Μπορεί μια γκαλερί να πουλήσει ένα έργο τέχνης και στη συνέχεια να αποφασίσει ότι ο αγοραστής δεν είναι ο «κατάλληλος» άνθρωπος για να το έχει στην κατοχή του; Το ερώτημα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ασυνήθιστης δικαστικής διαμάχης στη Βρετανία, η οποία αφορά τρία έργα της Σουηδής καλλιτέχνιδας Monica Sjöö και τη γνωστή λονδρέζικη γκαλερί Alison Jacques.
Οι Yoed και Natasha Anise έχουν προσφύγει στη δικαιοσύνη εναντίον της γκαλερί για παραβίαση συμβολαίου, μετά την ακύρωση της πώλησης τριών έργων της Sjöö, έπειτα από αντιρρήσεις των εκπροσώπων της καλλιτεχνικής κληρονομιάς της.
Σύμφωνα με το The Art Newspaper, το οποίο αποκάλυψε την υπόθεση στις 14 Αυγούστου, η εκδίκαση έχει προγραμματιστεί για τον Μάρτιο του 2027 στο Central London County Court.
Η υπόθεση αφορά μάλιστα την πρώτη αγορά έργων τέχνης που πραγματοποίησε ποτέ το ζευγάρι. Πρόκειται για τους πίνακες Meeting the Ancestors at Avebury (1993), Forest Beings (1997) και Amazon Women of the Bronze Age (1999), τους οποίους αγόρασαν από την Alison Jacques στις 6 Οκτωβρίου 2023.
Η συνολική τιμή αγοράς ήταν £264.000, μετά από έκπτωση 20% επί της αρχικής τιμής των £330.000. Οι Anise, οι οποίοι μοιράζουν τον χρόνο τους μεταξύ Στοκχόλμης και Όστιν του Τέξας και δραστηριοποιούνται στον χώρο της τεχνολογίας, είχαν γνωρίσει το έργο της Sjöö μέσα από την αναδρομική έκθεση The Great Cosmic Mother στο Moderna Museet της Στοκχόλμης.
Το δείπνο που άλλαξε την πώληση
Η συμφωνία πήρε απροσδόκητη τροπή λίγο περισσότερο από έναν μήνα μετά την αγορά. Στις 16 Νοεμβρίου 2023, οι Anise συνάντησαν συγγενείς της Sjöö,, οι οποίοι εκπροσωπούν την καλλιτεχνική κληρονομιά της, σε δείπνο για τα εγκαίνια της αναδρομικής έκθεσης της καλλιτέχνιδας στο Modern Art Oxford. Λίγες ημέρες αργότερα, η σύμβουλος τέχνης του ζευγαριού, Marie St Germain, ενημερώθηκε από την Alison Jacques ότι οι εκπρόσωποι της καλλιτεχνικής κληρονομιάς της καλλιτέχνιδας ήθελαν να ακυρωθεί η πώληση.
Σύμφωνα με όσα δήλωσε η Natasha Anise στο The Art Newspaper, κατά τη διάρκεια του δείπνου είχε αναφέρει ότι η ίδια και ο σύζυγός της δεν είχαν αγοράσει ποτέ ξανά έργο τέχνης και ότι ενδεχομένως να μην αγόραζαν ξανά στο μέλλον. Η ίδια υποστηρίζει ότι τα σχόλια δεν έγιναν με τη σοβαρότητα που τους αποδόθηκε.
Το ζευγάρι υποστηρίζει επίσης ότι, σε emails του Νοεμβρίου του 2023, η Jacques ανέφερε πως η γκαλερί είχε παραπλανηθεί από τη σύμβουλό τους ως προς το προφίλ τους ως συλλεκτών και ότι η συμπεριφορά της Natasha Anise είχε προκαλέσει δυσφορία σε εκπροσώπους της καλλιτεχνικής κληρονομιάς της Sjöö.
Η γκαλερί παρουσιάζει διαφορετική εκδοχή. Στην ανταγωγή της υποστηρίζει ότι η σύμβουλος τέχνης είχε παρουσιάσει τους Anise πριν από την πώληση ως ανθρώπους που «άρχιζαν να συλλέγουν» και είχαν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε σημαντικούς υποστηρικτές της καλλιτέχνιδας.
