Στην άκρη του αυτοκινητόδρομου 67 στο Ντάλας στις Η.Π.Α, οι οδηγοί που περνούσαν από την περιοχή στις αρχές του 2024 βρίσκονταν μπροστά σε ένα ασυνήθιστο θέαμα. Αντί για τις γνώριμες διαφημίσεις φαγητού ή ποτών, τρεις γιγαντοαφίσες έδειχναν έναν μαύρο δίσκο, ζωσμένο από έναν αχνό, φλογερό κόκκινο κύκλο. Δεν επρόκειτο για διαφημιστική καμπάνια, αλλά για τέχνη.

 

Οι πινακίδες αποτελούσαν μέρος του View Finder, μιας σειράς πέντε έργων του Αμερικανού video artist Brian Fridge, με θέμα την ηλιακή έκλειψη. Και πίσω από τις εντυπωσιακές εικόνες δεν κρυβόταν κάποια εξελιγμένη ψηφιακή τεχνολογία. Ο Fridge δημιούργησε τη δική του «έκλειψη» μέσα στο σπίτι του, χρησιμοποιώντας ένα επιτραπέζιο φωτιστικό για τον Ήλιο, έναν αδιαφανή δίσκο για τη Σελήνη και ένα μικρό μοτέρ που κινούσε τον δίσκο με ένα νήμα.

Η προσέγγισή του μπορεί να μοιάζει απολύτως σύγχρονη, όμως η γοητεία που ασκεί η έκλειψη στους καλλιτέχνες έχει ιστορία αιώνων.Από τους αρχαίους μύθους και τη θρησκευτική τέχνη μέχρι την Αναγέννηση και τις σημερινές εγκαταστάσεις, ζωγραφικές συνθέσεις και ολογραφικές αναπαραστάσεις, το στιγμιαίο σκοτάδι του Ήλιου υπήρξε άλλοτε κακός οιωνός, άλλοτε θρησκευτικό σύμβολο και άλλοτε αφορμή για να αναμετρηθεί η τέχνη με το άγνωστο.

Μια διαχρονική μούσα

Ο Fridge δεν είναι ο μόνος σύγχρονος καλλιτέχνης που αναζήτησε έμπνευση στη σκιά της Σελήνης. Με αφορμή την ολική ηλιακή έκλειψη της 8ης Απριλίου 2024, η Ashley Zelinskie παρουσίασε στην Dallas Art Fair ένα απόκοσμο γλυπτό, στο οποίο μια κατάμαυρη Σελήνη καλύπτει έναν Ήλιο με πλοκαμοειδείς ακτίνες, καθώς και ένα ολόγραμμα ενός μαύρου φεγγαριού που μοιάζει να αιωρείται στον χώρο.

Στη Νέα Υόρκη, η Angela Lane, η οποία εδώ και σχεδόν μία δεκαετία ζωγραφίζει εκλείψεις, διπλούς ήλιους και άλλα ουράνια φαινόμενα σε έργα μικρών διαστάσεων, ετοίμαζε μια νέα παρουσίαση της δουλειάς της στην γκαλερί Anat Ebgi.

Την ίδια περίοδο, η Rachel MacFarlane παρουσίαζε το The Event, μια φαντασιακή απεικόνιση του Prince Edward Island στον Καναδά μετά το πέρασμα ενός τυφώνα. Στο έργο, μια αφαιρετική ηλιακή έκλειψη φορτίζει το τοπίο με μια αίσθηση επικείμενης απειλής.Η MacFarlane σχεδίαζε μάλιστα να παρακολουθήσει την έκλειψη και στη συνέχεια να ανασυνθέσει τη σκηνή από μνήμης στο στούντιό της στη Νέα Υόρκη.

 

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί το φαινόμενο εξακολουθεί να συναρπάζει τους καλλιτέχνες. Η έκλειψη διαθέτει από μόνη της μια σχεδόν θεατρική δραματουργία: το φως υποχωρεί, το γνώριμο τοπίο μεταμορφώνεται και για λίγα λεπτά οι καθημερινοί νόμοι της όρασης μοιάζουν να ανατρέπονται.

