Στη νέα του έκδοση, ο Massimiliano Gioni, διευθυντής του New Museum στη Νέα Υόρκη, προσφέρει μια ματιά στα παρασκήνια της Μπιενάλε της Βενετίας, μέσα από συνομιλίες με 16 επιμελητές που έχουν εργαστεί στη διάσημη διοργάνωση. Ο Gioni διετέλεσε καλλιτεχνικός διευθυντής της Μπιενάλε το 2013 και γνωρίζει από πρώτο χέρι τις προκλήσεις αλλά και τα προνόμια που συνοδεύουν έναν τέτοιο ρόλο. Μέσα από το βιβλίο του επιχειρεί να φωτίσει τις ιδιαιτερότητες, τις δυσκολίες και τα πλεονεκτήματα της διοργάνωσης της σημαντικότερης Μπιενάλε σύγχρονης τέχνης στον κόσμο.
«Αυτή η ανθολογία συνεντεύξεων που πραγματοποίησε ο Gioni προτείνει ένα ταξίδι 33 χρόνων, από το 1993 έως το 2026, καταγράφοντας τις διαφορετικές προσεγγίσεις, τα οράματα και τις προκλήσεις που αντιμετώπισαν οι επιμελητές, μέσα από ανέκδοτες ιστορίες και αναμνήσεις από τις εμπειρίες τους», αναφέρει ανακοίνωση του εκδοτικού οίκου.
Στην έκδοση συμμετέχουν οι Achille Bonito Oliva, Jean Clair, Harald Szeemann, Francesco Bonami, Rosa Martínez, María de Corral, Daniel Birnbaum, Bice Curiger, Okwui Enwezor, Christine Macel, Ralph Rugoff, Cecilia Alemani, Adriano Pedrosa και Robert Storr, πρώην κοσμήτορα της Σχολής Τέχνης του Πανεπιστημίου Yale, ο οποίος επιμελήθηκε την 52η Μπιενάλε της Βενετίας το 2007.
Ακολουθεί επιμελημένο απόσπασμα από τη συνομιλία με τον Storr.
Απόσπασμα από το High Waters: An Oral History of the Venice Biennale
Massimiliano Gioni: Θα ήθελα να ξεκινήσω με την ερώτηση που συνήθως κάνω τελευταία: πώς πιστεύετε ότι θα μείνει στη μνήμη η δική σας Μπιενάλε;
Robert Storr: Ελπίζω να μην ξεχαστεί, αλλά δεν μπορώ να σας πω, πόσο μάλλον να επηρεάσω, τον τρόπο με τον οποίο θα τη θυμούνται. Η δική μου Μπιενάλε ήταν ασυνήθιστη ως προς αυτό που επιχείρησε να κάνει. Το αν το πέτυχε ή όχι είναι άλλο ζήτημα. Προσπάθησε, όμως, να αποκτήσει έναν διεθνή χαρακτήρα με έναν τρόπο που είχε να συμβεί εδώ και πολύ καιρό. Για παράδειγμα, ήμουν ο πρώτος επιμελητής που ταξίδεψε στην Αφρική για έρευνα και συμπεριέλαβα πολλούς Αφρικανούς καλλιτέχνες. Ήταν επίσης μια Μπιενάλε λιγότερο θεματική και περισσότερο επικεντρωμένη στην τέχνη και την ατελείωτη ποικιλομορφία της. Δεν προσπαθούσα να κάνω γενικές διαπιστώσεις, με μία εξαίρεση, η οποία ήταν σημαντική για μένα: να πω ότι πλέον δεν ζούμε τόσο σε έναν «παγκόσμιο» κόσμο όσο σε έναν κοσμοπολίτικο, πραγματικά διεθνή κόσμο της τέχνης, και ότι πρέπει να αναζητούμε την τέχνη οπουδήποτε μπορεί να βρίσκεται.
MG: Θυμάμαι ιδιαίτερα ορισμένους εξαιρετικούς καλλιτέχνες και έργα στη δική σας Μπιενάλε: την αίθουσα του Sigmar Polke στο Κεντρικό Περίπτερο, τις ταινίες του Yang Fudong στο Arsenale, αλλά και τον El Anatsui, ο οποίος μέσα από εκείνη την Μπιενάλε γνώρισε για πρώτη φορά τόσο σημαντική διεθνή αναγνώριση.
RS: Κατά κάποιον τρόπο, η παρουσίαση του Fudong ήταν εκείνη για την οποία ένιωθα τη μεγαλύτερη υπερηφάνεια, επειδή το κορυφαίο έργο του, Seven Intellectuals in Bamboo Forest (2003), αποτελούνταν από πολλά μέρη. Ήταν μια εκπληκτική ταινία σε επεισόδια, θα μπορούσαμε να πούμε, την οποία σχεδόν κανείς δεν είχε δει ποτέ ολόκληρη. Του είπα ότι θα την παρουσίαζα μόνο εφόσον μπορούσαμε να έχουμε ολόκληρο το έργο, και τα καταφέραμε. Οι πέντε ξεχωριστές αίθουσες προβολής της ταινίας εκτείνονταν σχεδόν σε όλο το μήκος του Arsenale, σαν τη ραχοκοκαλιά του.