Κατά την Alison Jacques, η μετέπειτα δήλωση ότι δεν είχαν αγοράσει ποτέ προηγουμένως τέχνη ερχόταν σε αντίθεση με αυτή την εικόνα.
Τα έργα «για τα παιδικά δωμάτια»
Ακόμη πιο ασυνήθιστη πτυχή της υπόθεσης αφορά το πού σκόπευε το ζευγάρι να τοποθετήσει τα έργα. Σύμφωνα με την ανταγωγή της γκαλερί, η Natasha Anise είχε πει ότι σκόπευε να κρεμάσει τους πίνακες στα δωμάτια των παιδιών της. Η γκαλερί υποστηρίζει ότι κάτι τέτοιο δεν ήταν ενδεδειγμένο, λόγω της εύθραυστης κατάστασης των έργων και του γεγονότος ότι δεν προστατεύονταν από γυαλί.
Στην ανταγωγή της, η Alison Jacques προχωρεί ακόμη περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι οι αγοραστές δεν είχαν πρόθεση να συμβάλουν στην ευρύτερη αναγνώριση του έργου της Sjöö, για παράδειγμα μέσω δανεισμού των πινάκων σε μουσεία, αλλά τους προόριζαν ουσιαστικά για τη διακόσμηση των παιδικών δωματίων.
Η Natasha Anise απορρίπτει τον ισχυρισμό και δηλώνει στο The Art Newspaper ότι σκόπευε να λειτουργήσει ως υπεύθυνη θεματοφύλακας των έργων και να τα δανείζει σε μουσειακές εκθέσεις.
Πλήρωσαν, αλλά δεν παρέλαβαν ποτέ
Το νομικά κρίσιμο σημείο της διαμάχης αφορά το πότε ακριβώς πέρασε η κυριότητα των έργων στους αγοραστές.
Οι Anise κατέβαλαν ολόκληρο το ποσό στις 6 Οκτωβρίου 2023. Δεν παρέλαβαν όμως αμέσως τους πίνακες, καθώς τα έργα συμμετείχαν στην έκθεση του Modern Art Oxford και στη συνέχεια επρόκειτο να ταξιδέψουν στο Moderna Museet Malmö, στο πλαίσιο της περιοδείας της αναδρομικής έκθεσης της Sjöö.
Μάλιστα, βάσει της συμφωνίας, τα έργα θα παρουσιάζονταν στα μουσεία με την ένδειξη ότι είχαν παραχωρηθεί ως δάνειο από την «The Anise Family».
Το The Art Newspaper αναφέρει ότι εξέτασε την ηλεκτρονική αλληλογραφία μεταξύ της Jacques, της St Germain και του Yoed Anise από τον Νοέμβριο του 2023 μέχρι τον Μάρτιο του 2024. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, το συμβόλαιο όριζε ότι η κυριότητα των έργων θα περνούσε στον αγοραστή μόλις καταβάλλονταν τα χρήματα.
Η Jacques είχε, αρχικά, υποστηρίξει ότι αυτό θα συνέβαινε μόνο αφού η γκαλερί πλήρωνε με τη σειρά της τους εκπροσώπους της καλλιτεχνικής κληρονομιάς της Sjöö. Στην ανταγωγή της, ωστόσο, η γκαλερί αναγνωρίζει ότι αυτή η ερμηνεία ήταν λανθασμένη και ότι οι πίνακες είχαν πράγματι περάσει στην κυριότητα των Anise με την πληρωμή.
Τελικά, τα έργα δεν έφτασαν ποτέ στο Malmö. Όταν οι δικηγόροι του ζευγαριού ενημέρωσαν το Modern Art Oxford για τη διαμάχη, τον Φεβρουάριο του 2024, το μουσείο έστειλε τους πίνακες πίσω στην Alison Jacques, όπου, σύμφωνα με το δημοσίευμα, παραμένουν αποθηκευμένοι.
Ζητούν επιστροφή χρημάτων και αποζημίωση
Η γκαλερί επιχείρησε την 1η Δεκεμβρίου 2023 να επιστρέψει τα χρήματα του ζευγαριού, ωστόσο η μεταφορά δεν ολοκληρώθηκε λόγω τραπεζικού προβλήματος.