Ο Karl Kusserow, επιμελητής αμερικανικής τέχνης στο Princeton University Art Museum και ένας από τους συντελεστές της έκθεσης Transient Effects του 2017, έχει επισημάνει ότι οι εκλείψεις μάς φέρνουν, έστω για λίγο, αντιμέτωπους με κοσμικές κλίμακες που ξεπερνούν κατά πολύ τον μικρό κόσμο της καθημερινότητας.

Και αυτή ακριβώς η αίσθηση του απέραντου ίσως εξηγεί γιατί ένα φαινόμενο που επαναλαμβάνεται εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια εξακολουθεί να γεννά νέες εικόνες.

Από τον φόβο στην τέχνη

Σήμερα μια ολική έκλειψη μπορεί να αποτελεί αφορμή για ταξίδια, οργανωμένες παρατηρήσεις και φωτογραφικές εξορμήσεις. Για τους αρχαίους πολιτισμούς, όμως, το σκοτείνιασμα του Ήλιου μόνο γιορτή δεν ήταν.

Η έκλειψη αντιμετωπιζόταν συχνά ως κακός οιωνός, ακόμη και ως ένδειξη της οργής των θεών. Σε κοινωνίες όπου ο Ήλιος συνδεόταν άμεσα με τη θεότητα, τη ζωή και τη γονιμότητα της γης, η ξαφνική εξαφάνισή του μπορούσε να προκαλέσει βαθιά ανησυχία. Αυτό ίσως εξηγεί και γιατί οι πρώιμες καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις εκλείψεων είναι σχετικά σπάνιες.

Όπως παρατηρεί ο Kusserow, όταν η δημιουργία μιας εικόνας απαιτούσε κοπιαστική εργασία, όπως το σκάλισμα πάνω στην πέτρα, οι άνθρωποι δεν είχαν απαραίτητα λόγο να απαθανατίσουν εκείνο που θεωρούσαν μία από τις χειρότερες δυνατές στιγμές. Παρόλα αυτά, οι εκλείψεις πέρασαν στη μυθολογία.

Στη σκανδιναβική παράδοση, οι λύκοι Skoll και Hati καταδιώκουν τον Ήλιο και τη Σελήνη. Αν ένας από αυτούς κατάφερνε να καταβροχθίσει τον Ήλιο, η έκλειψη θα προμήνυε το τέλος του κόσμου.

Στην κινεζική μυθολογία, αντίστοιχα, το φαινόμενο αποδόθηκε μέσα από την εικόνα ενός δράκου που καταβροχθίζει τον Ήλιο.

Διαφορετικοί πολιτισμοί, διαφορετικά τέρατα, αλλά μια κοινή ανθρώπινη ανάγκη: να δοθεί μια εξήγηση στη στιγμή που το φως εξαφανίζεται.

 

Οι εκλείψεις στη χριστιανική τέχνη

Στη δυτική τέχνη, η έκλειψη απέκτησε ιδιαίτερη θέση στη χριστιανική εικονογραφία. Εδώ, όμως, δεν λειτουργούσε τόσο ως πιστή καταγραφή ενός αστρονομικού φαινομένου όσο ως ισχυρό σύμβολο.

Η Σταύρωση συνδέθηκε με την ιδέα της συσκότισης του Ήλιου. Στα περίφημα Salerno Ivories του 11ου ή 12ου αιώνα, ο Χριστός εμφανίζεται στον σταυρό πλαισιωμένος από τον Ήλιο και τη Σελήνη, παραπέμποντας στη βιβλική αναφορά στο σκοτάδι που απλώθηκε πάνω από τη γη.

Στα Echternach Gospels, ο Ήλιος και η Σελήνη αποκτούν ανθρώπινα χαρακτηριστικά και καλύπτουν τα πρόσωπά τους σε ένδειξη θρήνου μπροστά στον θάνατο του Χριστού.Η έκλειψη είχε πλέον μετατραπεί από τρομακτικό φυσικό γεγονός σε εικαστικό σύμβολο πένθους, θεϊκής παρέμβασης και κοσμικής ανατροπής.

Όταν η τέχνη συναντά την επιστήμη

Με την Αναγέννηση, η εικόνα αλλάζει. Η στενότερη σχέση ανάμεσα στην τέχνη, την παρατήρηση και την επιστήμη οδηγεί σε ολοένα πιο ρεαλιστικές απεικονίσεις των ουράνιων φαινομένων.

