Η εικαστική συλλογή του Αριστοτέλη Δημητρίου με τίτλο «Ερημικά Ξωκλήσια και Μονές της Πάφου» αποτελεί ένα ιδιαίτερο εικαστικό ταξίδι στην Ιστορία, τη θρησκευτική παράδοση, το φυσικό τοπίο και τη συλλογική μνήμη της κυπριακής υπαίθρου. Μέσα από την τεχνική της ακουαρέλας, ο Αριστοτέλης Δημητρίου στρέφει το βλέμμα του σε μικρά, συχνά απομονωμένα και λιγότερο προβεβλημένα θρησκευτικά μνημεία, τα οποία παραμένουν διάσπαρτα στις ορεινές, δασώδεις και παράκτιες περιοχές της Πάφου και της ευρύτερης δυτικής Κύπρου. Πρόκειται για ξωκλήσια, παλαιές μονές, καθολικά μοναστηριών και μετόχια που συνδέονται με θρύλους, θαύματα, ασκητές, μοναχούς, ιστορικές περιπέτειες, καταστροφές και αιώνες λατρευτικής ζωής. Ο καλλιτέχνης δεν αντιμετωπίζει τα μνημεία αυτά απλώς ως αρχιτεκτονικά θέματα. Τα προσεγγίζει ως ζωντανούς φορείς μνήμης και ως πέτρινους μάρτυρες μιας Κύπρου που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στη σιωπή της φύσης. Η αρχική ενασχόληση του καλλιτέχνη με την αποτύπωση τοπίων της κυπριακής υπαίθρου τον οδήγησε σταδιακά σε μια βαθύτερη εξερεύνηση του τόπου. Όσο περισσότερο περιπλανιόταν στην ύπαιθρο, τόσο περισσότερο τον προσέλκυαν αυτά τα ταπεινά, αλλά έντονα φορτισμένα από Ιστορία και παράδοση μνημεία. Μέσα από την τέχνη της ακουαρέλας, ο Αριστοτέλης Δημητρίου επιδιώκει να δώσει φωνή στους πέτρινους αυτούς φρουρούς της πίστης και της Ιστορίας και να αναδείξει την ομορφιά που βρίσκεται μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, βυθισμένη στη σιωπή της φύσης. Η ακουαρέλα επιτρέπει την απόδοση με ευαισθησία των μεταβολών του φωτός, των αποχρώσεων της κυπριακής πέτρας, της βλάστησης, της θάλασσας και του ουρανού, χωρίς να χάνεται η αίσθηση της παλαιότητας. Τα ξωκλήσια και οι μονές της συλλογής δεν παρουσιάζονται αποκομμένα από τον χώρο τους. Αντίθετα, το τοπίο αποτελεί οργανικό τμήμα της εικόνας. Η πέτρα, η βλάστηση, οι λόφοι, οι ακτές, οι δρόμοι και η ερημιά γύρω από τα μνημεία δημιουργούν ένα ενιαίο εικαστικό αφήγημα. Έτσι, η ακουαρέλα μετατρέπεται σε κάτι περισσότερο από μια απλή ζωγραφική τεχνική. Γίνεται μέσο καταγραφής και διάσωσης της μνήμης.
Ξωκλήσι Αγίου Γεωργίου Ακάμα
Στο δυτικό τμήμα της χερσονήσου του Ακάμα βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου, ένα απλό και λιτό κτίσμα ιδιαίτερου χαρακτήρα, οικοδομημένο από πέτρα και προικισμένο με πανοραμική θέα προς τη θάλασσα. Η θέση του, μέσα στο άγριο και επιβλητικό τοπίο του Ακάμα, ενισχύει την αίσθηση απομόνωσης που χαρακτηρίζει το μνημείο. Η παράδοση συνδέει την εκκλησία με ερημίτες μοναχούς που ζούσαν στον Ακάμα, προσδίδοντάς της έναν ιδιαίτερο ασκητικό χαρακτήρα. Σημαντική θεωρείται και η αναφορά του Ρώσου μοναχού Βασιλείου Μπράσκι, ο οποίος ταξίδεψε στην Κύπρο το 1735. Ο Μπράσκι αναφέρει την ύπαρξη της εκκλησίας στον Ακάμα ως μετόχι μοναστηριού. Ορισμένες πηγές κάνουν λόγο για την παρουσία μοναστηριακού συγκροτήματος στην περιοχή τουλάχιστον από τον 15ο αιώνα. Πίσω, επομένως, από τη σημερινή λιτή εικόνα του ξωκλησιού διαγράφεται μια ευρύτερη ιστορία μοναχισμού και θρησκευτικής παρουσίας στην απομονωμένη χερσόνησο. Στην εικαστική προσέγγιση του Αριστοτέλη Δημητρίου, ένα τέτοιο μνημείο λειτουργεί ως σημείο συνάντησης ανάμεσα στη θάλασσα, τον ουρανό, τη γη και την ανθρώπινη πίστη. Η πέτρα γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι του τοπίου και η μοναχικότητα του ναού μετατρέπεται σε βασικό εικαστικό στοιχείο.