MG: Πώς επιλέξατε τους καλλιτέχνες; Τους προσεγγίσατε με βάση κάποιο θέμα ή επιλέξατε πρώτα τα έργα;
RS: Προσέγγισα καλλιτέχνες που πίστευα ότι θα μπορούσαν πραγματικά να συμβάλουν στο θέμα. Για να το θέσω κάπως ωμά και απλουστευτικά, η βασική ιδέα ήταν η εξής: ήρθε η ώρα να ξεπεράσουμε τον διαχωρισμό νου και σώματος. Ήρθε η ώρα να σταματήσουμε να αντιπαραθέτουμε τον Εξπρεσιονισμό με τον Εννοιολογισμό. Αντίθετα, ήθελα να ασχοληθώ με την τέχνη σε όλες τις μορφές της και με τους τρόπους με τους οποίους η καλή τέχνη αγγίζει όλες τις πτυχές των δυνατοτήτων και των ικανοτήτων μας, όλες τις διαστάσεις της ψυχής και των αισθήσεών μας. Αυτό ήταν το κεντρικό σημείο της Μπιενάλε μου. Αναζητούσα ανθρώπους των οποίων η τέχνη ενσάρκωνε με τον πιο συναρπαστικό τρόπο αυτή την ένταση, μέσα από διαφορετικά μέσα και εκφραστικούς τρόπους. Ο Bruce Nauman ήταν, υπό αυτή την έννοια, ο πιο εμβληματικός καλλιτέχνης, αλλά φυσικά υπήρχαν πολλοί ακόμη.
MG: Ποια ήταν τα έργα του Nauman;
RS: Ο Nauman παρουσίασε δύο γλυπτά που ήταν νιπτήρες ή, καλύτερα, σιντριβάνια με τρεχούμενο νερό.
MG: Ναι, βέβαια. Πολύ όμορφα, στο Κεντρικό Περίπτερο, σε μία από τις μικρότερες αίθουσες στα δεξιά.
RS: Υπήρχαν επίσης αρκετοί καλλιτέχνες, όπως η Jenny Holzer, για παράδειγμα, των οποίων τα έργα είχαν έντονο συναισθηματικό στοιχείο, ενώ ταυτόχρονα βασίζονταν σε εννοιολογικές μεθοδολογίες.
MG: Καταφέρατε να δημιουργήσετε έναν διάλογο με τα εθνικά περίπτερα; Είναι πάντοτε κάπως δύσκολο να ασκήσει κανείς πραγματική επιρροή στα περίπτερα, καθώς η επιλογή των καλλιτεχνών και των επιμελητών γίνεται πριν από τον διορισμό του διευθυντή.
RS: Δεν νομίζω ότι άσκησα ιδιαίτερη επιρροή, αλλά προσπάθησα να συνομιλήσω με όλους. Συγκάλεσα τους διευθυντές και τους επιμελητές των εθνικών περιπτέρων και τους εξήγησα τα σχέδιά μου και το θέμα της διοργάνωσης. Προσπάθησα, όμως, πολύ να φέρω νέα περίπτερα. Για παράδειγμα, κατέβαλα μια μακρά και συντονισμένη προσπάθεια για να συμμετάσχει η Ινδία, κάτι που τελικά δεν κατέστη δυνατό λόγω της στάσης της ινδικής γραφειοκρατίας. Κατάφερα, ωστόσο, να φέρω την Τουρκία, η οποία είχε καιρό να συμμετάσχει στη Βενετία, και της παραχώρησα δωρεάν ένα περίπτερο.
MG: Υπήρχε επίσης ένα Αφρικανικό Περίπτερο, το οποίο δέχθηκε κάποιες επικρίσεις.
RS: Ναι, ήταν ένα πολύ ιδιαίτερο περίπτερο και, προφανώς, δεν επρόκειτο για εθνικό περίπτερο. Από την αρχή είχα ξεκαθαρίσει ότι, ως λευκός Αμερικανός επιμελητής, ασφαλώς δεν θα μπορούσα να είμαι εγώ εκείνος που θα επέβλεπε την παρουσία μιας έκθεσης σύγχρονης αφρικανικής τέχνης. Χρησιμοποίησα, όμως, τον ρόλο και την επιρροή μου για να δημιουργηθεί αυτή η νέα πρωτοβουλία και να εξασφαλιστεί χρηματοδότηση. Με λίγα λόγια, άνοιξα διάπλατα μια πόρτα και άφησα άλλους να αποφασίσουν για το εγχείρημα και να το οργανώσουν.