Γύρω στο 1518, ο Ραφαήλ και το εργαστήριό του δημιούργησαν τη νωπογραφία Isaac and Rebecca Spied Upon by Abimelech, η οποία βρίσκεται σε λότζια του Παλατιού του Βατικανού. Στον ουρανό του έργου εμφανίζεται μια εντυπωσιακά λεπτομερής ηλιακή έκλειψη, με τις πύρινες προεκτάσεις του ηλιακού στέμματος να είναι ορατές.

Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι ο Ραφαήλ δεν χρησιμοποίησε την έκλειψη απλώς ως αστρονομική λεπτομέρεια, αλλά ως σύνθετη μεταφορά για τη μυστικότητα που περιβάλλει τον Ισαάκ και τη Ρεβέκκα.

Στους αιώνες που ακολούθησαν, η σχέση τέχνης και αστρονομίας έγινε ακόμη στενότερη. Από τα αστρονομικά σχέδια του Etienne Trouvelot στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι την κοσμική pop art του Roy Lichtenstein, το Διάστημα μετατράπηκε σε ένα τεράστιο εργαστήριο εικόνων.

Ο ζωγράφος που είχε μόλις 112 δευτερόλεπτα

Ξεχωριστή θέση στην ιστορία αυτή κατέχει ο Αμερικανός ζωγράφος Howard Russell Butler. Γνωστός κυρίως για τα πορτρέτα του βιομήχανου Andrew Carnegie, ο Butler είχε σπουδάσει φυσική και νομική προτού αφοσιωθεί στη ζωγραφική. Σε ηλικία 62 ετών προσκλήθηκε να συμμετάσχει σε αποστολή του U.S. Naval Observatory στο Όρεγκον για την παρατήρηση της ηλιακής έκλειψης του 1918.

Για ένα πορτρέτο μπορούσε να ζητήσει από το μοντέλο του δέκα συνεδρίες των δύο ωρών. Για να «ποζάρει» όμως η έκλειψη, ο χρόνος ήταν αμείλικτος: μόλις 112 και 1/10 δευτερόλεπτα.

 

Ο Butler παρακολούθησε επίσης τις εκλείψεις του 1923 και του 1925 και δημιούργησε συνολικά τρεις σχετικές ζωγραφικές συνθέσεις. Την εποχή εκείνη οι φωτογράφοι προσπαθούσαν ήδη να καταγράψουν το φαινόμενο, χωρίς πάντοτε να μπορούν να αποδώσουν τις λεπτές διαβαθμίσεις και τα φλογερά χρώματα του ηλιακού στέμματος. Ο Butler βρήκε τη δική του λύση. Κατά τη διάρκεια της έκλειψης κρατούσε σχολαστικές, κωδικοποιημένες σημειώσεις και στη συνέχεια ανασυνέθετε όσα είχε δει στον καμβά. Η ζωγραφική, στην περίπτωσή του, λειτουργούσε σχεδόν σαν επιστημονικό όργανο μνήμης.

Από τον καμβά στο ολόγραμμα

Έναν αιώνα αργότερα, η φωτογράφιση μιας έκλειψης δεν αποτελεί πλέον τεχνικό άθλο. Με μια ψηφιακή φωτογραφική μηχανή, το κατάλληλο ηλιακό φίλτρο και βασικές γνώσεις, το φαινόμενο μπορεί να καταγραφεί με εντυπωσιακή λεπτομέρεια.Κι όμως, η τέχνη δεν εγκατέλειψε την έκλειψη επειδή η φωτογραφία κατάφερε να την αποτυπώσει.

Για την Ashley Zelinskie, η σύνδεση τέχνης και επιστήμης αποτελεί έναν τρόπο προσέγγισης θεμελιωδών ερωτημάτων: Γιατί βρισκόμαστε εδώ; Τι υπάρχει εκεί έξω;. Η καλλιτέχνις συνεργάστηκε με επιστήμονες της NASA για τη δημιουργία έργων εμπνευσμένων από την εξερεύνηση του Διαστήματος. Στο Eclipse, ένα τρισδιάστατα εκτυπωμένο γλυπτό που λειτουργεί παράλληλα ως pinhole viewer, χρησιμοποίησε δεδομένα από το Lunar Reconnaissance Orbiter της NASA για να αναπαραστήσει τη σεληνιακή επιφάνεια.

