εργαζόταν παράλληλα με τις σπουδές του, ενώ αργότερα, όταν απέκτησε το δικό του σπίτι, έμαθε μόνος του υδραυλικά, ηλεκτρολογικά και ξυλουργική, αναλαμβάνοντας ο ίδιος την ανακαίνισή του. «Δεν είχα χρήματα για να πληρώσω τεχνίτες. Έπρεπε να μάθω να τα κάνω όλα μόνος μου», εξηγεί.
Στο Λονδίνο γνώρισε, επίσης, τον Κύπριο καλλιτέχνη Ρήνο Στεφανή, με τον οποίο ανέπτυξαν στενή φιλία. «Σε κάποια φάση έμενε στο σπίτι μου. Δημιουργήσαμε μια μικρή κοινότητα Κυπρίων καλλιτεχνών», θυμάται. Ο Στεφανή του είχε υποσχεθεί πως κάποτε θα οργάνωνε μια έκθεσή του στην Κύπρο. «Τελικά κράτησε την υπόσχεσή του, σαράντα χρόνια αργότερα», λέει χαμογελώντας.
Η θέα από το παράθυρο του δωματίου δίπλα από τη κουζίνα. Αντικρίζει τη μπροστινή βεράντα και τον δρόμο μέσα από δέντρα. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Παρότι περνά πλέον μεγάλα διαστήματα στην Κύπρο, παραδέχεται ότι η σχέση του με τον τόπο άλλαξε μέσα από την εμπειρία της μετανάστευσης. «Νιώθω περισσότερο Κύπριος στο Λονδίνο παρά εδώ», λέει χωρίς δισταγμό. Όχι επειδή απομακρύνθηκε από την Κύπρο, αλλά επειδή, όπως εξηγεί, η απόσταση του επέτρεψε να αντιληφθεί βαθύτερα τι σημαίνει να κουβαλά κανείς τον τόπο του.
«Δεν επιστρέφω από νοσταλγία», λέει. «Με ενδιαφέρει να κατανοήσω πώς αλλάζουν οι τόποι, οι άνθρωποι και οι κοινωνίες. Με ενδιαφέρει η αλλαγή, όχι η εξιδανίκευση του παρελθόντος. Βλέπω μια επιδημία κατασκευών. Όπου κι αν κοιτάξεις, χτίζονται καινούργια κτήρια. Ο τόπος αλλάζει με τόσο γρήγορους ρυθμούς, που πολλές φορές δυσκολεύομαι να τον αναγνωρίσω».
Η αλλαγή αυτή, σημειώνει, δεν αφορά μόνο το φυσικό τοπίο, αλλά και τους ανθρώπους που το κατοικούν. Οι παλιοί γείτονες έχουν σχεδόν όλοι χαθεί και στη θέση τους έχουν έρθει νέοι κάτοικοι και επενδυτές από διαφορετικές χώρες.
«Δεν είναι μόνο ότι αλλάζουν τα σπίτια. Αλλάζει ολόκληρη η σχέση με τον τόπο. Πολλοί από όσους έρχονται δεν έχουν δεσμό με αυτό το περιβάλλον και, γι' αυτό, δεν το αντιμετωπίζουν με τον ίδιο σεβασμό». Το ίδιο συνέβη, όπως λέει, και με τον λεμονόκηπο της οικογένειάς του. «Οι λεμονιές πέθαναν. Δεν υπήρχε κανείς να τις φροντίσει και σήμερα το κόστος της εργασίας είναι τόσο μεγάλο, που δεν μπορείς εύκολα να διατηρήσεις ένα περιβόλι».