Η Yayoi Kusama περιγράφεται συχνά ως η σημαντικότερη εν ζωή καλλιτέχνις της Ιαπωνίας. Πέρα όμως από τους χαρακτηρισμούς και τις κατατάξεις, είναι αναμφίβολα μία από τις πιο συναρπαστικές και αντιφατικές προσωπικότητες της παγκόσμιας καλλιτεχνικής σκηνής.
Θεωρείται μια πρωτοφεμινιστική εμβληματική μορφή, η οποία, από τη δεκαετία του 1950 και μετά, έχει δημιουργήσει ένα απολύτως ιδιοσυγκρασιακό έργο που περιλαμβάνει περιβάλλοντα, γλυπτά, ζωγραφική και performances. Έργα άμεσα αναγνωρίσιμα χάρη στην εμμονική επανάληψη μοτίβων, τις περίφημες κουκκίδες της και τις φαλλικές προεξοχές που επανέρχονται σε μεγάλο μέρος της δημιουργίας της.
Η καταναγκαστική επανάληψη, συνδεδεμένη με τις ψυχικές δυσκολίες που έχει αντιμετωπίσει, υπήρξε καθοριστική για την καλλιτεχνική της πρακτική. Η ίδια έχει περιγράψει παραισθήσεις από την παιδική της ηλικία, κατά τις οποίες μοτίβα εξαπλώνονταν παντού, κατακλύζοντας το σύμπαν, μέχρι που η ίδια και όλα όσα την περιέβαλλαν έμοιαζαν να εξαφανίζονται.
Κι αν στις performances της η Kusama συχνά επιχειρούσε ακριβώς αυτή την εξαφάνιση, καμουφλάροντας το σώμα της μέσα σε περιβάλλοντα γεμάτα κουκκίδες, η δημόσια παρουσία της ακολούθησε την αντίθετη πορεία. Η φήμη της ενισχύθηκε και μέσα από μια επίμονη, συνειδητή αυτοπροβολή.
Οι performances της βρήκαν πρόσφορο έδαφος στην ψυχεδελική εποχή και στην κουλτούρα της «ελεύθερης αγάπης» που αναπτυσσόταν τότε, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τα περίφημα γυμνά «όργια» της, τα οποία τράβηξαν έντονα την προσοχή των mainstream μέσων ενημέρωσης.
Το έργο της είναι, παραδόξως, σχεδόν αδύνατο να διαχωριστεί από την ίδια της την εικόνα, η οποία εξακολουθεί να εμφανίζεται σε περιοδικά τέχνης και μόδας σε ολόκληρο τον κόσμο.
Κι όμως, μετά τον θάνατο του πατέρα της και του στενού της φίλου, καλλιτέχνη Joseph Cornell, η Kusama εγκατέλειψε τη ζωή της Νέας Υόρκης και επέστρεψε στο Τόκιο. Από το 1977 ζούσε οικειοθελώς σε ψυχιατρική κλινική, συνεχίζοντας παράλληλα να εργάζεται συστηματικά στο στούντιό της.
Ύστερα από μια περίοδο σχετικής απουσίας από τη διεθνή καλλιτεχνική σκηνή, επιλέχθηκε το 1993 για να εκπροσωπήσει την Ιαπωνία στην Μπιενάλε της Βενετίας. Η επιστροφή αυτή σηματοδότησε μια νέα εποχή στην καριέρα της, την οποία ακολούθησαν μεγάλες ατομικές εκθέσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.
Στην αποκλειστική αυτή συνέντευξη, καθώς ετοιμαζόταν για την πρώτη της έκθεση στην Victoria Miro Gallery του Λονδίνου έπειτα από σχεδόν μία δεκαετία, η Yayoi Kusama ανατρέχει στην ξεχωριστή πορεία και διαδρομή της και μιλά για την τέχνη ως εμμονή, καταφύγιο και τρόπο ύπαρξης.
ArtReview: Έχετε πει ότι «αν δεν υπήρχε η τέχνη, θα είχα αυτοκτονήσει εδώ και πολύ καιρό». Τι είναι αυτό στη δημιουργία τέχνης που κάνει τη ζωή πιο εύκολη;
Yayoi Kusama: Έχω ζήσει τη ζωή μου δίνοντας όλο μου το είναι στον δρόμο που ονομάζεται «αγάπη για πάντα».