 

Κάλυψε τη σφαίρα με βαθιά μαύρη πατίνα και δημιούργησε τρισδιάστατες προεξοχές για το ηλιακό στέμμα. Το αποτέλεσμα είναι σκοτεινό, σχεδόν απειλητικό, σαν ένας μακρινός απόγονος των δράκων και των λύκων που καταβρόχθιζαν τον Ήλιο στις αρχαίες μυθολογίες.Και ίσως αυτή η επιστροφή να μην είναι τυχαία.

Παρά την επιστημονική γνώση που διαθέτουμε σήμερα, μια ολική έκλειψη εξακολουθεί να προκαλεί παράξενες αντιδράσεις στη φύση: τα πουλιά αναστατώνονται, οι γρύλοι εμφανίζονται, τα ζώα συμπεριφέρονται σαν να έχει πέσει η νύχτα και το φως αποκτά μια ασυνήθιστη ποιότητα. Για λίγα λεπτά, ένας κόσμος που θεωρούμε οικείο αλλάζει πρόσωπο.

Μια έκλειψη φτιαγμένη στο σπίτι

Ο Brian Fridge ακολούθησε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Εδώ και χρόνια εξερευνά μέσα από τα έργα του το φως, την ύλη και το πέρασμα του χρόνου, καταγράφοντας φυσικές διεργασίες που αναδημιουργεί μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Έχει, για παράδειγμα, δημιουργήσει σύννεφα στον καταψύκτη του. Για το View Finder, έφτιαξε έναν μικροσκοπικό Ήλιο πάνω σε ένα τραπέζι.

Χρησιμοποιώντας μια συσκευή θερμικής απεικόνισης συνδεδεμένη σε iPhone, κατέγραψε την αυτοσχέδια έκλειψή του και δημιούργησε μια εξάλεπτη ταινία. Από αυτή απομόνωσε εικόνες διαφορετικών σταδίων του φαινομένου και τις μετέφερε στις πέντε γιγαντοαφίσες του Ντάλας.

Το αποτέλεσμα ήταν τόσο πειστικό, ώστε όταν το View Finder παρουσιάστηκε στο Dallas Contemporary, ο Fridge χρειάστηκε να διευκρινίσει σε θεατές ότι οι εικόνες δεν προέρχονταν από πραγματική έκλειψη.Ήταν μια κατασκευασμένη ψευδαίσθηση, γεννημένη από καθημερινά αντικείμενα.

Και σε μια εποχή όπου οι υπολογιστές και η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να παράγουν εικόνες σχεδόν απεριόριστου ρεαλισμού, ο Fridge επιλέγει συνειδητά τον περιορισμό: ένα φωτιστικό, έναν δίσκο, ένα νήμα, ένα μικρό μοτέρ.

«Μου αρέσει το νόημα που μπορεί να προκύψει μέσα από κάτι τόσο περιορισμένο, όταν οι ίδιοι αυτοί οι περιορισμοί γίνονται αισθητοί», λέει, αναφερόμενος στις εξαιρετικά ρεαλιστικές απεικονίσεις που μπορούν σήμερα να δημιουργηθούν με τη βοήθεια ενός υπολογιστή ή της τεχνητής νοημοσύνης.

Με το View Finder, ο Fridge θέλησε, όπως εξηγεί, να διερευνήσει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι βλέπουν και αντιλαμβάνονται τα πράγματα. Μπορεί κανείς να φορέσει ειδικά γυαλιά προστασίας και να στρέψει το βλέμμα στον ουρανό για να παρακολουθήσει μια ηλιακή έκλειψη ή να περάσει με το αυτοκίνητο δίπλα από μια διαφημιστική πινακίδα στην άκρη ενός αυτοκινητόδρομου και να ανακαλύψει νόημα σε μια στατική εικόνα.

«Ελπίζω ότι αυτό θα καταφέρει να κάνει εκείνο που κάνει η τέχνη», λέει. «Για μένα, αυτό σημαίνει να καλλιεργεί την περιέργεια και το δέος και, ελπίζω, να μας οδηγεί σε πιο σύνθετους και διαφορετικούς τρόπους να βλέπουμε τον κόσμο».

Με πληροφορίες από Smithsonianmag