Τον Φεβρουάριο του 2024, σύμφωνα πάντα με το The Art Newspaper, η Jacques ενημέρωσε τους Anise ότι οι εκπρόσωποι της καλλιτεχνικής κληρονομιάς της Sjöö είχαν συμφωνήσει είτε να τηρηθεί η συμφωνία και να παραδοθούν τα έργα στο ζευγάρι είτε να ακυρωθεί η πώληση και να επιστραφεί ολόκληρο το ποσό μαζί με τόκους.
Οι Anise δεν αποδέχθηκαν καμία από τις δύο επιλογές και με την αγωγή τους ζητούν επιστροφή των £264.000 που κατέβαλαν, καθώς και επιπλέον £66.000, ποσό που αντιστοιχεί στην έκπτωση 20% που είχαν λάβει και το οποίο θεωρούν ότι αντικατοπτρίζει μέρος της αγοραίας αξίας των έργων.
Ζητούν επίσης £26.400 για την αμοιβή της συμβούλου τέχνης, £9.091 για τα έξοδα του ταξιδιού τους στη Βρετανία, τα νομικά τους έξοδα και προσωρινή αποζημίωση £26.400 για την απώλεια «απόλαυσης, ωφέλειας, κύρους και αξίας κληρονομιάς». Στην τελευταία απαίτηση εντάσσουν και το γεγονός ότι έχασαν την ευκαιρία να εμφανίζονται ως οι ιδιοκτήτες που είχαν δανείσει τα έργα στις μουσειακές εκθέσεις.
Η Alison Jacques αρνείται ότι παραβίασε τη συμφωνία. Στην ανταγωγή της υποστηρίζει ότι για περίπου δέκα μήνες οι αγοραστές δεν δέχονταν ούτε να παραλάβουν τα έργα ούτε να θεωρήσουν την πώληση ακυρωμένη και να πάρουν πίσω τα χρήματά τους. Η γκαλερί απορρίπτει επίσης τις πρόσθετες οικονομικές απαιτήσεις τους, χαρακτηρίζοντάς τες αβάσιμες.
Νομικός εκπρόσωπος της Alison Jacques δήλωσε στο The Art Newspaper ότι η θέση της γκαλερί παραμένει αυτή που καταγράφεται στα δικόγραφα που έχει καταθέσει.
Ποια ήταν η Monica Sjöö
Γεννημένη στη Σουηδία το 1938 και εγκατεστημένη για μεγάλο μέρος της ζωής της στο Μπρίστολ, η Monica Sjöö υπήρξε καλλιτέχνιδα, συγγραφέας και ακτιβίστρια, με το έργο της να συνδέεται στενά με τον φεμινισμό, την οικολογία, την πολιτική και την πνευματικότητα.
Η ίδια περιέγραφε τον εαυτό της ως «ριζοσπάστρια αναρχική/οικοφεμινίστρια και καλλιτέχνιδα, συγγραφέα και στοχάστρια της Θεάς, με ενδιαφέρον για την πνευματικότητα της Γης», σύμφωνα με το αρχείο της Alison Jacques, η οποία εκπροσωπεί την καλλιτεχνική κληρονομιά της Sjöö από τον Μάιο του 2023.
Ένα από τα γνωστότερα έργα της είναι το God Giving Birth (1968), στο οποίο ο Θεός παρουσιάζεται ως γυναικεία μορφή που γεννά. Το έργο είχε προκαλέσει αντιδράσεις για βλασφημία και προσβολή της δημοσίας αιδούς και απομακρύνθηκε από δημόσια έκθεση περισσότερες από μία φορές.
Η Sjöö πέθανε το 2005, σε ηλικία 66 ετών. Η αναδρομική Monica Sjöö: The Great Cosmic Mother, γύρω από την οποία ξετυλίγεται και η σημερινή δικαστική διαμάχη, παρουσιάστηκε αρχικά στο Moderna Museet στη Στοκχόλμη, ακολούθως στο Modern Art Oxford και στη συνέχεια στο Moderna Museet Malmö.
Η υπόθεση των Anise και της Alison Jacques αναμένεται να εκδικαστεί τον Μάρτιο του 2027.