Ξωκλήσι της Παναγίας του Βλου στον Ακάμα
Σε μια απομονωμένη περιοχή της χερσονήσου του Ακάμα βρίσκεται το μικρό βυζαντινό εκκλησάκι της Παναγίας του Βλου, ή Φλου, το οποίο αγναντεύει τη θάλασσα. Πρόκειται για μονόκλιτο και καμαροσκέπαστο ναό, οικοδομημένο πάνω σε παλαιότερο ναό της Μονής του Αγίου Γεωργίου του Νικοξυλίτη στη Δρούσεια. Στον χώρο φυλάσσεται, επίσης, λαϊκής τέχνης εικόνα της Παναγίας, η οποία φέρει την επιγραφή «του Τυφλού», στοιχείο που συνδέεται με την ιστορία και την ονομασία του ναού. Η παράδοση προσθέτει στο μνημείο μια εντυπωσιακή διάσταση. Σύμφωνα με τον θρύλο, Σαρακηνοί πειρατές αποβιβάστηκαν στην περιοχή με σκοπό το πλιάτσικο. Η Παναγία, σύμφωνα με την αφήγηση, πέτρωσε τα καράβια τους στο σημείο όπου βρίσκονται σήμερα οι λεγόμενες καραβόπετρες. Όταν ο καπετάνιος αντίκρισε το θαυμαστό αυτό θέαμα, ασπάστηκε τον Χριστιανισμό και διέθεσε πολλά χρήματα για την ανοικοδόμηση του ναού. Η ιστορία αυτή, ανεξάρτητα από τον θρυλικό της χαρακτήρα, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της τοπικής προφορικής παράδοσης και καταδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η θρησκευτική πίστη, το φυσικό τοπίο και η συλλογική μνήμη συνδέονται μεταξύ τους. Στην ιστοσελίδα της Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπεδίου αναφέρεται ότι το εκκλησάκι της Παναγίας του Βλου βρίσκεται σε λοφώδη έκταση απέναντι από την ακτή της Λάρας. Για την εικαστική ματιά του Αριστοτέλη Δημητρίου, το μικρό αυτό εκκλησάκι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, τη φύση και την τοπική παράδοση.