Επέλεξα μια απολύτως ανεξάρτητη κριτική επιτροπή από Αφρικανούς και Αφροαμερικανούς ειδικούς, προκειμένου να αξιολογήσει τις προτάσεις που είχαν κληθεί να υποβάλουν διάφοροι επιμελητές. Η μόνη κριτική προήλθε από τον Okwui Enwezor, ο οποίος ήθελε να αναλάβει ο ίδιος το Αφρικανικό Περίπτερο, αλλά δεν ήθελε να ανταγωνιστεί άλλους υποψηφίους ούτε να υποβάλει το πρότζεκτ του στην κριτική επιτροπή.
MG: Επιστρέφοντας στον δικό σας ρόλο, πώς μάθατε ότι είχατε επιλεγεί για να διευθύνετε την Μπιενάλε της Βενετίας;
RS: Νομίζω ότι δέχθηκα απλώς ένα τηλεφώνημα από τον τότε πρόεδρο της Μπιενάλε, Davide Croff. Αιφνιδιάστηκα εντελώς και αναρωτήθηκα: «Είναι πραγματικά για μένα; Πρέπει να το κάνω ή όχι;». Μίλησα με κάποιους φίλους... Στην πραγματικότητα, νομίζω ότι, από κάποια παράξενη σύμπτωση, ήταν η Emilie Kilgore, σύντροφος του Willem de Kooning, που πρότεινε το όνομά μου σε κάποιον μέσα στην Μπιενάλε, αν και υποθέτω ότι η Μπιενάλε γνώριζε ή τουλάχιστον είχε ελέγξει τα προσόντα μου.
MG: Εκείνη την εποχή βρισκόσασταν ακόμη στο Museum of Modern Art [της Νέας Υόρκης], σωστά;
RS: Όχι, είχα ήδη φύγει από το MoMA δύο χρόνια νωρίτερα. Επομένως, μπορούσα να ξεκινήσω από την αρχή. Μόλις είχα επιμεληθεί την Μπιενάλε της Σάντα Φε, ενώ είχα επίσης συμμετάσχει στην οργανωτική επιτροπή της Μπιενάλε του Σίδνεϊ και στη δημιουργία της Μπιενάλε της Μόσχας. Με βάση αυτές τις εμπειρίες, είχα κάποια αυτοπεποίθηση ότι μπορούσα να διαχειριστώ μια διοργάνωση αυτού του μεγέθους. Όταν ήρθε η πρόταση από τη Βενετία, είπα απλώς: «Εντάξει, βέβαια».
MG: Δεν γνωρίζω αν πράγματι ισχύει, αλλά έχω ακούσει ότι σας είχαν προσεγγίσει αρχικά για να επιμεληθείτε τη διοργάνωση του 2005.
RS: Είχα επιλεγεί για δύο διοργανώσεις. Είπα, όμως, αμέσως ότι δεν θα μπορούσα να είμαι έτοιμος εγκαίρως για τη διοργάνωση του 2005, επειδή το χρονοδιάγραμμα ήταν πραγματικά πολύ πιεστικό. Έτσι είπα: «Κοιτάξτε, γνωρίζω δύο ανθρώπους στους οποίους νομίζω ότι θα μπορούσατε να απευθυνθείτε». Θεωρούσα σημαντικό να συμπεριλάβουν επιτέλους και κάποιες γυναίκες, γι' αυτό πρότεινα να διορίσουν τη María de Corral και τη Rosa Martínez. Τις πρότεινα επειδή πίστευα ότι μπορούσαν να συνεργαστούν και να μοιραστούν το βάρος της διοργάνωσης. Πρότεινα επίσης τη Γαλλίδα επιμελήτρια Suzanne Pagé, η οποία δεν ήθελε να το αναλάβει επειδή δεν επιθυμούσε να μοιραστεί την ευθύνη με κανέναν. Έτσι έχουν τα πράγματα.
MG: Και στη συνέχεια σας όρισαν διευθυντή της διοργάνωσης του 2007.
RS: Ναι. Η συμφωνία ήταν ότι θα αναλάμβανα δύο διοργανώσεις, το 2007 και το 2009. Μέχρι το τέλος της Μπιενάλε του 2007, όμως, ήταν πλέον σαφές ότι δεν θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε να συνεργαζόμαστε, επειδή είχα αντισταθεί έντονα στις πιέσεις που μου ασκούσαν. Υπήρχαν επίσης πάρα πολλά προβλήματα με τον προϋπολογισμό.
- High Waters: An Oral History of the Venice Biennale, επιμέλεια Massimiliano Gioni.Το βιβλίο κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2026, στην αγγλική γλώσσα, σε μαλακό εξώφυλλο διαστάσεων 15 × 21 εκ. και αριθμεί 200 σελίδες. Η τιμή του είναι 20 ευρώ (ISBN: 978-3-03764-640-3, EAN: 9783037646403).
Με πληροφορίες από The Art Newspaper