ArtReview: Έχει αλλάξει η διαδικασία δημιουργίας της τέχνης σας καθώς εξελισσόταν η καριέρα σας ή παραμένει ίδια όπως ήταν πάντοτε;
Yayoi Kusama: Έχω περάσει κάθε μέρα, βήμα προς βήμα, παλεύοντας πάντοτε με την τέχνη. Αυτή η ευθεία πορεία με βοήθησε να εξελιχθώ μέσα από μια αδιάκοπη διαδικασία δημιουργίας.
ArtReview: Πιστεύετε ότι η τέχνη που δημιουργείτε στην Ιαπωνία διαφέρει από εκείνη που δημιουργούσατε στη Νέα Υόρκη; Σε ποιον βαθμό ο τόπος και το περιβάλλον επηρεάζουν το αποτέλεσμα της δουλειάς σας;
Yayoi Kusama: Ανεξάρτητα από το πού δημιουργώ τέχνη, είτε στο Τόκιο είτε σε άλλα μέρη του κόσμου, η τέχνη που δημιουργώ παραμένει πάντοτε μαζί μου ως «η φιλοσοφία της Kusama». Η σκέψη μου παραμένει στραμμένη στην αγάπη που αγκαλιάζει ολόκληρο τον κόσμο, καθώς και στη ζωή και τον θάνατο.
ArtReview: Συχνά σας χαρακτηρίζουν ως τη σημαντικότερη εν ζωή καλλιτέχνιδα της Ιαπωνίας. Σε ποιον βαθμό θεωρείτε το έργο σας «ιαπωνικό»;
Yayoi Kusama: Αντί να θεωρώ τον εαυτό μου Γιαπωνέζα καλλιτέχνιδα, θεωρώ ότι είμαι μια καλλιτέχνις που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της τέχνης παγκοσμίως. Ειλικρινής μου επιθυμία είναι η αγάπη να παραμένει για πάντα άπειρη μέσα στο σύμπαν.
ArtReview: Παρακολουθείτε τι κάνουν άλλοι σύγχρονοι καλλιτέχνες ή ακολουθείτε αποκλειστικά τον δικό σας δρόμο;
Yayoi Kusama: Έχω επικεντρωθεί στις δικές μου δραστηριότητες. Δεν δίνω προσοχή σε όσα κάνουν οι άλλοι καλλιτέχνες. Κάθε μέρα επικεντρώνομαι στις σκέψεις και στις επιδιώξεις που αφορούν τη δική μου τέχνη.
ArtReview: Τι ελπίζετε να μεταδώσετε στον θεατή;
Yayoi Kusama: Ελπίζω να μεταδώσω ότι η αγάπη υπάρχει για πάντα μέσα στο σύμπαν και να μοιραστώ μαζί τους την ευχή για ειρήνη στη Γη, χωρίς τρόμο και πόλεμο.
ArtReview: Όταν δημιουργείτε ένα έργο, σε ποιον βαθμό σκέφτεστε τον τρόπο με τον οποίο αυτό θα επικοινωνήσει με τους άλλους ανθρώπους;
Yayoi Kusama: Εγώ είμαι εγώ. Οι άλλοι είναι οι άλλοι. Διαφέρουμε με πολλούς τρόπους. Πίσω από την τέχνη, ωστόσο, υπάρχουν επιδιώξεις κοινές για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Νιώθω μεγάλη χαρά όταν τις ανακαλύπτω.
ArtReview: Ποιοι καλλιτέχνες έχουν επηρεάσει το έργο σας;
Yayoi Kusama: Εγώ η ίδια. Η μεγαλύτερη φιλοδοξία της ζωής μου είναι να ανακαλύψω τον εαυτό μου και να δημιουργώ έργα τέχνης.
ArtReview: Πώς αισθάνεστε γνωρίζοντας ότι εσείς επηρεάζετε άλλους ανθρώπους;
Yayoi Kusama: Νιώθω μεγάλη χαρά. Θα ήθελα να συνεχίσω να προσπαθώ ακόμη περισσότερο, θέτοντας όλο και υψηλότερους στόχους. Θα ήθελα οι άνθρωποι να αξιολογούν τα έργα μου αφού τα έχω ολοκληρώσει.