Παναγία Χόρταινη - Πελαθούσα
Η εκκλησία της Παναγίας Χόρταινης βρίσκεται στα βόρεια του χωριού Πελαθούσα, σε απόσταση περίπου 1,5 χιλιομέτρου από αυτό. Ο ναός ανήκει στον τύπο του μονόκλιτου με τρούλο και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυρίως για τον ζωγραφικό του διάκοσμο. Αρχικά ολόκληρη η εκκλησία ήταν διακοσμημένη με τοιχογραφίες. Σήμερα σώζονται υπολείμματα της Πλατυτέρας στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας, τμήμα του Παντοκράτορος στον τρούλο, καθώς και αρκετά από τα δώδεκα μετάλλια με αγγέλους. Μεταξύ των παραθύρων του τρούλου σώζονται παραστάσεις προφητών. Ελάχιστες είναι ακέραιες, ενώ οι περισσότερες διατηρούνται από τη μέση και πάνω. Στο δυτικό τυφλό τόξο του βόρειου τοίχου σώζεται μεγάλο τμήμα της Κοίμησης της Θεοτόκου. Άλλη τοιχογραφία, η οποία δεν είναι δυνατό να αναγνωριστεί λόγω της καπνιάς, σώζεται στο δυτικό τυφλό τόξο του νότιου τοίχου. Η κατάσταση διατήρησης των τοιχογραφιών καθιστά δύσκολη τόσο την πλήρη αποτίμηση της καλλιτεχνικής τους αξίας όσο και την ασφαλή χρονολόγησή τους. Οι περισσότερες καλύπτονται από παχύ στρώμα καπνιάς. Ωστόσο, η εξέταση των προφητών στο τύμπανο του τρούλου, οι οποίοι έχουν επηρεαστεί λιγότερο από την καπνιά, επιτρέπει να υποστηριχθεί με κάποια βεβαιότητα ότι οι τοιχογραφίες χρονολογούνται στα τέλη του 15ου αιώνα. Παράλληλα, θεωρείται πιθανό ότι η ίδια η εκκλησία οικοδομήθηκε κατά τον 14ο ή 15ο αιώνα. Για τον Αριστοτέλη Δημητρίου, ένα τέτοιο μνημείο δεν αποτελεί μόνο θέμα αρχιτεκτονικής αποτύπωσης. Είναι ένας χώρος όπου η φθορά γίνεται μέρος της ιστορίας του και όπου η ακουαρέλα μπορεί να αναδείξει τη λεπτότητα της πέτρας, την παλαιότητα και την ατμόσφαιρα ενός ναού που εξακολουθεί να διατηρεί τα ίχνη του παρελθόντος.
Παναγία η Γαλόκτιστη - Πύργος Τηλλυρίας
Ανάμεσα στα χωριά Πάνω και Κάτω Πύργος Τηλλυρίας, στην επαρχία Λευκωσίας, βρίσκεται ένα όμορφο και καλοδουλεμένο εξωκλήσι, αφιερωμένο στην Παναγία και γνωστό με την ονομασία «Γαλόκτιστη». Πρόκειται για μικρό εκκλησάκι, οι τοιχογραφίες του οποίου χρονολογούνται στον 12ο και 14ο αιώνα. Η ανέγερσή του συνδέεται με μια παράδοση θαύματος. Σύμφωνα με τους ντόπιους, παλαιότερα στην περιοχή υπήρχε ένα μικρό χωριό βοσκών, γνωστό ως «χωρκούι». Κάποια εποχή έπεσε μεγάλη αρρώστια στα πρόβατα των κατοίκων. Οι βοσκοί παρακάλεσαν την Παναγία να τους βοηθήσει και, σύμφωνα με την παράδοση, όλα τα ζώα θεραπεύτηκαν. Θέλοντας να ευχαριστήσουν την Παναγία, οι βοσκοί αποφάσισαν να οικοδομήσουν προς τιμήν της ένα μικρό εκκλησάκι, διαφορετικό από τα άλλα. Κατά την ανέγερσή του προσπάθησαν να στερεώσουν τις πέτρες χρησιμοποιώντας νερό και χώμα. Οι πέτρες όμως δεν κολλούσαν και έπεφταν. Τότε, σύμφωνα με τον θρύλο, σκέφτηκαν να χρησιμοποιήσουν γάλα από τα ζώα τους αντί για νερό. Οι πέτρες, ως εκ θαύματος, στερεώθηκαν. Από αυτή την παράδοση προήλθε και η ονομασία Γαλόκτιστη. Η ιστορία αυτή προσθέτει στη συλλογή μια ακόμη διάσταση: τη σχέση της αγροτικής ζωής, της κτηνοτροφίας, της πίστης και της τοπικής αρχιτεκτονικής παράδοσης.