ArtReview: Εργάζεστε με ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα μέσων. Πώς αποφασίζετε αν μια ιδέα θα γίνει γλυπτό, performance, ζωγραφικό έργο, μόδα, ποίηση, εγκατάσταση ή κινηματογραφικό έργο; Ή μήπως δεν υπάρχει ουσιαστικά απόσταση ανάμεσα στην ιδέα και τη μετατροπή της σε έργο;
Yayoi Kusama: Κάθε φορά που σχηματίζεται μια ιδέα στο μυαλό μου, ενσωματώνω νέα θέματα στο έργο μου, το ένα μετά το άλλο.
ArtReview: Μετά την περίοδο που ζήσατε στη Νέα Υόρκη, ο κόσμος της τέχνης έμοιαζε για ένα διάστημα να σας έχει ξεχάσει. Στη συνέχεια γνωρίσατε τεράστια επιτυχία και αναγνώριση σε σχετικά προχωρημένο στάδιο της καριέρας σας. Γιατί πιστεύετε ότι ο κόσμος της τέχνης άργησε τόσο να αναγνωρίσει τη διαχρονική σημασία του έργου σας;
Yayoi Kusama: Η φήμη ήρθε σε μένα με έναν αρκετά φυσικό τρόπο, χωρίς να με απασχολεί ιδιαίτερα. Τώρα πλησιάζω σε μια περίοδο κατά την οποία πρέπει να σκεφτώ σοβαρά τη δική μου ζωή και τον θάνατό μου.
ArtReview: Θεωρείτε το έργο σας, όπως το έχουν χαρακτηρίσει άλλοι, ιδιαίτερα φεμινιστικό;
Yayoi Kusama: Δεν το έχω σκεφτεί ποτέ.
ArtReview: Μεγαλώσατε σε ένα αρκετά συμβατικό περιβάλλον. Αυτό σας έκανε περισσότερο αποφασισμένη να δημιουργήσετε μια τέχνη που παραβιάζει τα όρια και τις συμβάσεις;
Yayoi Kusama: Έχω υποφέρει στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου εξαιτίας του περιβάλλοντος στο οποίο μεγάλωσα. Αυτό, ωστόσο, με έκανε πολύ πιο δυνατή.
ArtReview: Καταστρέψατε μεγάλο μέρος του έργου σας όταν φύγατε για τη Νέα Υόρκη. Γιατί το κάνατε και θα κάνατε κάτι αντίστοιχο σήμερα;
Yayoi Kusama: Κατέστρεψα τα παλαιότερα έργα μου για να δημιουργήσω καλύτερα. Όταν έφυγα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε ηλικία είκοσι επτά ετών, έκαψα περίπου 2.000 πίνακες στην όχθη του ποταμού πίσω από το σπίτι των γονιών μου, προκειμένου να δημιουργήσω έναν νέο κόσμο τέχνης.
ArtReview: Έχετε χαρακτηρίσει την τέχνη σας «εμμονική τέχνη». Γιατί;
Yayoi Kusama: Στερεοτυπική δράση, επανάληψη, παραίσθηση, συσσώρευση, εμμονή, το πέπλο της αποπροσωποποίησης, κενότητα, απειρότητα, ψυχοσωματική τέχνη, πολλαπλασιασμός, «κενό», κύτταρο, κατάτμηση, αιωνιότητα, κινητήρια εικόνα. Αυτά είναι ορισμένα από τα θέματα που έχω χρησιμοποιήσει στα έργα μου: στη ζωγραφική, τη γλυπτική αλλά και στις ταινίες μου.
ArtReview: Το έργο σας συχνά εντάσσεται στην κατηγορία της «outsider art». Μπορεί κάποιος να είναι διάσημος και ταυτόχρονα να παραμένει «outsider»;
Yayoi Kusama: Ναι, ασφαλώς και μπορεί. Μέσα από τα έργα μου έγινα μια παγκοσμίως αναγνωρισμένη καλλιτέχνις πριν καν το συνειδητοποιήσω. Αυτό δεν έχει σχέση με το αν το έργο μου χαρακτηρίζεται «outsider art».