Μονή Αγίου Γεωργίου Νικοξυλίτη - Δρούσεια
Περίπου τρία χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Δρούσειας, στην επαρχία Πάφου, βρίσκεται η Μονή του Αγίου Γεωργίου του Νικοξυλίτη. Η προέλευση του προσωνυμίου «Νικοξυλίτης» δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα, όπως άγνωστη παραμένει και η ακριβής ημερομηνία ίδρυσης της μονής. Σύμφωνα με σχετικές πηγές, η χρονολόγηση της μονής τοποθετείται στον 9ο με 10ο αιώνα. Αναφέρεται, επίσης, ότι ιδρύθηκε από μοναχούς μιας παλαιότερης μονής, αφιερωμένης και πάλι στον Άγιο Γεώργιο, την οποία εγκατέλειψαν εξαιτίας των αραβικών επιδρομών. Η ιστορία της μονής συνδέεται και με τα δραματικά γεγονότα του 1821. Κατά την Ελληνική Επανάσταση, οι Τούρκοι του γειτονικού χωριού Τέρρα επιχείρησαν επανειλημμένα να καταστρέψουν τη μονή. Μετά την εκποίηση μεγάλου μέρους της κτηματικής περιουσίας της, πολλοί μοναχοί αναχώρησαν για άλλα μοναστήρια. Ο αριθμός των μοναχών μειώθηκε και, κατά την επίθεση των Τούρκων της Τέρρας το 1821, τα κελιά λεηλατήθηκαν και ο ναός της μονής συλήθηκε. Στη συνέχεια ολόκληρο το μοναστηριακό συγκρότημα παραδόθηκε στις φλόγες. Μετά τη σφαγή των μοναχών και την πυρπόληση της μονής, από το παλαιό μοναστηριακό συγκρότημα απέμειναν μέρος της ακίνητης περιουσίας και ορισμένα μετόχια.
Ναός Αγίας Αικατερίνης - Φυτεύκια, Κρήτου Τέρρα
Στην περιοχή Φυτεύκια, στην Κρήτου Τέρρα, βρίσκεται ο ναός της Αγίας Αικατερίνης, κτίσμα του 15ου αιώνα, περίπου 3,5 χιλιόμετρα ανατολικά της Κρήτου Τέρρα. Ο ναός αναφέρεται και ως παλαιά μονή–μετόχι και αποτελεί ένα από τα σημαντικά μνημεία της περιοχής. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με τρούλο και νάρθηκα, ο οποίος στεγάζεται με τρεις τρούλους. Στο εσωτερικό σώζονται τοιχογραφίες. Το μνημείο υπέστη σοβαρές ζημιές από τους σεισμούς του 1953 και αναστηλώθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατά τα έτη 1956-1957. Μέχρι το 1911 ανήκε ως μετόχι στη Μονή Σινά. Εκείνη τη χρονιά η περιουσία της πουλήθηκε στους κατοίκους των γύρω χωριών. Στην περιοχή υπάρχουν, επίσης, αναφορές για την ύπαρξη αρχαίου συνοικισμού, γεγονός που προσθέτει ακόμη μεγαλύτερο ιστορικό βάθος στο μνημείο. Η Αγία Αικατερίνη θεωρείται μία από τις ομορφότερες και πιο περίτεχνα οικοδομημένες εκκλησίες της Κύπρου και αποτελεί σπάνιο δείγμα φραγκοβυζαντινής τεχνοτροπίας. Για την εικαστική προσέγγιση του Αριστοτέλη Δημητρίου, η εκκλησία αυτή προσφέρει ένα εξαιρετικά πλούσιο θέμα: τον συνδυασμό της περίτεχνης αρχιτεκτονικής, της πέτρας, των ιχνών των τοιχογραφιών και του φυσικού περιβάλλοντος.
Μονή Παναγίας του Σίντη - Πενταλιά
Στις όχθες του ποταμού Ξερού, στην Πενταλιά, βρίσκεται το εγκαταλελειμμένο μοναστήρι της Παναγίας του Σίντη, αφιερωμένο στη Θεοτόκο. Η εκκλησία της μονής διαθέτει οκταγωνικό τρούλο με τέσσερα παράθυρα και χρονολογείται στο πρώτο μισό του 16ου αιώνα. Το κεντρικό κλίτος βρίσκεται σε καλή κατάσταση και το μνημείο θεωρείται ένα από τα σημαντικά κτήρια της Ενετικής Περιόδου στην Κύπρο. Η μονή παρέμεινε σε λειτουργία μέχρι το 1927 και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε. Για αρκετές δεκαετίες παρέμεινε ως μνημείο μιας παλαιότερης εποχής, έως ότου το 1994 η Μονή Κύκκου ανέλαβε τη συντήρησή της. Οι εργασίες αποκατάστασης ολοκληρώθηκαν το 1997. Την ίδια χρονιά στη Μονή Παναγίας του Σίντη απονεμήθηκε το βραβείο Europa Nostra, ως αναγνώριση της χρήσης καλών τεχνικών αποκατάστασης και διατήρησης του αρχικού χαρακτήρα του μοναστηριού.
Μονή Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης - Κούκλια
Περίπου τρία χιλιόμετρα έξω από τον οικισμό των Κουκλιών, με κατεύθυνση προς το χωριό Αρχιμανδρίτα, βρίσκεται η Μονή Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Η μονή, η οποία ξεπροβάλλει πάνω σε μια βουνοπλαγιά, υπήρξε κατά την αρχαιότητα ένα ιδιαίτερα γνωστό μοναστήρι και φιλοξένησε πολλούς μοναχούς. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας καταστράφηκε. Σήμερα διασώζεται το βυζαντινό καθολικό της, δηλαδή ο κεντρικός ναός του μοναστηριού. Το καθολικό οικοδομήθηκε περίπου τον 12ο αιώνα και είναι κτισμένο εξωτερικά από πελεκητή πέτρα της περιοχής. Στο εσωτερικό σώζονται αγιογραφίες, αρκετές από τις οποίες έχουν αλλοιωθεί, ενώ καταβάλλονται προσπάθειες για τη συντήρησή τους. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η τοιχογραφία στη δυτική είσοδο της μονής, η οποία απεικονίζει τη Φιλοξενία του Αβραάμ και αποτελεί την πλέον ευδιάκριτη παράσταση. Το μνημείο, ακόμη και στην κατάσταση που έχει φτάσει στις μέρες μας, διατηρεί την αίσθηση ενός χώρου που υπήρξε κάποτε ζωντανό μοναστικό κέντρο.
Μονή Παναγίας Σαλαμιώτισσας - Σαλαμιού
Ένα ακόμη σημαντικό μνημείο που εντάσσεται στο εικαστικό οδοιπορικό, είναι η Μονή Παναγίας Σαλαμιώτισσας, περίπου ένα χιλιόμετρο νοτιοανατολικά της κοινότητας Σαλαμιού. Ο χρόνος ίδρυσης της μονής παραμένει άγνωστος. Από το παλαιό κτηριακό συγκρότημα έχει απομείνει μόνο το μικρό καθολικό, ένα πετρόκτιστο και καμαροσκέπαστο κτίσμα που χρονολογείται στα μέσα του 16ου αιώνα. Η πρώτη γραπτή μνεία για το μοναστήρι εντοπίζεται σε τουρκικό έγγραφο του 1656. Ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός, το 1788, αναφέρει τη Σαλαμιώτισσα ως μονή που βρισκόταν σε λειτουργία και υπαγόταν στη Μητρόπολη Πάφου. Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της μονής κατέχει η εικόνα της Θεοτόκου Ελεούσας, η οποία διασώθηκε από όλες τις καταστροφές και εξακολουθεί να προσελκύει κάθε χρόνο πολλούς πιστούς. Τα τελευταία χρόνια η μονή αναστηλώθηκε και από το 1974 λειτουργεί ως γυναικεία μονή.
Μονή Αγίου Γεωργίου Κομάνων ή Κουμάνων — Μέσανα
Το οδοιπορικό περιλαμβάνει, επίσης, τη Μονή Αγίου Γεωργίου των Κομάνων ή Κουμάνων, που αναφέρεται και ως Αγίου Γεωργίου της Οικουμένης. Η μονή βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο νοτιοανατολικά του χωριού Μέσανα, στη δυτική όχθη του ποταμού Διαρίζου. Από το μοναστηριακό συγκρότημα ξεχωρίζει ο μικρός μονόκλιτος, καμαροσκέπαστος ναός. Η λιτή αρχιτεκτονική του και η τοποθέτησή του μέσα στο φυσικό περιβάλλον αποτελούν χαρακτηριστικά που ταιριάζουν απόλυτα με την αισθητική κατεύθυνση της συλλογής του Αριστοτέλη Δημητρίου: μικρά μνημεία, μακριά από τον θόρυβο των αστικών κέντρων, που επιβιώνουν μέσα στη σιωπή του κυπριακού τοπίου.